<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-model href="https://grothendieck.commutator.io/tei/grothendieck.rng" type="application/xml" schematypens="http://relaxng.org/ns/structure/1.0"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:lang="fr">
  <teiHeader>
    <fileDesc>
      <titleStmt>
        <title>Fonds Grothendieck, cote n° 74, pages 1–20 — transcription</title>
        <author>Alexandre Grothendieck</author>
        <respStmt>
          <resp>transcription automatique — première passe, non vérifiée contre les pages par une personne (<date when="2026-10-03">2026-10-03</date>)</resp>
          <name xml:id="pass" type="model">Opus 5.5 (claude-opus-5-5)</name>
        </respStmt>
        <respStmt>
          <resp>procédure, outillage, export TEI</resp>
          <orgName xml:id="ed">grothendieck.commutator.io (Commutator, Paris)</orgName>
        </respStmt>
      </titleStmt>
      <editionStmt>
        <edition>Édition de démonstration</edition>
      </editionStmt>
      <publicationStmt>
        <publisher>Commutator</publisher>
        <pubPlace>Paris</pubPlace>
        <date when="2026-10-03">2026-10-03</date>
        <availability status="restricted">
          <p>Le fonds Alexandre Grothendieck est sous droits. Cette transcription
          est une édition de démonstration, non autorisée, produite par une
          machine et non vérifiée ; aucune image du fonds n'est reproduite. La
          source LaTeX dont ce fichier dérive est publiée sous https://github.com/Commutator-IO/grothendieck-project.</p>
        </availability>
        <ref target="https://grothendieck.commutator.io/">https://grothendieck.commutator.io</ref>
      </publicationStmt>
      <sourceDesc>
        <msDesc>
          <msIdentifier>
            <country>France</country>
            <settlement>Montpellier</settlement>
            <repository>Université de Montpellier</repository>
            <collection>Fonds Alexandre Grothendieck (archives mathématiques, 1949–1991)</collection>
            <idno type="cote">74</idno>
          </msIdentifier>
          <head>Complexes cubiques : notes manuscrites (s.d.).</head>
          <msContents>
            <summary>Pages 1 à 20 de la cote, dans la
            numérotation des archivistes (crayon, en bas à gauche de chaque
            page) ; lot 1 de vingt pages.
            Les pages absentes de la transcription ne portent pas de
            mathématiques et sont omises ; le saut dans la numérotation en est
            le seul enregistrement.</summary>
          </msContents>
          <history><origin><origDate>[à partir de 1976]</origDate><note>Datation de l'inventaire de l'Université de Montpellier, reproduite telle quelle ; les crochets sont ceux des archivistes.</note></origin></history>
          <additional>
            <surrogates>
              <bibl>
                <ref target="https://grothendieck.umontpellier.fr/74.pdf">https://grothendieck.umontpellier.fr/74.pdf</ref>
                <note>Fac-similé numérique de l'Université de Montpellier. Sa
                première page est une feuille de garde générée par
                l'université : la page <hi rend="italic">n</hi> des archivistes
                est la page <hi rend="italic">n</hi>+1 du PDF, et l'attribut
                <hi rend="monospace">facs</hi> de chaque
                <hi rend="monospace">pb</hi> tient compte de ce décalage.</note>
              </bibl>
            </surrogates>
          </additional>
        </msDesc>
      </sourceDesc>
    </fileDesc>
    <encodingDesc>
      <projectDesc>
        <p>Transcription mathématique du fonds, une passe de vingt pages par
        conversation avec un grand modèle multimodal, sous la procédure
        <hi rend="monospace">transcribe-grothendieck</hi> du dépôt. Le fichier
        LaTeX est la source de référence ; ce TEI en est dérivé mécaniquement
        par <hi rend="monospace">scripts/tei.mjs</hi> et n'a pas été relu.</p>
      </projectDesc>
      <editorialDecl>
        <p>L'édition n'est pas diplomatique : elle encode les mathématiques et
        l'apparat, rien du support. Correspondance avec l'apparat de la source :
        <hi rend="monospace">\ill</hi> devient <hi rend="monospace">gap[@reason='illegible']</hi>
        (jamais deviné) ; <hi rend="monospace">\uncertain</hi> devient
        <hi rend="monospace">unclear</hi> ; <hi rend="monospace">\supplied</hi> devient
        <hi rend="monospace">supplied</hi> (restitué par le transcripteur) ;
        <hi rend="monospace">\add</hi> devient <hi rend="monospace">add</hi>
        (ajout de l'auteur, en interligne ou sur un mot biffé) ;
        <hi rend="monospace">\struck</hi> devient
        <hi rend="monospace">del</hi> (biffé par l'auteur) ;
        <hi rend="monospace">\note</hi> devient <hi rend="monospace">note[@type='editorial']</hi>
        (du transcripteur) ; <hi rend="monospace">\drawing</hi> devient
        <hi rend="monospace">note[@type='drawing']</hi> (dessin de l'auteur, décrit par le
        transcripteur) ; <hi rend="monospace">\marginal</hi> devient
