<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-model href="https://grothendieck.commutator.io/tei/grothendieck.rng" type="application/xml" schematypens="http://relaxng.org/ns/structure/1.0"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:lang="fr">
  <teiHeader>
    <fileDesc>
      <titleStmt>
        <title>Fonds Grothendieck, cote n° 83, pages 61–80 — transcription</title>
        <author>Alexandre Grothendieck</author>
        <respStmt>
          <resp>transcription automatique — première passe, non vérifiée contre les pages par une personne (<date when="2026-10-10">2026-10-10</date>)</resp>
          <name xml:id="pass" type="model">Opus 5.5 (claude-opus-5-5)</name>
        </respStmt>
        <respStmt>
          <resp>procédure, outillage, export TEI</resp>
          <orgName xml:id="ed">grothendieck.commutator.io (Commutator, Paris)</orgName>
        </respStmt>
      </titleStmt>
      <editionStmt>
        <edition>Édition de démonstration</edition>
      </editionStmt>
      <publicationStmt>
        <publisher>Commutator</publisher>
        <pubPlace>Paris</pubPlace>
        <date when="2026-10-10">2026-10-10</date>
        <availability status="restricted">
          <p>Le fonds Alexandre Grothendieck est sous droits. Cette transcription
          est une édition de démonstration, non autorisée, produite par une
          machine et non vérifiée ; aucune image du fonds n'est reproduite. La
          source LaTeX dont ce fichier dérive est publiée sous https://github.com/Commutator-IO/grothendieck-project.</p>
        </availability>
        <ref target="https://grothendieck.commutator.io/">https://grothendieck.commutator.io</ref>
      </publicationStmt>
      <sourceDesc>
        <msDesc>
          <msIdentifier>
            <country>France</country>
            <settlement>Montpellier</settlement>
            <repository>Université de Montpellier</repository>
            <collection>Fonds Alexandre Grothendieck (archives mathématiques, 1949–1991)</collection>
            <idno type="cote">83</idno>
          </msIdentifier>
          <head>[Icosaèdres, bi-icosaèdres et algèbres d'Azumaya de rang 4] : notes manuscrites (1982-1983, 1986, s.d.).</head>
          <msContents>
            <summary>Pages 61 à 80 de la cote, dans la
            numérotation des archivistes (crayon, en bas à gauche de chaque
            page) ; lot 4 de vingt pages.
            Les pages absentes de la transcription ne portent pas de
            mathématiques et sont omises ; le saut dans la numérotation en est
            le seul enregistrement.</summary>
          </msContents>
          <history><origin><origDate>1982-1986</origDate><note>Datation de l'inventaire de l'Université de Montpellier, reproduite telle quelle ; les crochets sont ceux des archivistes.</note></origin></history>
          <additional>
            <surrogates>
              <bibl>
                <ref target="https://grothendieck.umontpellier.fr/83.pdf">https://grothendieck.umontpellier.fr/83.pdf</ref>
                <note>Fac-similé numérique de l'Université de Montpellier. Sa
                première page est une feuille de garde générée par
                l'université : la page <hi rend="italic">n</hi> des archivistes
                est la page <hi rend="italic">n</hi>+1 du PDF, et l'attribut
                <hi rend="monospace">facs</hi> de chaque
                <hi rend="monospace">pb</hi> tient compte de ce décalage.</note>
              </bibl>
            </surrogates>
          </additional>
        </msDesc>
      </sourceDesc>
    </fileDesc>
    <encodingDesc>
      <projectDesc>
        <p>Transcription mathématique du fonds, une passe de vingt pages par
        conversation avec un grand modèle multimodal, sous la procédure
        <hi rend="monospace">transcribe-grothendieck</hi> du dépôt. Le fichier
        LaTeX est la source de référence ; ce TEI en est dérivé mécaniquement
        par <hi rend="monospace">scripts/tei.mjs</hi> et n'a pas été relu.</p>
      </projectDesc>
      <editorialDecl>
        <p>L'édition n'est pas diplomatique : elle encode les mathématiques et
        l'apparat, rien du support. Correspondance avec l'apparat de la source :
        <hi rend="monospace">\ill</hi> devient <hi rend="monospace">gap[@reason='illegible']</hi>
        (jamais deviné) ; <hi rend="monospace">\uncertain</hi> devient
        <hi rend="monospace">unclear</hi> ; <hi rend="monospace">\supplied</hi> devient
        <hi rend="monospace">supplied</hi> (restitué par le transcripteur) ;
        <hi rend="monospace">\add</hi> devient <hi rend="monospace">add</hi>
        (ajout de l'auteur, en interligne ou sur un mot biffé) ;
        <hi rend="monospace">\struck</hi> devient
        <hi rend="monospace">del</hi> (biffé par l'auteur) ;
        <hi rend="monospace">\note</hi> devient <hi rend="monospace">note[@type='editorial']</hi>
        (du transcripteur) ; <hi rend="monospace">\drawing</hi> devient
        <hi rend="monospace">note[@type='drawing']</hi> (dessin de l'auteur, décrit par le
        transcripteur) ; <hi rend="monospace">\marginal</hi> devient
        <hi rend="monospace">note[@type='authorial'][@place='margin']</hi> (de l'auteur) ;
        <hi rend="monospace">\page</hi> devient <hi rend="monospace">pb</hi>.</p>
        <p>Restitution et ajout de l'auteur n'ont longtemps fait qu'une macro. Ils
        ont été séparés le 26 septembre 2026 par une règle vérifiable dans le
        fichier, non par une relecture : un ajout accolé au mot qu'il complète
        est une restitution (<hi rend="monospace">supplied</hi>), un ajout
        isolé est de l'auteur (<hi rend="monospace">add</hi>). Certains
        <hi rend="monospace">add</hi> sont donc encore des restitutions du
        transcripteur, que seuls les fac-similés départageront.</p>
        <p>Les mathématiques sont transportées en TeX dans
        <hi rend="monospace">formula[@notation='TeX']</hi>, les diagrammes
        commutatifs en <hi rend="monospace">formula[@notation='tikz-cd']</hi>,
        sans conversion. Une marque d'apparat située à l'intérieur d'une
        formule (un exposant illisible, un symbole biffé) reste dans le TeX de
        la formule, sous les mêmes macros.</p>
        <p>Orthographe, ponctuation et lapsus de l'auteur sont conservés ; une
        faute évidente est signalée par une note, jamais corrigée.</p>
      </editorialDecl>
      <appInfo>
        <application ident="grothendieck-tei" version="2">
          <label>scripts/tei.mjs</label>
          <ref target="https://github.com/Commutator-IO/grothendieck-project">https://github.com/Commutator-IO/grothendieck-project</ref>
        </application>
      </appInfo>
      <schemaRef type="ODD" url="https://grothendieck.commutator.io/tei/grothendieck.odd"/>
    </encodingDesc>
    <profileDesc>
      <langUsage>
        <language ident="fr">français, avec la notation mathématique de l'auteur</language>
      </langUsage>
    </profileDesc>
    <revisionDesc>
      <change when="2026-10-10" who="#ed">Export TEI depuis la source LaTeX.</change>
      <change when="2026-10-10" who="#pass">Première passe de transcription.</change>
    </revisionDesc>
  </teiHeader>
  <text>
    <body>
      <div type="batch" n="4">
<pb n="61" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/83.pdf#page=62"/><p><note type="editorial" resp="#pass">la page s'ouvre sur une nouvelle mise en place, sans renvoi explicite aux pages précédentes ; elle est très raturée.</note>
Soit <formula notation="TeX">M</formula> alg. d'Azumaya sur corps <formula notation="TeX">\mathbb{F}_p</formula>, <formula notation="TeX">p</formula> premier impair, et <formula notation="TeX">C^*</formula> <unclear>l'ens.</unclear> des éléments nilpotents non nuls de <formula notation="TeX">M</formula>.