        <hi rend="monospace">note[@type='authorial'][@place='margin']</hi> (de l'auteur) ;
        <hi rend="monospace">\page</hi> devient <hi rend="monospace">pb</hi>.</p>
        <p>Restitution et ajout de l'auteur n'ont longtemps fait qu'une macro. Ils
        ont été séparés le 26 septembre 2026 par une règle vérifiable dans le
        fichier, non par une relecture : un ajout accolé au mot qu'il complète
        est une restitution (<hi rend="monospace">supplied</hi>), un ajout
        isolé est de l'auteur (<hi rend="monospace">add</hi>). Certains
        <hi rend="monospace">add</hi> sont donc encore des restitutions du
        transcripteur, que seuls les fac-similés départageront.</p>
        <p>Les mathématiques sont transportées en TeX dans
        <hi rend="monospace">formula[@notation='TeX']</hi>, les diagrammes
        commutatifs en <hi rend="monospace">formula[@notation='tikz-cd']</hi>,
        sans conversion. Une marque d'apparat située à l'intérieur d'une
        formule (un exposant illisible, un symbole biffé) reste dans le TeX de
        la formule, sous les mêmes macros.</p>
        <p>Orthographe, ponctuation et lapsus de l'auteur sont conservés ; une
        faute évidente est signalée par une note, jamais corrigée.</p>
      </editorialDecl>
      <appInfo>
        <application ident="grothendieck-tei" version="2">
          <label>scripts/tei.mjs</label>
          <ref target="https://github.com/Commutator-IO/grothendieck-project">https://github.com/Commutator-IO/grothendieck-project</ref>
        </application>
      </appInfo>
      <schemaRef type="ODD" url="https://grothendieck.commutator.io/tei/grothendieck.odd"/>
    </encodingDesc>
    <profileDesc>
      <langUsage>
        <language ident="fr">français, avec la notation mathématique de l'auteur</language>
      </langUsage>
    </profileDesc>
    <revisionDesc>
      <change when="2026-10-03" who="#ed">Export TEI depuis la source LaTeX.</change>
      <change when="2026-10-03" who="#pass">Première passe de transcription.</change>
    </revisionDesc>
  </teiHeader>
  <text>
    <body>
      <div type="batch" n="1">
<div type="section">
<head>Relations ternaires et bitorseurs</head>
<pb n="1" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/74.pdf#page=2"/><p><hi rend="bold">I.</hi> <formula notation="TeX">I</formula> ens. de card <formula notation="TeX">3</formula>.</p>
<p><formula notation="TeX">(E_i)_{i\in I}</formula> famille d'ensembles</p>
<p><formula notation="TeX">\Gamma\subset\prod_{i\in I}E_i</formula></p>
<p>Axiome : si <del><gap reason="illegible"/></del> <formula notation="TeX">i,j,k\in I</formula> distincts (donc <formula notation="TeX">I=\{i,j,k\}</formula>) alors <formula notation="TeX">\forall x_i\in E_i</formula>, <formula notation="TeX">x_j\in E_j</formula>, <formula notation="TeX">\exists!\,x_k\in E_k</formula> tel que <formula notation="TeX">(x_i,x_j,x_k)\in\Gamma</formula>.</p>
<p>Catégorie <formula notation="TeX">\mathcal{C}</formula> (<formula notation="TeX">I</formula> variable <unclear>;</unclear> pour <unclear>iso sur</unclear> <formula notation="TeX">I</formula>)</p>
<p><hi rend="bold">II.</hi> <formula notation="TeX">I</formula> ens. de card <formula notation="TeX">3</formula>
<note type="drawing" resp="#pass">Dans la marge gauche, un triangle aux sommets <formula notation="TeX">E_i</formula>, <formula notation="TeX">E_j</formula>, <formula notation="TeX">E_k</formula>, dont les côtés portent <formula notation="TeX">G_k</formula>, <formula notation="TeX">G_j</formula>, <formula notation="TeX">G_i</formula>.</note></p>
<p><formula notation="TeX">(G_i)_{i\in I}</formula> famille de groupes</p>
<p><del><formula notation="TeX">E_{ij}</formula> : <formula notation="TeX">L(G_i)\to L(G_j)</formula> syst. <unclear>transitif</unclear> d'isom. <unclear>extérieurs</unclear></del> entre ces groupes
<note type="editorial" resp="#pass">la fin de ligne « entre ces groupes », écrite sous la ligne biffée, n'est pas biffée.</note></p>
<p><formula notation="TeX">(E_i)_{i\in I}</formula> famille d'ens.</p>
<p><formula notation="TeX">\forall i\in I</formula>, les groupes <formula notation="TeX">\prod_{j\in I\setminus\{i\}}G_j</formula> opèrent sur <formula notation="TeX">E_i</formula>, de façon <add>(si <formula notation="TeX">I=\{i,j,k\}</formula>)</add> que <formula notation="TeX">E_i</formula> deviennent <unclear>des</unclear> <hi rend="italic">bitorseurs</hi> sous <formula notation="TeX">G_j</formula>, <formula notation="TeX">G_k</formula>. On peut <unclear>renverser</unclear> l'opération de <formula notation="TeX">G_\ell</formula> en l'opération <unclear>inverse</unclear>.</p>
<p>Alors
<formula notation="TeX" rend="display">\prod_{i\in I}\ \prod_{j\in I\setminus\{i\}}G_j \;=\; \prod_{j\in I}G_j^{\,I\setminus\{j\}}</formula>
opère sur <formula notation="TeX">P=\prod E_i</formula>, donc <formula notation="TeX">\prod_{j\in I}G_j</formula> opère <hi rend="italic">diagonalement</hi> <add>par <formula notation="TeX">\delta</formula></add>. Soit <formula notation="TeX">x=(x_i)_{i\in I}\in P</formula>, alors
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{array}{cccc}
    E_i\times E_j\times E_k &amp; x_i, &amp; x_j, &amp; x_k \;=\;\xi\\
    G_j\ G_k\ G_i\ G_j &amp; g_jx_ig_k^{-1}, &amp; g_kx_jg_i^{-1}, &amp; g_ix_kg_j^{-1}
  \end{array}</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">(g_jx_i,\ x_j,\ x_kg_j) \;=\; (x_ig_k^{-1},\ g_kx_jg_i^{-1},\ g_ix_k)</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">le bloc ci-dessus est entouré d'un trait qui le sépare du reste ; la seconde ligne de droite est en partie surchargée et sa lecture est douteuse.</note>
si <formula notation="TeX">I=\{i,j,k\}</formula>, les conditions <del><gap reason="illegible"/></del> <add>équivalentes</add> :
<note type="editorial" resp="#pass">la ligne d'introduction est surchargée de deux mots biffés et d'ajouts interlinéaires ; seul « équivalentes » se lit sûrement.</note></p>
<list rend="itemize">
<label>a<formula notation="TeX">_1</formula>)</label><item><formula notation="TeX">\delta(G_i)x\subset\delta(G_j\times G_k).x</formula></item>
<label>a<formula notation="TeX">_2</formula>)</label><item><formula notation="TeX">\delta(G_j)x\subset\delta(G_k\times G_i).x</formula></item>
<label>a<formula notation="TeX">_3</formula>)</label><item><formula notation="TeX">\delta(G_k)x\subset\delta(G_i\times G_j).x</formula></item>
</list>
<p><del><gap reason="illegible"/></del> On peut encore les exprimer de la façon suivante : <formula notation="TeX">\forall</formula> couple <formula notation="TeX">(j,k)</formula> <del>d'</del><formula notation="TeX">j,k\in I</formula>, <formula notation="TeX">j\neq k</formula>, on <gap reason="illegible"/>
<formula notation="TeX" rend="display">\tau_{k,j}: E_i\to\mathrm{Isom}(G_j,G_k)</formula>
[l'image <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/>
<note type="editorial" resp="#pass">la phrase se poursuit hors de la page ; la page 2 ne porte pas de mathématiques.</note></p>
<pb n="3" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/74.pdf#page=4"/><p>dans <del>l'<gap reason="illegible"/></del> <add><unclear>extérieurs</unclear></add> <unclear>ex. <gap reason="illegible"/></unclear>] et la condition <gap reason="illegible"/>
<note type="editorial" resp="#pass">début de page : suite de la phrase ouverte au bas de la page 1 (« l'image … »).</note>
<note type="drawing" resp="#pass">À gauche, un premier triangle biffé, aux côtés marqués <formula notation="TeX">G_i</formula>, <formula notation="TeX">G_j</formula>, <formula notation="TeX">G_k</formula>.</note></p>
<p><figure type="diagram"><formula notation="tikz-cd">\begin{tikzcd}[column sep=large, row sep=large]
G_k \arrow[dr, "\tau_{i,k}(x_j)"'] &amp; &amp; G_j \arrow[ll, "\tau_{k,j}(x_i)"'] \\
&amp; G_i \arrow[ur, "\tau_{j,i}(x_k)"'] &amp;
\end{tikzcd}</formula></figure></p>
<p><formula notation="TeX" rend="display">\tau_{j,i}(x_k)\,\tau_{i,k}(x_j)\,\tau_{k,j}(x_i)=\mathrm{id}_{G_j}</formula>
(condition qui <gap reason="illegible"/> bien <unclear>invariante</unclear> par <unclear>permutations circulaires</unclear>)</p>
<p>L'<hi rend="italic">existence</hi> d'un tel <formula notation="TeX">x=(x_i)_{i\in I}</formula> équivaut à ce que les isom. <hi rend="italic">extérieurs</hi>
<formula notation="TeX" rend="display">\tilde\tau_{ij}=\tilde\tau_{ij}(x_k)\quad \text{\struck{$(i,j,k\in I)$}}\quad i,j,k\in I \text{ distincts}</formula>
définis par les <formula notation="TeX">E_k</formula> (<formula notation="TeX">k\in I</formula>) entre les <formula notation="TeX">G_i</formula> forment un <unclear>système</unclear> <unclear>transitif</unclear> d'isom. <unclear>extérieurs</unclear>.</p>
<p>La condition <formula notation="TeX">\mathrm{a}_i</formula> <unclear>signifie</unclear> que si on <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">x</formula> on <unclear>dépend</unclear> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">\prod_{i\in I}G_i</formula>, <del><gap reason="illegible"/></del> <add><gap reason="illegible"/></add> <gap reason="illegible"/> ainsi <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <unclear>quelconque</unclear> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/>
<note type="editorial" resp="#pass">les trois lignes qui précèdent l'encadré sont d'une écriture très rapide ; seuls les symboles se lisent sûrement.</note>
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{aligned}
    g_i\gamma_ix &amp;= (g_j,g_k)x\\
    g_i(\gamma_i,\gamma_j,\gamma_k)x &amp;= (\gamma_j,\gamma_k)\,g_i\gamma_ix = (\gamma_jg_j,\gamma_kg_k)x
  \end{aligned}</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">ces deux lignes sont encadrées dans la marge gauche.</note>
orbite, qui <gap reason="illegible"/> <unclear>est un</unclear> torseur sous l'un quelconque des <unclear>trois</unclear> groupes <formula notation="TeX">\prod_{j\in I\setminus\{i\}}G_j</formula>. On a ainsi <del><unclear>contenu</unclear></del> <add>une</add> <unclear>partie</unclear>
<formula notation="TeX" rend="display">\Gamma\subset\prod_{i\in I}E_i=P .</formula>
Celle-ci satisfait à <del><gap reason="illegible"/></del> <add>la</add> condition de <hi rend="bold">I</hi>.