Alors <del><gap reason="illegible"/></del> <formula notation="TeX">C^*</formula> se <unclear>divise</unclear> <unclear>naturellement</unclear> en deux <formula notation="TeX">C^*_i</formula>, <del><gap reason="illegible"/></del>
<formula notation="TeX" rend="display">\lambda\, C^*_i = C^*_i \quad\text{ssi}\quad \lambda \in k^{*2} \qquad (\text{pour } \lambda\in k^*) .</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">sous <formula notation="TeX">k^{*2}</formula> est inscrit, en petit, « <formula notation="TeX">\simeq k^*/\pm 1</formula> » ; lecture douteuse.</note></p>
<p>Sur <formula notation="TeX">C^*</formula>, il y a une str. <unclear>canon.</unclear> de <unclear>bi-cônes</unclear>, <del>il y a une <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> sur chaque <formula notation="TeX">C_i</formula>, <gap reason="illegible"/> des <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> des cônes <unclear>orientés</unclear> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <unclear>multi-cônes</unclear></del>, et les opérations <formula notation="TeX">\overline{T}_\lambda</formula> (<formula notation="TeX">\lambda\in k^*</formula>) <unclear>induisent</unclear> les <unclear>homothéties</unclear> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">\lambda^2</formula>. Le groupe <formula notation="TeX">Gp_M(\struck{\ill{}}) \simeq M^*/k^*</formula> <del><gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/></del> <del><gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">C_i</formula> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/></del> <del>groupe des <unclear>cônes</unclear></del> <add>des cônes</add> bi-cônes <unclear>orientés</unclear>, il a un sous-groupe d'indice <formula notation="TeX">2</formula> : les <gap reason="illegible"/> qui <unclear>préservent</unclear> les <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <unclear>mieux</unclear>. <del>Le groupe</del></p>
<p><del><formula notation="TeX">Gp_M\times k^*</formula> est le groupe des <unclear>automorphismes</unclear></del> <del>des</del> <del><gap reason="illegible"/></del> <del>qui <unclear>préserve</unclear> <gap reason="illegible"/></del> des <unclear>structures</unclear> de <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">C_i</formula> <del>et l'un <formula notation="TeX">E</formula></del> : Considérons <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">C_i</formula>, <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> les <unclear>bi-cônes</unclear> <gap reason="illegible"/> par les <unclear>transformations</unclear> <formula notation="TeX">\overline{T}_{\lambda^2}(c_i)</formula> <add>(<gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> les <formula notation="TeX">\overline{T}_{\lambda^2}(c_i)</formula>)</add>.</p>
<p><formula notation="TeX">\overline{T}_\lambda</formula> <hi rend="italic"><unclear>transporte</unclear></hi> <hi rend="italic">des structures</hi> : <del><gap reason="illegible"/></del> <add><gap reason="illegible"/></add>
<formula notation="TeX">\{a,b\}</formula> est une <gap reason="illegible"/> préservée par <formula notation="TeX">T_\lambda(c_i)</formula> ssi <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">\{T_\lambda a, T_\lambda b\}</formula> <unclear>dans</unclear> est une <gap reason="illegible"/> par <formula notation="TeX">c_i</formula> <hi rend="italic"><unclear>et non pas</unclear></hi> <formula notation="TeX">\{a, T_\lambda b\}</formula> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <del><gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/></del> <add>si <formula notation="TeX">\lambda^2 = -1</formula>, on trouve</add> donc <formula notation="TeX">T_\lambda(c_i) = c_i</formula>, mais <formula notation="TeX">T'_\lambda</formula> est une <unclear>autre</unclear>…</p>
<p><note type="authorial" place="margin">il y a une <gap reason="illegible"/> <unclear>classique</unclear> (cf. p. 27 ?), <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> bien <unclear>mystérieux</unclear> ! <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/></note>
<note type="editorial" resp="#pass">note marginale écrite en oblique dans l'angle gauche ; presque entièrement illisible. Le renvoi « p. 27 » est de l'auteur ; lecture douteuse.</note></p>
<pb n="62" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/83.pdf#page=63"/><p>de ce qui <hi rend="italic">renverse</hi> l'orientation. <del>Ce</del>
Donc la structure <formula notation="TeX">E</formula>, dans le cas de l'iso. <formula notation="TeX">p=5</formula>, où <formula notation="TeX">k^{*2} = \{\pm 1\}</formula>, est la <add>icosaédrale</add> (une orientation de bi-icosaèdre). Ceci dit, <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">Gp\times k^*</formula> opérant <gap reason="illegible"/> le groupe des <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <unclear>structure</unclear> de multi-cônes.
<note type="editorial" resp="#pass">dans « <formula notation="TeX">k^{*2}</formula> » l'exposant est surchargé de traits ; lecture douteuse.</note></p>
<p>On trouve une représentation <unclear>exceptionnelle</unclear>, remarquable, des <unclear>autres</unclear> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">Gp</formula>. <del>par les</del> Considérons les <unclear>couples</unclear> universels (« définis sur <formula notation="TeX">\mathbb{Z}</formula> ») qui sont (<formula notation="TeX">\rho_f</formula> d'ordre <formula notation="TeX">3</formula>, <add><formula notation="TeX">\det\rho_f = 1</formula>, <formula notation="TeX">\operatorname{Trace}\rho_f = -1</formula></add>) et <formula notation="TeX">\rho_s</formula> <del><gap reason="illegible"/></del> <hi rend="italic">unipotent</hi> (<formula notation="TeX">\det\rho_s = 1</formula>, <formula notation="TeX">\operatorname{Tr}\rho_s = 2</formula>), lesquelles <formula notation="TeX">\rho_s</formula> soit unipotent, dans Alg d'Azumaya engendrée par
<formula notation="TeX" rend="display">\rho_a = \sigma \text{ d'ordre } 4, \qquad \rho_f \text{ d'ordre } 3,</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\left\{
  \begin{array}{ll}
    \det\sigma = 1 , &amp; \det\rho_f = 1 \\
    \operatorname{Tr}\sigma = 0 , &amp; \operatorname{Tr}\rho_f = -1
  \end{array}
  \right.</formula>
avec
<formula notation="TeX" rend="display">\sigma . \rho_f = \rho_s^{-1} \qquad \rho_s \text{ unipotent i.e. } \det\rho_s = 1,\ \operatorname{Tr}\rho_s = 2 .</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">dans « <formula notation="TeX">\sigma.\rho_f = \rho_s^{-1}</formula> » un symbole entre <formula notation="TeX">=</formula> et <formula notation="TeX">\rho_s</formula> est noirci et biffé.</note></p>
<p><note type="authorial" place="margin">NB l'homothétie <formula notation="TeX">-1</formula> <unclear>inverse</unclear> les deux <gap reason="illegible"/> d'<unclear>isotropie</unclear>, la structure ; il <gap reason="illegible"/> deux <formula notation="TeX">C_i</formula> ssi <formula notation="TeX">-1 \in k^{*2}</formula> — <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> un autre <gap reason="illegible"/> <unclear>orientés</unclear> de structure <gap reason="illegible"/>. Je <gap reason="illegible"/> sur l'expression <formula notation="TeX">C^*</formula> des <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> (dans les <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/>) <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/></note>
<note type="editorial" resp="#pass">note marginale écrite en oblique sur la partie gauche de la page, en travers du texte ; lecture très incomplète.</note></p>
<pb n="63" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/83.pdf#page=64"/><p>On trouve une représentation <unclear>fidèle</unclear> de <formula notation="TeX">SL(2,\mathbb{Z})/\pm 1</formula> dans le groupe <gap reason="illegible"/> par <formula notation="TeX">\sigma</formula> et <formula notation="TeX">\rho_f</formula> mod <unclear>le centre</unclear> de l'alg. d'Azumaya.) <del><gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/></del> Considérons <del><gap reason="illegible"/></del> la représentation de la <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <unclear>bi-</unclear><gap reason="illegible"/>-universelle, dans les <add><gap reason="illegible"/></add> <del><gap reason="illegible"/></del> <gap reason="illegible"/> (<formula notation="TeX">\operatorname{Tr} u = 1</formula>, <gap reason="illegible"/>) engendrée par les <del><gap reason="illegible"/></del> <formula notation="TeX">\rho_s</formula>. <del>En <gap reason="illegible"/></del></p>
<p>En réduisant mod <formula notation="TeX">n</formula>, je dis que ça se factorise par <formula notation="TeX">SL(2,\mathbb{Z}/n)/\pm 1</formula> (tautologique, tel que j'ai présenté <gap reason="illegible"/> choses), et la représentation <gap reason="illegible"/> est celle que j'ai décrite tantôt (mais qui dit <gap reason="illegible"/> un sens, en supposant <formula notation="TeX">n</formula> premier…).