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{array}{lll}
    a=(a_i,a_j,a_k) &amp; x_i=a_ig_k^{-1} &amp; \text{détermine } g_k \text{ en fonction de } a \text{ et } x_i\\
    x=(x_i,x_j,x_k) &amp; x_j=g_ka_jg_i^{-1} &amp; \text{détermine } g_i \text{ en fonction de } a \text{ et } x_i,x_j\\
    \phantom{x=}\ ? &amp; x_k=g_ia_k &amp; \text{détermine } x_k
  \end{array}</formula></p>
<pb n="5" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/74.pdf#page=6"/><p><note type="editorial" resp="#pass">la page commence au milieu d'une phrase, dont le début se lit au bas de la page 6 (« Donc on a trois applications <formula notation="TeX">u_1,u_2,u_3 : G\to G'</formula> »).</note>
satisfaisant
<formula notation="TeX" rend="display">u_i(1)=1 \qquad i=1,2,3</formula>
et
<formula notation="TeX" rend="display">(*)\qquad xyz=1\ \Longrightarrow\ u_1(x)\,u_2(y)\,u_3(z)=1</formula>
Prouvons que les <formula notation="TeX">u_i</formula> sont <del>des homom. de</del> <add>égaux à un seul</add> et unique homom. de groupes.</p>
<p>Faisons <formula notation="TeX">x=1</formula>, on trouve que <formula notation="TeX">u_3(y^{-1})=u_2(y)^{-1}</formula>. Donc <formula notation="TeX">u_3(y)=u_2(y^{-1})^{-1}</formula>, pareil <gap reason="illegible"/> : <formula notation="TeX">u_1(y)=u_2(y^{-1})^{-1}</formula>, donc <formula notation="TeX">u_1(y)=u_3(y)</formula>, et de même <formula notation="TeX">u_1(y)=u_2(y)</formula>. Donc <formula notation="TeX">u_1=u_2=u_3</formula>, et <formula notation="TeX">u(y)=u(y^{-1})^{-1}</formula>, donc <del><formula notation="TeX">u</formula></del> <formula notation="TeX">u(y^{-1})=u(y)^{-1}</formula>.</p>
<p>On tire maintenant de <formula notation="TeX">(*)</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">u\bigl((xy)^{-1}\bigr)^{-1}=u(x)\,u(y),</formula>
le membre de gauche valant <formula notation="TeX">u(xy)</formula>, donc <formula notation="TeX">u(xy)=u(x)\,u(y)</formula> cqfd.</p>
<p><hi rend="italic">Question</hi> : le foncteur <formula notation="TeX">\varphi</formula> est-il une équivalence ?</p>
<pb n="6" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/74.pdf#page=7"/><p>Catégorie <formula notation="TeX">\mathcal{C}'</formula> (<formula notation="TeX">I</formula> variable) <unclear>pour</unclear> iso sur <formula notation="TeX">I</formula>)</p>
<p>On a un foncteur
<formula notation="TeX" rend="display">\mathcal{C}'\xrightarrow{\ \varphi\ }\mathcal{C}</formula></p>
<p><hi rend="italic">Prop.</hi> Ce foncteur est pl. fidèle <add>(<unclear>cet</unclear> identifie</add> <formula notation="TeX">\mathcal{C}'</formula> à une sous-catégorie pleine de <formula notation="TeX">\mathcal{C}</formula>)
<note type="editorial" resp="#pass">la parenthèse est réécrite au-dessus d'un premier début biffé, illisible.</note></p>
<p>Comme ce sont des catégories fibrées sur le groupoïde des ens. <formula notation="TeX">I</formula> de card <formula notation="TeX">3</formula>, on est ramené à prouver que <unclear>le foncteur induit</unclear> sur les fibres pour <formula notation="TeX">I=\{1,2,3\}</formula> <del><gap reason="illegible"/></del> <add><unclear>équivalentes</unclear></add> est pl. fid. <del><gap reason="illegible"/></del> La <hi rend="italic">fidélité</hi> est claire <formula notation="TeX">(E_i,G_i,\ldots,\Gamma)</formula>.</p>
<p>Soit un objet de <formula notation="TeX">\mathcal{C}'</formula>, et <formula notation="TeX">x</formula> <add><formula notation="TeX">=(x_1,x_2,x_3)</formula></add> un pt de <formula notation="TeX">\Gamma</formula>. Donc les <formula notation="TeX">G_i</formula> sont isomorphes entre eux, et isomorphes aux <formula notation="TeX">E_i</formula>, et <formula notation="TeX">\prod E_i</formula> s'identifie à <formula notation="TeX">G^3</formula>, et <formula notation="TeX">\Gamma</formula> à l'ens. des <formula notation="TeX">(x,y,z)</formula> tels que
<formula notation="TeX" rend="display">xyz=1 .</formula>
Soit un autre objet <formula notation="TeX">(E'_i,G'_i,\ldots,\Gamma')</formula> et <gap reason="illegible"/> <add><formula notation="TeX">\varphi</formula> <unclear>dans</unclear></add> <unclear>un morphisme</unclear> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">\varphi</formula> <gap reason="illegible"/>, <unclear>appliquant</unclear> <formula notation="TeX">\Gamma</formula> dans <formula notation="TeX">\Gamma'</formula>, soit <formula notation="TeX">(x'_1,x'_2,x'_3)</formula> l'image de <formula notation="TeX">x=(x_1,x_2,x_3)=(1,1,1)</formula>. Elle permet d'identifier le deuxième objet à <formula notation="TeX">G'^3</formula> (<formula notation="TeX">G'</formula> un groupe), <formula notation="TeX">\Gamma'</formula> à l'ens. des <formula notation="TeX">(x',y',z')</formula> tels que
<formula notation="TeX" rend="display">x'y'z'=1 .</formula>
Donc on a trois applications