<note type="editorial" resp="#pass">dans « <formula notation="TeX">SL(2,\mathbb{Z}/n)</formula> » le <formula notation="TeX">n</formula> est écrit par-dessus un autre symbole biffé.</note></p>
<p><note type="authorial" place="margin">Les <unclear>relations</unclear> sont <unclear>les mêmes</unclear> <del><gap reason="illegible"/></del> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/>. Les <unclear>générateurs</unclear> <gap reason="illegible"/> : paires d'<unclear>unipotents</unclear> <formula notation="TeX">(\rho_s, \sigma\rho_s\sigma^{-1})</formula>, <formula notation="TeX">\rho_{s'}</formula> où <formula notation="TeX">s' = \sigma(s)</formula>, i.e. paires d'unipotents <formula notation="TeX">(u,u')</formula> tels que <formula notation="TeX">\operatorname{Tr} uu' = -1</formula> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">-\sigma\rho_s\sigma</formula> <gap reason="illegible"/></note>
<note type="editorial" resp="#pass">note marginale en oblique sur le bord gauche, en partie biffée.</note></p>
<pb n="64" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/83.pdf#page=65"/><p>Soit <formula notation="TeX">A</formula> une algèbre d'Azumaya de rang <formula notation="TeX">4</formula> sur un anneau <formula notation="TeX">k</formula>, et supposons que <formula notation="TeX">M</formula> <del><formula notation="TeX">M</formula></del> soit « triviale », plus précisément, qu'elle provienne d'un <formula notation="TeX">k</formula>-module projectif de rang <formula notation="TeX">2</formula> <formula notation="TeX">E</formula>, tel que le module inversible <formula notation="TeX">\det E</formula> soit trivial (i.e. le <del>groupe <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/></del> <formula notation="TeX">Gp(1)_k</formula>-torseur <unclear>déduit</unclear> <unclear>venant</unclear> de <formula notation="TeX">M</formula> que <gap reason="illegible"/> <unclear>remonte</unclear> en un <formula notation="TeX">Sl(2)_k</formula>-torseur.) Mais pour le moment, supposons seulement que <formula notation="TeX">M</formula> soit triviale i.e.
<formula notation="TeX" rend="display">M \simeq \operatorname{End}(E) .</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">« Soit <formula notation="TeX">A</formula> » au début, puis <formula notation="TeX">M</formula> dans toute la suite.</note></p>
<p>Soit <formula notation="TeX">u\in M</formula> un élément <del><gap reason="illegible"/></del> nilpotent dégénéré de carré nul. Alors <formula notation="TeX">\operatorname{Im} u = \operatorname{Ker} u</formula> définit une « droite » <formula notation="TeX">L\subset M</formula>, et <formula notation="TeX">D = ku \simeq L\otimes L'</formula>, où <formula notation="TeX">L'</formula> est l'orthogonal de <formula notation="TeX">L</formula> dans <formula notation="TeX">\check{E} \simeq E\otimes \struck{\ill{}}^{-1}</formula> (où <formula notation="TeX">\underline{\omega} = \omega(E)</formula>).
<del>Dans</del> En fait, <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> l'identification précédente (définie au <unclear>signe</unclear> près, <unclear>conventions de signes</unclear>) <gap reason="illegible"/>
<formula notation="TeX" rend="display">L' = L\otimes \underline{\omega}^{-1} \qquad\text{donc}</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">D \simeq L^{\otimes 2}\otimes\underline{\omega}^{-1}
  \quad\text{i.e.}\quad
  \underline{\omega} \xrightarrow[\sim]{\varphi_L} \underline{\operatorname{Hom}}(L^{\otimes 2}, D_L)</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">sous le premier <formula notation="TeX">D</formula> est inscrit l'indice <formula notation="TeX">L</formula> : <formula notation="TeX">D_L</formula>.</note>
[Ceci, au moins <unclear>pour</unclear> <unclear>fait</unclear> la conv. de signe].
Le choix d'une base <formula notation="TeX">e\in\underline{\omega}</formula>, d'où <formula notation="TeX">e^{-1}\in\underline{\omega}^{-1}</formula>, définit un iso.
<formula notation="TeX" rend="display">\varphi_L^e : \struck{\ill{}} \; L^{\otimes 2} \xrightarrow{\ \sim\ } D_L</formula>
Si on remplace <formula notation="TeX">e</formula> par <formula notation="TeX">\lambda e</formula>, <formula notation="TeX">e^{-1}</formula> est remplacé par <formula notation="TeX">\lambda^{-1}e^{-1}</formula> et on trouve
<formula notation="TeX" rend="display">\varphi_L^{\lambda e} = \lambda\, \varphi_L^{e} .</formula>
Quand <formula notation="TeX">e</formula> est choisi (<unclear>str.</unclear> symplectique sur <formula notation="TeX">E</formula>)</p>
<pb n="65" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/83.pdf#page=66"/><p>d'où l'iso <formula notation="TeX">\varphi^e</formula>, et si on suppose <formula notation="TeX">L</formula> trivial i.e. <formula notation="TeX">L^*</formula> non vide, <del><gap reason="illegible"/></del> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> pour <formula notation="TeX">D</formula>, correspondant <gap reason="illegible"/> <del>des</del> <unclear>l'hyp.</unclear> qui <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">ku</formula>) dans <formula notation="TeX">D^*</formula> il y a une classe d'éléments modulo <formula notation="TeX">k^{*2}</formula>, privilégiée : celle formée par les <formula notation="TeX">\varphi^e(x\otimes x)</formula>, pour <formula notation="TeX">x\in L^*</formula>. Appelons-la <formula notation="TeX">D^*(e)</formula> : <del>On aura <formula notation="TeX">D^*(\lambda e) = \lambda D^*(e)</formula>.</del>
<formula notation="TeX" rend="display">D^*(e) = \{\, \varphi_L^e(x\otimes x) \mid x\in L^* \,\} \qquad\text{pour } D = D_L</formula>
donc
<formula notation="TeX" rend="display">D^*(\lambda e) = \lambda D^*(e)</formula>
et bien sûr <formula notation="TeX">\lambda^2 D^*(e) = D^*(e)</formula>, puisque <formula notation="TeX">D^*(e) = k^{*2}u</formula> pour <formula notation="TeX">u\in D^*(e)</formula>.</p>
<p><del>La subdivision de <formula notation="TeX">D^*</formula> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/></del>
On peut dire que <add><unclear>un iso.</unclear> <unclear>can.</unclear></add> <unclear>quant</unclear> le <formula notation="TeX">k^*</formula>-torseur <formula notation="TeX">D^*</formula>, <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/>
<formula notation="TeX" rend="display">D^*/k^{*2} \simeq \underline{\omega}^*/k^{*2} .</formula></p>
<p><del><gap reason="illegible"/></del> Supposons que <formula notation="TeX">{}_2\mathrm{Pic}(k) = 0</formula>, donc <unclear>pour</unclear> toute <del>droite <formula notation="TeX">L</formula> de</del> <formula notation="TeX">u</formula> dans le cône <formula notation="TeX">C^*</formula> des éléments de <formula notation="TeX">M</formula> nilpotents dégénérés de carré nul, (i.e. tels que <formula notation="TeX">\operatorname{Tr} u = \det u = 0</formula>) la droite <formula notation="TeX">L_u</formula> <unclear>est</unclear> non vide. Alors</p>
<p>On définit <formula notation="TeX">\struck{\ill{}}</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">C^*(e) = \bigcup_{D} D^*(e)</formula>
et on a ceci :
<formula notation="TeX" rend="display">\left\{
  \begin{array}{l}
    C^*(\lambda e) = \lambda C^*(e) \\
    \lambda^2 C^*(e) = C^*(e)
  \end{array}
  \right.</formula>
donc <formula notation="TeX">C^*(e)</formula> ne dépend que de <formula notation="TeX">e</formula> mod <formula notation="TeX">k^{*2}</formula> <del><gap reason="illegible"/></del>.</p>
<pb n="66" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/83.pdf#page=67"/><p>et on trouve que
<formula notation="TeX" rend="display">C^* = \coprod_{e\in\underline{\omega}^*/k^{*2}} C^*(e)</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">sous l'indice <formula notation="TeX">\underline{\omega}^*/k^{*2}</formula>, souligné d'un trait ondulé : « torseur sous <formula notation="TeX">k^*/k^{*2}</formula> ».</note>
partition qui est permutée transitivement par les homothéties <add>de <formula notation="TeX">M</formula></add>, <del>L'<gap reason="illegible"/></del> que <formula notation="TeX">\lambda C^*(e) = C^*(\lambda e)</formula>. L'ens. des classes de cette partition est <del><gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/></del> de façon naturelle <unclear>(via</unclear> la relation d'homothéties) un torseur sous <formula notation="TeX">k^*/k^{*2}</formula>, et ce torseur est can. iso à <formula notation="TeX">\underline{\omega}^*/k^{*2}</formula>.</p>
<p>Cette subdivision de <formula notation="TeX">C^*</formula> en classes ne dépend que de <formula notation="TeX">M</formula>, et pas du <unclear>choix</unclear> de <formula notation="TeX">E</formula> (avec <formula notation="TeX">\det E\simeq k</formula>) et d'un iso <formula notation="TeX">\operatorname{End}(E)\simeq M</formula>. On <unclear>va</unclear> <gap reason="illegible"/> plus loin, <del><gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> On</del>.</p>
<p>On <del><gap reason="illegible"/></del> a une application surjective
<formula notation="TeX" rend="display">\varphi^e : E^* \longrightarrow C^*(e), \qquad x\longmapsto \varphi^e(x\otimes x)</formula>
satisfaisant
<formula notation="TeX" rend="display">\left\{
  \begin{array}{l}
    \varphi^e(\lambda x) = \lambda^2 \varphi^e(x) \\
    \varphi^{\lambda e}(x) = \lambda\, \varphi^e(x)
  \end{array}
  \right.</formula></p>
<p><note type="authorial" place="margin">On <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">{}_2\mathrm{Pic}(k) = 0</formula> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> (<gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/>) <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> d'une <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/></note>
<note type="editorial" resp="#pass">note marginale oblique, reliée par une flèche au texte ; lecture très incomplète. Un signe de vérification (double trait) est tracé dans la marge gauche.</note></p>
<pb n="67" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/83.pdf#page=68"/><p>Ainsi, <del><gap reason="illegible"/></del> <add>chaque</add> classe <formula notation="TeX">C^*_i</formula> <add>(<formula notation="TeX">= C^*(e)</formula>)</add> <del>(<formula notation="TeX">e</formula> fixé)</del> est munie <del><gap reason="illegible"/></del> d'une structure <add>(indépendante du choix de <formula notation="TeX">e</formula>)</add> <unclear>tri-angulaire</unclear> <del><gap reason="illegible"/></del> <add>orientée</add> canonique, et en plus d'une <gap reason="illegible"/>-orientation <add>(dépendant a priori du choix de <formula notation="TeX">e</formula>)</add> qu'il faudrait expliciter. Le groupe projectif de <formula notation="TeX">M</formula>, <formula notation="TeX">M^*/k^*</formula> (<formula notation="TeX">\simeq \operatorname{End}(E)/k^*</formula>) permute <del>deux</del> entre elles les <formula notation="TeX">C^*_i</formula>, <add>(par transport des structures)</add> en respectant les structures <unclear>et</unclear> orientations.</p>
<p><del>On <gap reason="illegible"/></del> <del>Les <unclear>autres</unclear></del> On fera attention <del>qui <gap reason="illegible"/></del> que pour <formula notation="TeX">u\in GL(E)</formula>, définissant <formula notation="TeX">\bar u\in \struck{GL(E)} \, GL(E)/k^*\simeq M^*/k^*</formula> <del><gap reason="illegible"/></del> <add>(opérant <unclear>dans</unclear> <formula notation="TeX">C^*</formula>)</add>, l'automorphisme de <formula notation="TeX">M^*</formula> <del><gap reason="illegible"/></del> qu'il définit, est donné par
<formula notation="TeX" rend="display">\Theta \longmapsto u(\Theta) = u\,\Theta\, u^{-1} .</formula>
Ceci est compatible avec l'application
<formula notation="TeX" rend="display">\varphi^e : E^* \xrightarrow{\ \sim\ } C^*(e) \subset C^*</formula>
(avec <formula notation="TeX">GL(E)</formula> opérant sur <formula notation="TeX">E^*</formula> et sur <formula notation="TeX">C^*</formula>) que sur le sous-groupe <formula notation="TeX">SL(E)</formula>. De façon précise, on aura
<formula notation="TeX" rend="display">\boxed{\ \Theta(\varphi^e(x)) = \det\Theta\,\bigl(\varphi^e(\Theta(x))\bigr)\ }</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\Bigl(\, \Theta(x\overset{e}{\otimes} x) = \Theta(x)\overset{\Theta(e)}{\otimes}\Theta(x)
  = \Theta(x)\overset{\det\Theta.e}{\otimes}\Theta(x)
  = \det\Theta\,\bigl(\Theta(x)\overset{e}{\otimes}\Theta(x)\bigr) \Bigr)</formula>
<del>Dans le groupe</del></p>
<p><note type="authorial" place="margin"><hi rend="italic">Attention</hi></note>
<note type="editorial" resp="#pass">« Attention » souligné, dans la marge gauche, devant un double trait vertical qui encadre l'alinéa « On fera attention… ».</note></p>
<p><note type="authorial" place="margin"><gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <unclear>ici</unclear> <gap reason="illegible"/> il faut <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">C^*</formula> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">\operatorname{Tr} u = 0</formula> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/></note>
<note type="editorial" resp="#pass">note marginale oblique dans l'angle gauche ; lecture très incomplète.</note></p>
<pb n="68" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/83.pdf#page=69"/><p><hi rend="italic">Remarques</hi> Indépendamment de l'hyp. sur <formula notation="TeX">{}_2\mathrm{Pic}(k)</formula> et sur <formula notation="TeX">M</formula>, on peut regarder <formula notation="TeX">C^*</formula>, et la structure de « graphe » sur <formula notation="TeX">C^*</formula> définie par la relation <formula notation="TeX">\operatorname{Tr}(uv) = -1</formula>, d'où structure triangulaire. Mais</p>
<p>1°) <formula notation="TeX">C^*</formula> n'est non vide que si <formula notation="TeX">M</formula> est triviale, plus précisément si <formula notation="TeX">M\simeq\operatorname{End}(E)</formula> avec <formula notation="TeX">E = k\oplus L</formula> (<formula notation="TeX">L</formula> module inv.)</p>
<p><del>On a <unclear>dit</unclear></del>
2°) <del>Il <gap reason="illegible"/> Je</del> L'un des côtés est non vide ssi <formula notation="TeX">M \simeq M_2(k)</formula>. En effet, si <formula notation="TeX">\exists</formula> côté non vide <formula notation="TeX">\{u,v\}</formula> <del><unclear>Trace</unclear></del> avec <formula notation="TeX">u,v\in C^*</formula>, <formula notation="TeX">\operatorname{Tr} uv = -1</formula>, les <unclear>relations</unclear> de conjugaison nous fournissent un <unclear>homomorphisme</unclear> <formula notation="TeX">M_2 \to M</formula>, transformant <formula notation="TeX">(u_0,v_0)</formula> <unclear>couple</unclear> type en <formula notation="TeX">(u,v)</formula> (<unclear>donc</unclear> <unclear>on a</unclear> <gap reason="illegible"/> conditions !). Bon aussi que <formula notation="TeX">u_0</formula> en <formula notation="TeX">u</formula>, <formula notation="TeX">v_0</formula> en <formula notation="TeX">v</formula> dans <formula notation="TeX">M</formula>, satisfaisant les <gap reason="illegible"/></p>
<p>Donc on a <unclear>indirectement</unclear> si on beaucoup <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">M\simeq\operatorname{End}(E)</formula>, un supplémentaire <formula notation="TeX">E</formula> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> iso à deux <gap reason="illegible"/> <hi rend="italic"><unclear>libre</unclear></hi>.