<formula notation="TeX" rend="display">u_1,u_2,u_3 : G\to G'</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">la phrase se poursuit en tête de la page 5 (« satisfaisant <formula notation="TeX">u_i(1)=1</formula> … »), qui est donc la suite de celle-ci : les feuillets sont classés dans le désordre.</note></p>
<pb n="8" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/74.pdf#page=9"/><p><unclear><formula notation="TeX">x\ y</formula></unclear>    <formula notation="TeX">a_1\ a_2\ a_3</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">E_1\xrightarrow{\ \alpha_1\ }\mathrm{Isom}(E_2,E_3)\qquad
  E_2\xrightarrow{\ \alpha_2\ }\mathrm{Isom}(E_3,E_1)\qquad
  E_3\xrightarrow{\ \alpha_3\ }\mathrm{Isom}(E_1,E_2)</formula></p>
<p><figure type="diagram"><formula notation="tikz-cd">\begin{tikzcd}[column sep=large, row sep=large]
E_1 \arrow[r, "\alpha_3(a_3)"] &amp; E_2 \arrow[dl, "\alpha_1(a_1)"] \\
E_3 \arrow[u, "\alpha_2(a_2)"] &amp;
\end{tikzcd}</formula></figure></p>
<p><note type="editorial" resp="#pass">à l'intérieur du triangle, trois flèches en pointillé de sens inverse, marquées <formula notation="TeX">u_3</formula> (<formula notation="TeX">E_2\to E_1</formula>), <formula notation="TeX">u_1</formula>, <formula notation="TeX">u_2</formula>.</note></p>
<p><hi rend="italic">NB</hi>
<formula notation="TeX" rend="display">\alpha_3(a_3) : a_1\mapsto a_2,\qquad \alpha_1(a_1) : a_2\mapsto a_3,\qquad \alpha_2(a_2) : a_3\mapsto a_1</formula>
Posons
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{aligned}
    \alpha_2(a_2)\,\alpha_1(a_1) &amp;= u_3 : E_2\to E_1\\
    \alpha_3(a_3)\,\alpha_2(a_2) &amp;= u_1 : E_3\to E_2\\
    \alpha_1(a_1)\,\alpha_3(a_3) &amp;= u_2 : E_1\to E_3
  \end{aligned}</formula>
<hi rend="italic">Admettons</hi>
<formula notation="TeX" rend="display">\boxed{u_1u_2u_3=\mathrm{id}}
  \qquad \text{NB}\quad u_3(a_2)=a_1,\quad u_1(a_3)=a_2,\quad u_2(a_1)=a_3</formula>
D'où syst. transitif d'isom. entre les <formula notation="TeX">E_i</formula>,
<note type="editorial" resp="#pass">la phrase se poursuit hors de la page.</note></p>
<pb n="10" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/74.pdf#page=11"/><p><del><gap reason="illegible"/></del> permettant de les identifier : <unclear>à</unclear> un ens. <formula notation="TeX">G</formula>. On a donc
<note type="editorial" resp="#pass">suite, selon toute apparence, de la dernière ligne de la page 8 (« D'où syst. transitif d'isom. entre les <formula notation="TeX">E_i</formula>, »).</note></p>
<list rend="itemize">
<item>ens. pointé <formula notation="TeX">(G,e)</formula></item>
<item><formula notation="TeX">\Gamma\subset G\times G\times G</formula></item>
</list>
<p>a) <formula notation="TeX">\forall x,y\in G</formula>,
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{aligned}
    &amp;\exists!\,z\in G \text{ tel que } (x,y,z)\in\Gamma\\
    &amp;\exists!\,z\in G \text{ tel que } (z,x,y)\in\Gamma\\
    &amp;\exists!\,z\in G \text{ tel que } (x,z,y)\in\Gamma
  \end{aligned}</formula>
<del>b) Soit <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">\sigma_1,\sigma_3</formula> : <formula notation="TeX">G\xrightarrow{\sim}G</formula> défini par <formula notation="TeX">(x,\sigma x,e)\in\Gamma</formula>, <formula notation="TeX">(e,x,\sigma_1x)\in\Gamma</formula>, <formula notation="TeX">(\sigma_2x,e,x)\in\Gamma</formula></del>
<note type="editorial" resp="#pass">ce premier b) est barré de hachures obliques et encadré.</note></p>
<p>b) <formula notation="TeX">(e,e,e)\in\Gamma</formula></p>
<p>c) Soit <formula notation="TeX">\sigma_1,\sigma_2,\sigma_3 : G\xrightarrow{\sim}G</formula> défini par
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{aligned}
    &amp;(e,x,\sigma_1x)\in\Gamma\\
    &amp;(\sigma_2x,e,x)\in\Gamma\\
    &amp;(x,\sigma_3x,e)\in\Gamma
  \end{aligned}</formula>
On a <del><formula notation="TeX">(\sigma_3\sigma_2\sigma_1)^2=\mathrm{id}</formula></del>
<formula notation="TeX" rend="display">\sigma_2\sigma_1=\mathrm{id},\quad \sigma_3\sigma_2=\mathrm{id},\quad \sigma_1\sigma_3=\mathrm{id}</formula>
i.e. <formula notation="TeX">\sigma_1=\sigma_2=\sigma_3</formula> <formula notation="TeX">(=\sigma)</formula>, <formula notation="TeX">\sigma^2=\mathrm{id}</formula>.</p>
<p>Si <formula notation="TeX">x,y\in G</formula> soit <formula notation="TeX">x.y\in G</formula> défini par <formula notation="TeX">(x,y,\sigma(x.y))\in\Gamma</formula>. On a donc <del><formula notation="TeX">z=xy\Longleftrightarrow(x,y</formula></del>
<formula notation="TeX" rend="display">(x,y,z)\in\Gamma\ \Longleftrightarrow\ z=\sigma(x.y)</formula></p>
<pb n="12" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/74.pdf#page=13"/><p><formula notation="TeX">(G,e)</formula> ens. pointé, avec loi de composition <formula notation="TeX">(x,y)\mapsto x.y</formula>, <formula notation="TeX">\sigma</formula> automorphisme de <formula notation="TeX">G</formula> <del><formula notation="TeX">e</formula></del> avec <formula notation="TeX">\sigma^2=\mathrm{id}</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\Gamma=\{(x,y,z)\in G^3 \mid z=\sigma(x.y)\}=\{(x,y,z)\in G^3\mid x.y=\sigma^{-1}z\}</formula>
<hi rend="italic">Conditions</hi> a) <formula notation="TeX">\forall x,y\in G</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{aligned}
    &amp;\exists!\,z \text{ tel que } zx=\sigma^{-1}y\\
    &amp;\exists!\,z \text{ tel que } xz=\sigma^{-1}y
  \end{aligned}</formula>
i.e. <formula notation="TeX">z\mapsto zx</formula> et <formula notation="TeX">z\mapsto xz</formula> sont bijectifs</p>
<p>b) <formula notation="TeX">\sigma^{-1}e=e.e</formula></p>
<p>c) On a
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{aligned}
    &amp;\forall x\quad \sigma^{-1}\sigma x=ex &amp;&amp;\text{i.e. } ex=x\\
    &amp;\forall x\quad \sigma x.e=\sigma^{-1}x &amp;&amp;\text{i.e. } \forall x \text{ on a } x.e=\sigma^{-2}x\ (=x)\\
    &amp;\forall x\quad x.\sigma x=\sigma^{-1}e\ (=e)
  \end{aligned}</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">en marge de b) et de la première ligne de c), une accolade conclut « <formula notation="TeX">\Rightarrow\sigma e=e</formula> ».</note></p>
<p><del>y faisant <formula notation="TeX">x=1</formula>, on trouve <formula notation="TeX">e.\sigma e=\sigma^{-1}e</formula> <formula notation="TeX">(=\sigma e)</formula> donc <formula notation="TeX">e.\sigma</formula></del></p>
<p>Donc : <formula notation="TeX">e</formula> est unité bilatère, <del>et <formula notation="TeX">\sigma x</formula> est l'inverse à droite de <formula notation="TeX">x</formula></del> et les translations à g. et à dr. sont bijectives. <unclear>De plus</unclear>, <formula notation="TeX">\forall x\in G</formula>, <formula notation="TeX">\sigma x</formula> est <del><unclear>inverse</unclear></del> <add><unclear>inverse</unclear></add> à droite <add>de <formula notation="TeX">x</formula></add>, donc <unclear>(comme <formula notation="TeX">\sigma^2=\mathrm{id}</formula>)</unclear>
<formula notation="TeX" rend="display">x.\sigma x=e\qquad (\sigma x)(\sigma\sigma x)=e</formula>
<del><formula notation="TeX">(\sigma^{-1}x)x=e</formula></del>    c'est un inverse bilatère <del><formula notation="TeX">\sigma x.x</formula></del>
<note type="editorial" resp="#pass">l'alinéa « Donc : <formula notation="TeX">e</formula> est unité bilatère … » est marqué d'un double trait vertical en marge gauche.</note></p>
<p><formula notation="TeX" rend="display">(xy)z=x(yz)\ \ ??\qquad (x,y,\sigma(xy))\in\Gamma</formula>
<del><formula notation="TeX">(y\sigma x</formula></del>    <del><gap reason="illegible"/></del>    <del><formula notation="TeX">xy,z,\sigma((xy)z)</formula></del>
<formula notation="TeX" rend="display">(x,y,z)\in\Gamma\ \Longrightarrow\ z=\sigma(x.y)\ \Longleftrightarrow\ (x.y).z=e\ \Longleftrightarrow\ z.(x.y)=e</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{aligned}
    &amp;(xy,z,\sigma((xy)z))\in\Gamma\\
    &amp;(x,yz,\sigma(x(yz)))\in\Gamma
  \end{aligned}
  \qquad
  \begin{aligned}
    &amp;xy=e\\
    &amp;\Updownarrow\\
    &amp;(xy)z=z\\
    &amp;\Updownarrow\\
    &amp;z(xy)=z
  \end{aligned}</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">le passage de « <formula notation="TeX">z=\sigma(x.y)</formula> » à « <formula notation="TeX">(x.y).z=e</formula> » est écrit au-dessus d'un essai biffé, <del><formula notation="TeX">(x.y)=\sigma x</formula></del>.</note></p>
<pb n="13" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/74.pdf#page=14"/><p><note type="authorial" place="margin">(A)</note>
<formula notation="TeX" rend="display">E_1=E_2=E_3=G\qquad \Gamma=\{(x,y,z)\mid xyz=1\}</formula>
<formula notation="TeX">(a,b,c)\in\Gamma</formula>    i.e. <formula notation="TeX">abc=1</formula></p>
<p><figure type="diagram"><formula notation="tikz-cd">\begin{tikzcd}[column sep=large, row sep=large]
&amp; E_1 \arrow[dl, "f_3"'] &amp; \\
E_2 \arrow[rr, "f_1"] &amp; &amp; E_3 \arrow[ul, "f_2"'] \arrow[ll, bend left=30, "g_1"]
\end{tikzcd}</formula></figure></p>
<p><note type="editorial" resp="#pass">sur le schéma, <formula notation="TeX">g_3</formula> et <formula notation="TeX">g_2</formula> sont des flèches courbes parallèles à <formula notation="TeX">f_3</formula> et <formula notation="TeX">f_2</formula>, de sens contraire.</note>
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{aligned}
    &amp;f_1(x) \text{ défini par } (a,x,f_1(x))\in\Gamma\\
    &amp;f_2(x) \text{ défini par } (f_2(x),b,x)\in\Gamma\\
    &amp;f_3(x) \text{ défini par } (x,f_3(x),c)\in\Gamma
  \end{aligned}</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">f_1(x)=x^{-1}a^{-1},\qquad f_2(x)=x^{-1}b^{-1},\qquad f_3(x)=x^{-1}c^{-1}</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">x^{-1}a^{-1}=y,\qquad x=a^{-1}y^{-1}</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\boxed{\sigma(xy)=\sigma y\,\sigma x}</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\text{\struck{$z=xy$}}\qquad
  \left\{
  \begin{aligned}
    &amp;(xy)z=1\\ &amp;\Updownarrow\\ &amp;(zx)y=1\\ &amp;\Updownarrow\\ &amp;(x^{-1}z^{-1})y^{-1}=1
  \end{aligned}
  \right.