<note type="editorial" resp="#pass">la fin de la page est d'une lecture très incertaine ; le fil reprend p. 69.</note></p>
<pb n="69" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/83.pdf#page=70"/><p><note type="editorial" resp="#pass">le début de la page (jusqu'à « <formula notation="TeX">= z\overset{e}{\otimes}x</formula> ») est barré de trois traits obliques ; l'argument commence sur une page qui ne figure pas dans ce lot.</note>
<del>utilisant la formule</del>
<formula notation="TeX" rend="display">\text{\struck{$(a\overset{e}{\otimes}b)\circ(c\overset{e}{\otimes}d) \simeq c\overset{e}{\otimes}b\,(d\wedge a/e)$}} ,</formula>
<del>on trouve</del>
<formula notation="TeX" rend="display">\text{\struck{$u\circ w = \bigl(y\overset{e}{\otimes}(-x\wedge y/e)\bigr)\, z\overset{e}{\otimes}z$}}</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\text{\struck{$= -z\otimes x\,(z\wedge y/e) = z\overset{e}{\otimes}x$}}</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">sous les deux facteurs soulignés <formula notation="TeX">(-x\wedge y/e)</formula> et <formula notation="TeX">(z\wedge y/e)</formula> est inscrit « <formula notation="TeX">-1</formula> ».</note></p>
<p>Il existe donc un unique <formula notation="TeX">\rho\in GL(E)</formula> tel que
<formula notation="TeX" rend="display">\rho x = y, \quad \rho y = z, \quad \rho z = x</formula>
et ce <formula notation="TeX">\rho</formula> est d'ordre <formula notation="TeX">3</formula>. Il ne change pas <unclear>quand</unclear> on remplace <formula notation="TeX">\{x,y,z\}</formula> par <formula notation="TeX">(-x,-y,-z)</formula>, il ne dépend que du triplet <formula notation="TeX">\{\bar x,\bar y,\bar z\}</formula> et d'une orientation de ce triplet. Changer l'orientation, revient à changer <formula notation="TeX">\rho</formula> en <formula notation="TeX">\rho^{-1}</formula>.</p>
<p>On a aussi
<formula notation="TeX" rend="display">\det\rho = 1, \quad \operatorname{Tr}\rho = 1, \quad\text{donc}\quad \rho^{-1} = 1-\rho = \rho' \quad (\text{conj. de } \rho)</formula>
Considérons
<formula notation="TeX" rend="display">\tau = x\overset{e}{\otimes}x + y\overset{e}{\otimes}y + z\overset{e}{\otimes}z</formula>
On a <formula notation="TeX">\operatorname{Tr}\tau = 0</formula>, <formula notation="TeX">\det\tau = \struck{4}\,3</formula> (par <gap reason="illegible"/> d'<gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> des dét.…) <unclear>C'est</unclear> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> qui commute à <formula notation="TeX">\rho</formula>, donc de la forme
<formula notation="TeX" rend="display">\tau = a\rho + b</formula>
d'où, en prenant les traces
<formula notation="TeX" rend="display">\operatorname{Tr}\tau = a + 2b \quad\text{donc}\quad a = -2b, \text{ donc}</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\tau = \struck{a\rho+2b}\; b(-2\rho+1)</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\det\tau = b^2\det(1-2\rho) \qquad\text{où } \det(1-2\rho) = 3</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">la lecture « <formula notation="TeX">\operatorname{Tr}\rho = 1</formula> » est celle du manuscrit ; avec <formula notation="TeX">\det\rho = 1</formula> et <formula notation="TeX">\rho^3 = 1</formula>, <formula notation="TeX">\rho\neq 1</formula>, on attendrait <formula notation="TeX">\operatorname{Tr}\rho = -1</formula>. La suite (<formula notation="TeX">\rho^{-1} = 1-\rho</formula>, <formula notation="TeX">\det(1-2\rho) = 3</formula>) est cohérente avec <formula notation="TeX">\operatorname{Tr}\rho = 1</formula>, i.e. avec <formula notation="TeX">\rho</formula> d'ordre <formula notation="TeX">6</formula> ; le manuscrit dit « d'ordre <formula notation="TeX">3</formula> ».</note></p>
<pb n="70" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/83.pdf#page=71"/><p>Donc <formula notation="TeX">b^2 = 1</formula> i.e. <formula notation="TeX">b = \pm 1</formula>, donc
<formula notation="TeX" rend="display">\tau = \pm(1-2\rho)</formula>
<del>Supposons qu'on ait</del>
<formula notation="TeX" rend="display">\tau = 1-2\rho</formula>
alors <del>on ne peut</del> <gap reason="illegible"/> on <gap reason="illegible"/> <del><unclear>temps</unclear></del> <formula notation="TeX">-(1-2\rho)</formula> (car <formula notation="TeX">2 \cdot 1_k \struck{{}\neq 0}</formula>), donc cela fixe <formula notation="TeX">\rho</formula> dans la <del><unclear>paire</unclear></del> <formula notation="TeX">\{\rho, \rho' = 1-\rho\}</formula>. Mais il faut voir lequel ! <del>Donc quelle <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <unclear>satisfait</unclear> la <gap reason="illegible"/>,</del> <del><gap reason="illegible"/></del>
<formula notation="TeX" rend="display">\text{\struck{$u+v+w = 1-2\rho$}}</formula>
Revenant : <formula notation="TeX">M</formula>, on peut dire que pour un triangle <formula notation="TeX">\{u,v,w\}</formula> de <formula notation="TeX">C^*(e)</formula>, il existe
<formula notation="TeX" rend="display">\rho\in M^* \text{ unique}
  \left\{
  \begin{array}{l}
    \det\rho = 1 \\
    \rho^3 = 1
  \end{array}
  \right.
  \qquad
  \begin{array}{l}
    \rho \text{ induit une permutation} \\
    \text{circulaire entre les } u, v, w
  \end{array}</formula>
et <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">\operatorname{Tr}\rho = \operatorname{Tr}\rho' = 1</formula> <add><gap reason="illegible"/></add>
… que <formula notation="TeX">\rho</formula>, ou plutôt <unclear>si</unclear> <formula notation="TeX">\rho'</formula> pris. Il y a cependant un seul tel <formula notation="TeX">\rho</formula>, tel que
<formula notation="TeX" rend="display">\boxed{\ u+v+w = 1-2\rho\ }</formula>
vérifie <unclear>ici</unclear> cette <unclear>relation</unclear> ! D'où la structure <del><gap reason="illegible"/></del> orientée : <add>quand</add> <formula notation="TeX">\{u,v,w\}</formula> forment un triangle, <del><gap reason="illegible"/></del> le <formula notation="TeX">\rho</formula> qui <unclear>vient</unclear> de dire, <unclear>induit</unclear> sur <formula notation="TeX">\{u,v,w\}</formula> une permutation définit une <unclear>orientation</unclear> circulaire canonique.</p>
<p><note type="authorial" place="margin">C'est <unclear>alors</unclear> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">\operatorname{Tr}\rho = 1</formula> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">\det\rho = {}</formula><gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">\rho^3 = 1</formula> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/></note>
<note type="editorial" resp="#pass">note marginale oblique dans la marge gauche ; lecture très incomplète.</note></p>
<pb n="71" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/83.pdf#page=72"/><p>et on a un <del>bijection</del> diagramme commutatif</p>
<p><figure type="diagram"><formula notation="tikz-cd">\begin{tikzcd}[column sep=large]
{[E^*/k^* \simeq \mathbb{P}(E)(k)]} \arrow[r, "\sim"] &amp; C^*/k^* \\
E^* \arrow[u] \arrow[r, "\varphi^e"] &amp; C^*(e)\subset C^* \arrow[u]
\end{tikzcd}</formula></figure></p>
<p><note type="editorial" resp="#pass">au-dessus de la flèche horizontale supérieure : « induit <del><gap reason="illegible"/></del> bijection de schémas » ; au-dessous : « bien connue ». Sous le crochet de gauche : « si <formula notation="TeX">\mathrm{Pic}(k) = 0</formula> <gap reason="illegible"/> », avec une petite flèche. Une flèche en pointillé monte en oblique vers <formula notation="TeX">C^*/k^*</formula> depuis la droite ; elle n'est pas reproduite.</note></p>
<p>On a <formula notation="TeX">\varphi^e(x) = \varphi^e(y)</formula> ssi <formula notation="TeX">y = \lambda x</formula> avec <formula notation="TeX">\lambda\in\mu_2(k)</formula> (i.e. <formula notation="TeX">\lambda\in k^*</formula>, <formula notation="TeX">\lambda^2 = 1</formula>).</p>
<p>Supposons maintenant
<formula notation="TeX" rend="display">\{\pm 1\} \xrightarrow[\sim]{\text{iso}} \mu_2(k) .</formula>
[Si <formula notation="TeX">2</formula> inv. cela signifie que <formula notation="TeX">\operatorname{Spec} k</formula> est <unclear>connexe</unclear>. Si <formula notation="TeX">\operatorname{Spec} k</formula> <unclear>non</unclear> <unclear>réduit</unclear>, <formula notation="TeX">\mathbb{Q}</formula>-connexe. <del><gap reason="illegible"/></del> Si <del><gap reason="illegible"/></del> <formula notation="TeX">2</formula> <gap reason="illegible"/> <unclear>nul</unclear> <gap reason="illegible"/>, cela signifie que <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <unclear>composantes</unclear> connexes. <del><unclear>Avoir</unclear></del> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <unclear>conn.</unclear> où <formula notation="TeX">2</formula> est <unclear>nul</unclear> est <formula notation="TeX">-1</formula> — i.e. <formula notation="TeX">k = k'\times k''</formula> avec <formula notation="TeX">2</formula> <unclear>inv.</unclear> dans <formula notation="TeX">k'</formula>, <del><gap reason="illegible"/></del> <unclear>produit</unclear>, avec <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> nul dans <formula notation="TeX">k''</formula>, et <formula notation="TeX">\operatorname{Spec}(k'')</formula> est connexe.]</p>
<p>Alors l'homomorphisme induit
<formula notation="TeX" rend="display">\psi^e : E^*/\pm 1 \xrightarrow{\ \sim\ } C^*(e)</formula>
est bijectif. Cela nous permet de transporter sur <formula notation="TeX">C^*(e)</formula> la structure</p>
<p><note type="authorial" place="margin"><gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> dans <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <unclear>comp.</unclear> <unclear>conn.</unclear></note>
<note type="editorial" resp="#pass">note marginale oblique en regard du crochet ; lecture très incomplète.</note></p>
<pb n="72" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/83.pdf#page=73"/><p>combinatoire <formula notation="TeX">I_e</formula> sur <formula notation="TeX">E^*/\pm 1</formula> : structure de <del>graphe</del> <add><unclear>bi</unclear>-polyèdre</add> <hi rend="italic">orienté</hi>. Je rappelle que cette structure consiste en</p>
<p>a) Structure de graphe : <formula notation="TeX">\{\bar x,\bar y\}</formula> forment une arête <del><gap reason="illegible"/></del> ssi <formula notation="TeX">\widetilde{x\wedge y} = e</formula> ou <formula notation="TeX">-e</formula> ;</p>
<p><formula notation="TeX">\longmapsto</formula> structure triangulaire <formula notation="TeX">\{x,y,z\}</formula> est un triangle ssi <formula notation="TeX">\{\bar x,\bar y\}</formula>, <formula notation="TeX">\{\bar y,\bar z\}</formula>, <formula notation="TeX">\{\bar z,\bar x\}</formula> sont des arêtes.</p>
<p><hi rend="italic">NB</hi> a) Chaque arête est contenue dans exactement <formula notation="TeX">2</formula> triangles <add>b) les triangles sont les triplets de la forme <formula notation="TeX">\{\bar x,\bar y,\bar z\}</formula>, <formula notation="TeX">x+y+z = 0</formula>,</add> <unclear>est</unclear> <hi rend="italic">orienté</hi>.</p>
<p>b) Chaque triangle <del><unclear>définit</unclear> <formula notation="TeX">\{\bar x,\bar y\}</formula> est <unclear>divisé</unclear> (<gap reason="illegible"/></del> <formula notation="TeX">\{\bar x,\bar y\}</formula> des triangles définis l'orientation <del>de <formula notation="TeX">x\wedge y</formula></del> est <formula notation="TeX">x+y+z = 0</formula>, par <formula notation="TeX">x,y,z</formula> avec <formula notation="TeX">x\wedge y = e</formula>, d'où <formula notation="TeX">y\wedge z = e</formula>, <formula notation="TeX">z\wedge x = e</formula> <unclear>distincts</unclear>, ssi <add>les deux <unclear>orientations</unclear> d'une arête <unclear>induites</unclear> par celles des deux triangles <unclear>adjacents</unclear> sont <unclear>opposées</unclear></add></p>
<p>c) L'une des arêtes, qui est une <unclear>incidente</unclear> : une arête, <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> combinatoire <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">\mathbb{Z}</formula> opère <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> sur laquelle <gap reason="illegible"/> donnant structure <gap reason="illegible"/> (<gap reason="illegible"/> par les <gap reason="illegible"/>) <unclear>induisant</unclear> la <gap reason="illegible"/> de <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">K</formula> dessus, d'une opération de <formula notation="TeX">\mathbb{Z}</formula> <gap reason="illegible"/> <add>(<unclear>inutile</unclear>)</add> prolongeant celle de <gap reason="illegible"/> arêtes (et <gap reason="illegible"/> lesquelles <gap reason="illegible"/> des <gap reason="illegible"/> <del><unclear>triangles</unclear></del> (<formula notation="TeX">\longmapsto</formula> arêtes) sont des <formula notation="TeX">\mathbb{Z}</formula>-torseurs.