  \qquad
  \begin{aligned}
    &amp;z=xy \Longleftrightarrow x=zy^{-1}\\
    &amp;y^{-1}=zx,\quad y=x^{-1}z^{-1}
  \end{aligned}</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">ce coin droit est très surchargé (plusieurs essais biffés) et séparé du reste par un trait ; lecture d'ensemble douteuse.</note>
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{aligned}
    g_1(x)&amp;=f_3f_2(x)=(bx)c^{-1}\\
    g_2(x)&amp;=f_1f_3(x)=(cx)a^{-1}\\
    g_3(x)&amp;=f_2f_1(x)=(ax)b^{-1}
  \end{aligned}</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">g_1g_2g_3(x)=bcaxb^{-1}a^{-1}c^{-1}=(bca)\,x\,(cab)^{-1}=x\qquad\text{i.e. } g_1g_2g_3=\mathrm{id}</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">sous <formula notation="TeX">(bca)</formula> et <formula notation="TeX">(cab)</formula>, deux accolades marquées « <formula notation="TeX">1</formula> ».</note>
<formula notation="TeX" rend="display">g_1g_2g_3=(f_3f_2f_1)^2</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">f_3f_2f_1(x)=(axb^{-1})^{-1}c^{-1}=bx^{-1}a^{-1}c^{-1}=bx^{-1}(ca)^{-1}=bx^{-1}b</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\sigma_2x=bx^{-1}b\qquad\text{de même}\qquad \sigma_3x=cx^{-1}c,\quad \sigma_1x=ax^{-1}a</formula>
<del><formula notation="TeX">\sigma_2^2x=b(b^{-1}xb^{-1})b=x</formula></del></p>
<p><formula notation="TeX" rend="display">E_1\qquad E_2\ \underset{f_1^{-1}}{\overset{f_1}{\rightleftarrows}}\ E_3
  \qquad \text{\struck{$(x,y,z)$}}</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">à droite, un petit schéma : <formula notation="TeX">\sigma_1</formula> de <formula notation="TeX">E_1</formula> dans <formula notation="TeX">E_1</formula>, et <formula notation="TeX">f_1</formula>, <formula notation="TeX">f_1^{-1}</formula> échangeant <formula notation="TeX">E_2</formula> et <formula notation="TeX">E_3</formula> en croix.</note>
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{aligned}
    &amp;(x,y,z)\\
    &amp;(\sigma_1x,\ f_1^{-1}z,\ f_1y)=(ax^{-1}a,\ a^{-1}z^{-1},\ y^{-1}a^{-1})
  \end{aligned}
  \qquad
  \begin{aligned}
    &amp;xyz=1\Longrightarrow\\
    &amp;ax^{-1}aa^{-1}z^{-1}y^{-1}a^{-1}=1
  \end{aligned}</formula></p>
<pb n="14" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/74.pdf#page=15"/><p><note type="authorial" place="margin">(B)</note>
<note type="editorial" resp="#pass">la page reprend le calcul de la page 13 sans supposer l'associativité : les parenthèses sont écrites partout.</note>
<del><formula notation="TeX">z=xy</formula></del>    <formula notation="TeX">x^{-1}(uz^{-1})=y</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{aligned}
    u=(xy)z &amp;\Longleftrightarrow (uz^{-1}=xy)\Longleftrightarrow (y^{-1}x^{-1})u=z\\
    u=x(yz) &amp;\Longleftrightarrow (x^{-1}u=yz)\Longleftrightarrow u(\cdots
  \end{aligned}</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">la seconde ligne s'interrompt sur « <formula notation="TeX">u(</formula> » ; suivent, sous un <formula notation="TeX">x^{-1}</formula> isolé, quelques essais biffés illisibles.</note>
<formula notation="TeX" rend="display">\left\{
  \begin{aligned}
    f_1(x)&amp;=x^{-1}a^{-1}\\ f_2(x)&amp;=x^{-1}b^{-1}\\ f_3(x)&amp;=x^{-1}c^{-1}
  \end{aligned}
  \right.