<note type="editorial" resp="#pass">les alinéas b) et c) sont très raturés et chargés d'ajouts interlinéaires ; lecture très incomplète. La phrase se poursuit p. 73.</note></p>
<pb n="73" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/83.pdf#page=74"/><p><hi rend="italic">NB</hi> Si <formula notation="TeX">s = \bar x</formula>, <del><gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/></del> on définit <formula notation="TeX">T_\lambda = T^s_\lambda</formula> sur l'ens. des <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> à <formula notation="TeX">s</formula>, i.e. des <formula notation="TeX">\bar y</formula> avec <formula notation="TeX">x\wedge y = e</formula>, par
<formula notation="TeX" rend="display">T_\lambda(\bar y) = \overline{y+\lambda x}</formula>
<del>(<gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">T_\lambda(y) = (</formula></del> (si on remplace <formula notation="TeX">x</formula> par <formula notation="TeX">-x</formula>, on trouve la <unclear>même</unclear> opération <formula notation="TeX">T_\lambda</formula>). En fait, ici <gap reason="illegible"/> l'opér. <formula notation="TeX">T_\lambda</formula> est induite par la transvection de <formula notation="TeX">E</formula>, <formula notation="TeX">\mathrm{id}+\varphi^e(x\otimes x)</formula> <del><formula notation="TeX">E\xrightarrow{u}</formula></del>.</p>
<p>Cette structure se transporte sur <formula notation="TeX">C^*(e)</formula>. Il nous <unclear>faut</unclear> la <unclear>pouvoir</unclear> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> l'expliciter : <gap reason="illegible"/></p>
<p>Notons que
<formula notation="TeX" rend="display">\underbrace{x\overset{e}{\otimes}x}_{=\varphi^e(x)} \circ \underbrace{y\overset{e}{\otimes}y}_{=\varphi^e(y)}
  = y\overset{e}{\otimes}x\,\bigl((x\wedge y)/e\bigr)</formula>
<note type="authorial" place="margin"><hi rend="italic">NB</hi> <formula notation="TeX">\operatorname{Tr} y\overset{e}{\otimes}x = (x\wedge y)/e</formula></note>
donc
<formula notation="TeX" rend="display">\operatorname{Tr}(u\circ v) = -\bigl((x\wedge y)/e\bigr)^2</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">x\wedge y = \pm e \iff \boxed{\ \operatorname{Tr} uv = -1\ }</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">sous <formula notation="TeX">u</formula> dans <formula notation="TeX">\operatorname{Tr}(u\circ v)</formula> est rappelé, en partie biffé, <formula notation="TeX">u = x\overset{e}{\otimes}x</formula>.</note>
<gap reason="illegible"/> les triangles <formula notation="TeX">\{u,v,w\}</formula> de <formula notation="TeX">C^*(e)</formula> sont les triples <formula notation="TeX">\{u,v,w\}</formula> tels que
<formula notation="TeX" rend="display">\operatorname{Tr} uv = \operatorname{Tr} vw = \operatorname{Tr} wu = -1</formula>
Si <del><gap reason="illegible"/></del>
<formula notation="TeX" rend="display">x+y+z = 0 \qquad x\wedge y = y\wedge z = z\wedge x = e</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">u = x\overset{e}{\otimes}x, \quad v = y\overset{e}{\otimes}y, \quad w = z\overset{e}{\otimes}z</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">la page s'achève sur ces formules ; l'argument s'interrompt ici dans ce lot : le feuillet suivant ouvre une autre liasse, datée d'avril 1986.</note></p>
<p><note type="authorial" place="margin">On a donc <unclear>trouvé</unclear> sur <formula notation="TeX">C^*</formula> une structure <gap reason="illegible"/> qui <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> « <gap reason="illegible"/> » <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> « <gap reason="illegible"/> » <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <unclear>caractéristique</unclear> <gap reason="illegible"/> ?? <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">\operatorname{Tr} uv = +1</formula></note>
<note type="editorial" resp="#pass">note marginale oblique dans la marge gauche ; lecture très incomplète.</note></p>
<div type="section">
<head>Azumaya rang 4 — avril 1986</head>
<p><note type="editorial" resp="#pass">titre et date de la main de l'auteur, seuls inscrits en haut à droite d'un feuillet par ailleurs blanc (page 74 du fonds), qui sert de couverture à la liasse qui suit.</note></p>
<pb n="75" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/83.pdf#page=76"/><p><note type="editorial" resp="#pass">le feuillet est écrit au verso d'une page dactylographiée qui transparaît ; seule l'écriture manuscrite est transcrite.</note>
<formula notation="TeX" rend="display">\delta(xyzt) = \delta(xy(zt)) = Q\bigl(\delta(x),\delta(y),\delta(zt),\delta(xy),\delta(yzt),\delta(ztx)\bigr)</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\text{\struck{$= \delta(x(yz),t)$}}</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">sous <formula notation="TeX">\delta(yzt)</formula> et <formula notation="TeX">\delta(ztx)</formula>, soulignés : « remplaçons les pol. en <formula notation="TeX">\delta(y),\delta(z),\delta(t)</formula> » ; lecture douteuse.</note>
<formula notation="TeX" rend="display">= \delta(x(yz)t) = Q\bigl(\delta(x),\delta(yz),\delta(t),\delta(xyz),\delta(yzt),\delta(tx)\bigr)</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">= \delta((xy)zt) = Q\bigl(\delta(xy),\delta(z),\delta(t),\delta(xyz),\delta(zt),\delta(txy)\bigr)</formula>
<note type="drawing" resp="#pass">petit schéma reliant par des traits les mots de trois lettres <formula notation="TeX">yzt</formula>, <formula notation="TeX">ztx</formula>, <formula notation="TeX">xyz</formula>, <formula notation="TeX">txy</formula> apparus dans les trois expressions.</note></p>
<p>On trouve trois expressions polynômiales différentes d'une <gap reason="illegible"/> quantité, d'où <formula notation="TeX">2</formula> relations (<unclear>quasi</unclear> ! <unclear><gap reason="illegible"/></unclear>) entre les dix quantités
<formula notation="TeX" rend="display">\delta(x),\delta(y),\delta(z),\delta(t),\ \delta(xy)\,\delta(xz)\,\delta(xt)\,\delta(yz)\,\delta(yt)\,\delta(zt)</formula>
<del><gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/></del></p>
<p><formula notation="TeX">\tau</formula> <unclear>normalise</unclear> <formula notation="TeX">H\subset G</formula>, <formula notation="TeX">H</formula> <unclear>commutatif</unclear>, <gap reason="illegible"/> que si <formula notation="TeX">h\in H</formula>,
<formula notation="TeX" rend="display">\boxed{\ \delta(\tau h) \overset{?}{=} \delta(\tau)\ }</formula>
<gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">\tau^n(h)</formula> <add><formula notation="TeX">\overset{\text{déf}}{=} \tau^n h \tau^{-n}</formula></add> <unclear>commute</unclear> à <formula notation="TeX">h</formula> (<formula notation="TeX">n\in\mathbb{Z}</formula>), <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> la formule, en <unclear>écrivant</unclear>. On aimerait l'écrire comme une identité <unclear>inconditionnelle</unclear> <add>(<unclear>pour</unclear> <formula notation="TeX">t\in\mathbb{Z}</formula>)</add> <del><gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/></del>
<formula notation="TeX" rend="display">\delta(\tau h) - \delta(\tau) = \text{expression polynomiale en}</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\underbrace{\delta(\{\tau^{n}(h), h\})}_{\text{commutateurs}} \text{ et } \delta(\tau)\,\delta(\tau h),\ \delta(h)</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">sous l'accolade : « dont tous les termes contiennent un <formula notation="TeX">\delta(\{\ldots\})</formula> » ; lecture douteuse. À droite, les commutateurs <formula notation="TeX">\{\tau h\tau^{-1}, h\}</formula> et <formula notation="TeX">\{\tau^{-1}h\tau, h\}</formula> sont développés : <formula notation="TeX">\tau h\tau^{-1}h\tau h^{-1}\tau^{-1}h^{-1}</formula> et <formula notation="TeX">\tau^{-1}h\tau h\tau^{-1}h^{-1}\tau h^{-1}</formula>.</note>
(peut-être suffit-il de <formula notation="TeX">\{\tau h\tau^{-1}, h\}</formula> et <formula notation="TeX">\{\tau^{-1}h\tau, h\}</formula>)</p>
<p>A-t-on <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/>
<formula notation="TeX" rend="display">\boxed{\ \delta(\tau.\underbrace{\tau(h)h^{-1}}_{\{\tau,h\}}) \overset{?}{=} \delta(\tau)\ }
  \qquad (\text{si } \tau \text{ normalise } H \text{ commut., } h\in H)</formula></p>
<p><note type="authorial" place="margin">C'est idiot !, <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <unclear>expression</unclear> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> …</note>
<note type="editorial" resp="#pass">note marginale oblique dans la marge gauche, soulignée « idiot » ; lecture très incomplète.</note></p>
<pb n="77" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/83.pdf#page=78"/><p><note type="authorial" place="margin">Description <add><unclear>élémentaire</unclear></add> de <formula notation="TeX">A \simeq M_2(k)</formula> (<formula notation="TeX">k</formula> <unclear>corps</unclear>) en termes de <formula notation="TeX">G = A^*/k^*</formula> (<unclear>tentatives</unclear>)</note>
<note type="editorial" resp="#pass">encadré en haut à droite de la page, en guise de titre. Dans la définition de <formula notation="TeX">\delta(\bar x)</formula> comme dans la troisième relation ci-dessous, un premier membre illisible est biffé avant la formule retenue.</note>
<formula notation="TeX" rend="display">\left[\ x*y = \bar x\,\bar y\,\bar x^{-1}\,\bar y^{-1} \qquad
  \delta(\bar x) = \frac{b^2-4c}{c} \ \right]
  \qquad c = \det x,\ b = \operatorname{Tr} x</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">1*1 = 1</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">(x*y)(y*x) = 1</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">xs*y = x*y \quad\text{si } s, y \text{ commutent}</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">[\, x*yt = x*y \quad\text{si } t, x \text{ ——}\,]</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">[\, x*y = 1 \quad\text{si } x, y \text{ commutent}\,]</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">(x*y)^2 - P(\delta x,\delta y,\delta(xy))\, x*y + 1 = 0
  \qquad P\in\mathbb{Z}[X,Y,Z] \text{ bien déterminé}</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">[\,\delta(z), x*y\,] = [\,\delta(z),\delta(z')\,] = 0</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\left\{
  \begin{array}{l}
    \delta(xy) = \delta(yx) \qquad\text{i.e. } \delta(g(x)) = \delta(x) \qquad (x,y,g\in G) \\
    \delta(x) = \delta(x^{-1}) \\
    \delta(xy) + \underbrace{\delta(xy^{-1})}_{=\delta(x^{-1}y)} = (\delta(x)+2)(\delta(y)+2) - 4
  \end{array}
  \right.</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">= \delta(x)\delta(y) + 2(\delta(x)+\delta(y))</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">la troisième relation est cernée ; un trait la relie à « si <formula notation="TeX">x, y</formula> commutent seulement ??? », et au-dessous : « À vérifier ! ».</note>
<formula notation="TeX" rend="display">\Bigl[\ \boxed{\delta(1) = 0} \Bigr]</formula>
<formula notation="TeX">\delta(x^n) = P_n(\delta(x))</formula>, <formula notation="TeX">\delta(x^n y^m) = P_{n,m}(\delta(x),\delta(y),\delta(xy))</formula> etc. <add>non commutatifs…</add> <gap reason="illegible"/> d'autres monômes non commutatifs ont une valeur pol.</p>
<p><hi rend="italic">Pour</hi> <formula notation="TeX">x_1, x_2, x_3, x_4\in G</formula>, il doit y avoir une relation à coefficients dans <formula notation="TeX">\mathbb{Z}</formula> entre les
<formula notation="TeX" rend="display">\delta(x_i)\ (1\leq i\leq 4), \qquad \delta(x_i x_j)\ (1\leq i&lt;j\leq 4)</formula>
(dix quantités, <del><gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/></del> « <unclear>indépendantes</unclear> » de <unclear>celle</unclear> <unclear>précédente</unclear> …]
<note type="editorial" resp="#pass">tout ce paragraphe est marqué d'un double trait vertical dans la marge.</note>
<formula notation="TeX" rend="display">\boxed{\ \delta(xyz) \overset{?}{=} Q\bigl(\delta(x),\delta(y),\delta(z),\delta(xy),\delta(yz),\delta(zx)\bigr)\ }</formula>
(pol. univ. à coefficients <unclear>entiers</unclear> en six variables, déterminé)
<del>Ceci donne <formula notation="TeX">\delta(x^n)</formula> comme un pol.</del>
<formula notation="TeX" rend="display">\delta(x^2) = (\delta(x)+2)^2 - 4 = \delta(x)^2 + 4\delta(x)
  \qquad [\text{cas particulier de } \delta(xy)+\delta(xy^{-1}) = \ldots]</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\delta(x^n) = P_n(\delta(x)) \qquad n\in\mathbb{Z} \qquad P_n = P_{-n}</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\delta(x^n y^m) = P_{n,m}(\delta(x),\delta(y),\delta(xy))</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\delta(\underbrace{M(x_1,\ldots,x_n)}_{\substack{\text{monôme non commutatif}\\ \text{à exposants entiers}\,\in\mathbb{Z}}})
  = P_M\bigl((\delta(x_i)),(\delta(x_i x_j))\bigr)</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">sous <formula notation="TeX">P_M</formula> : « pol. à coeff. dans <formula notation="TeX">\mathbb{Z}</formula> (pas uniquement déterminé si <formula notation="TeX">n\geq 4</formula>) ». Avant <formula notation="TeX">M(x_1,\ldots,x_n)</formula> le mot « monôme » est biffé puis réécrit dessous.</note></p>
<pb n="80" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/83.pdf#page=81"/><p><hi rend="italic">Azumaya rang 4</hi> (I)</p>
<p>Avril 86</p>
<p>1. Soient <formula notation="TeX">k</formula> anneau, <formula notation="TeX">A</formula> algèbre d'Azumaya sur <formula notation="TeX">k</formula> de rang <formula notation="TeX">4</formula> (donc loc. iso. à <formula notation="TeX">M_2(k)</formula>). On a alors
<formula notation="TeX" rend="display">(1)\quad
  \left\{
  \begin{array}{lll}
    \operatorname{Tr} : A\longrightarrow k &amp; k\text{-linéaire} &amp; \\
    \det : A\longrightarrow k &amp; \text{multiplicatif} &amp; \text{, quadratique}
  \end{array}
  \right.</formula>
tels que <formula notation="TeX">\forall u\in A</formula>, on ait
<formula notation="TeX" rend="display">(2)\quad u^2 - \operatorname{Tr}(u).u + \det(u) = 1</formula>
(Hamilton-Cayley). De plus, on a
<formula notation="TeX" rend="display">(3)\quad \det(u+v) = \det u + \det v + (\operatorname{Tr}u\operatorname{Tr}v - \operatorname{Tr}(uv))</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">dans (2), le second membre se lit « <formula notation="TeX">1</formula> » ; on attendrait <formula notation="TeX">0</formula>.</note>
(i.e.
<formula notation="TeX" rend="display">(u,v)\longmapsto \Phi(u,v) \overset{\text{déf}}{=} \operatorname{Tr}u\operatorname{Tr}v - \operatorname{Tr}(uv)</formula>
est la forme bil. ass. à la forme quad. <formula notation="TeX">\det</formula>).</p>
<p><hi rend="italic">Remarques</hi> On peut s'intéresser aux <formula notation="TeX">k</formula>-alg. quelconques <formula notation="TeX">A</formula> pour lesquelles on a (1) (2) (3). Si <formula notation="TeX">A</formula> est proj. de t.f. disons et <formula notation="TeX">2</formula> inv. dans <formula notation="TeX">k</formula>, alors (1) (2) <formula notation="TeX">\Rightarrow</formula> (3), car il suffit de le voir pour <formula notation="TeX">u = v</formula> (deux formes bil. <hi rend="italic">sym.</hi> qui coïncident pour <formula notation="TeX">u = v</formula> coïncident)<del>, et alors cela se <unclear>résulte de</unclear> <unclear>réduit</unclear> à une vérification dans les <formula notation="TeX">k[u] = k\oplus k.u</formula> quadratiques sur <formula notation="TeX">k</formula>…]</del>. La relation pertinente est
<formula notation="TeX" rend="display">(4)\quad (\operatorname{Tr}u)^2 - \operatorname{Tr}(u^2) = 2\det u ,</formula>
et elle résulte de (2) en l'écrivant sous la forme
<formula notation="TeX" rend="display">(2')\quad u^2 = \operatorname{Tr}(u)u - \det(u)</formula>
et portant cette valeur de <formula notation="TeX">u^2</formula> dans (4), compte tenu…
<note type="editorial" resp="#pass">la phrase se poursuit au-delà de la page 80, hors de ce lot.</note></p>
</div>
      </div>
    </body>
  </text>
</TEI>