  \qquad
  \begin{aligned}
    g_1&amp;=f_3f_2 = x\mapsto (bx)c^{-1}\\
    g_2&amp;=f_1f_3 = x\mapsto (cx)a^{-1}\\
    g_3&amp;=f_2f_1 = x\mapsto (ax)b^{-1}
  \end{aligned}</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">g_1g_2g_3=(f_3f_2f_1)^2\qquad x\mapsto \Bigl(b\Bigl(\bigl(c((ax)b^{-1})\bigr)a^{-1}\Bigr)\Bigr)c^{-1}</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\sigma_2x=f_3f_2f_1(x)=\bigl((ax)b^{-1}\bigr)^{-1}c^{-1}=\bigl(b(x^{-1}a^{-1})\bigr)c^{-1}</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\sigma_2^2x=\Bigl(b\bigl(\bigl[c((ax)b^{-1})\bigr]a^{-1}\bigr)\Bigr)c^{-1}</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{array}{l}
    x\\ ax\\ axb^{-1}\\ caxb^{-1}\\ \text{\struck{$b$}}\,caxb^{-1}a^{-1}\\ bcaxb^{-1}\\ bcaxb^{-1}a^{-1}c^{-1}
  \end{array}
  \qquad
  \left\{
  \begin{aligned}
    &amp;\sigma(xy)=\sigma x\,\sigma y\\
    &amp;\tau^{d}_{x}{}^{-1}=\tau^{d}_{x^{-1}}\\
    &amp;\tau^{g}_{x}{}^{-1}=\tau^{g}_{x^{-1}}
  \end{aligned}
  \right.</formula>
<note type="editorial" resp="#pass"><formula notation="TeX">\tau^{d}</formula>, <formula notation="TeX">\tau^{g}</formula> : translations à droite et à gauche, lecture probable des exposants <formula notation="TeX">d</formula>, <formula notation="TeX">g</formula>. La colonne de gauche est la suite des étapes de <formula notation="TeX">g_1g_2g_3x</formula> ; une ligne y est en partie biffée.</note>
<formula notation="TeX" rend="display">u=(xy)z\qquad (bx)c^{-1}=y\qquad x=b^{-1}(yc)</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">x=\qquad g_1g_2g_3x=x\qquad \text{\struck{$g_2g_3x=$}}</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\bigl(c((ax)b^{-1})\bigr)\text{\struck{$a^{-1}$}}=\bigl(b^{-1}(xc)\bigr)a</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\boxed{c\bigl((ax)b^{-1}\bigr)=\bigl(b^{-1}(xc)\bigr)a}</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">en marge gauche : « <formula notation="TeX">abc</formula>, <formula notation="TeX">cab=1</formula> » et deux lignes biffées ; au pied de la page, deux essais biffés :</note>
<del><formula notation="TeX">c(xc)=</formula> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">(ax)a=</formula> <gap reason="illegible"/></del> <del><formula notation="TeX">c(ab^{-1})=(b^{-1}c)a</formula></del></p>
<pb n="15" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/74.pdf#page=16"/><p><note type="editorial" resp="#pass">page de calcul très surchargée, en deux encres (bleue et brune) ; seules les formules principales sont transcrites, les nombreux essais biffés et les accolades de soulignement sont résumés.</note>
<formula notation="TeX" rend="display">(b^{-1}a^{-1})\bigl((ax)b^{-1}\bigr)=\bigl(b^{-1}(x(b^{-1}a^{-1}))\bigr)a</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">formule entourée, à l'encre brune.</note>
<formula notation="TeX" rend="display">\left\{
  \begin{aligned}
    &amp;(ab)c=1\\
    &amp;\text{\struck{$x\ y\ z$}}\\
    &amp;(xy)z=1
  \end{aligned}
  \right.
  \ \Longrightarrow\
  \Bigl[\bigl((z^{-1}b^{-1})((b(y^{-1}a^{-1}))c^{-1})\bigr)\Bigr](b^{-1}x^{-1})\,\text{\struck{$b$}}=1</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">ce bloc est encadré.</note></p>
<p><del><formula notation="TeX">\bigl(b(x^{-1}a^{-1})\bigr)c^{-1}=b(x^{-1}b)</formula></del>
<formula notation="TeX">z=c^{\cdot}</formula> <gap reason="illegible"/>
<note type="editorial" resp="#pass">l'exposant de <formula notation="TeX">c</formula> est illisible.</note>
<formula notation="TeX" rend="display">b\mapsto z,\quad a\mapsto b,\quad x\mapsto y^{-1}a^{-1}</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\Bigl[\bigl(z^{-1}((y^{-1}a^{-1})(z^{-1}b^{-1}))\bigr)b\Bigr](b^{-1}x^{-1})</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\text{\struck{$c=b^{-1}a^{-1}$}}\quad \text{\struck{$z=ab$}}\qquad (ab)(xy)=1</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">ab=xy\qquad \text{\struck{$(ab)(xy)=1$}}\ \Longrightarrow\
  \Bigl[(\cdots)\bigl((y^{-1}a^{-1})(\cdots\,b^{-1})\bigr)b\Bigr](b^{-1}x^{-1})</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">les deux facteurs notés ici <formula notation="TeX">(\cdots)</formula> sont surchargés et illisibles.</note>
<note type="editorial" resp="#pass">sous la dernière expression, des accolades regroupent des facteurs en « <formula notation="TeX">a</formula> », « <formula notation="TeX">y^{-1}</formula> », « <formula notation="TeX">x</formula> » ; plus bas : « <formula notation="TeX">ax</formula> ».</note>
<formula notation="TeX" rend="display">(xb)(b^{-1}x^{-1})=1</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{aligned}
    &amp;(ab)c=1\ *\\ &amp;(xy)z=1\ *
  \end{aligned}
  \ \overset{?}{\Longrightarrow}\ xb=(z^{-1}b^{-1})\bigl((b(y^{-1}a^{-1}))c^{-1}\bigr)</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\Updownarrow</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">(bz)(xb)=\bigl(b(y^{-1}a^{-1})\bigr)c^{-1}</formula>
<del><formula notation="TeX">(ub^{-1})(bc)=uc\ ?</formula></del>
<note type="editorial" resp="#pass">formule biffée et entourée, à l'encre brune, en marge gauche.</note>
<formula notation="TeX" rend="display">(bz)(xb)=\bigl(b((zx)(bc))\bigr)c^{-1}</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\bigl((bz)(xb)\bigr)c=b(y^{-1}a^{-1})\qquad (bu)c=b\bigl((ub^{-1})(bc)\bigr)</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">sous <formula notation="TeX">\bigl((bz)(xb)\bigr)c</formula>, des accolades : <formula notation="TeX">bz\mapsto b</formula>, <formula notation="TeX">xb\mapsto y^{-1}</formula>, <formula notation="TeX">c=a^{-1}</formula>.</note>
<formula notation="TeX" rend="display">\boxed{\bigl((bz)(xb)\bigr)c=b\bigl((zx)(bc)\bigr)}
  \qquad
  \left\{
  \begin{aligned}
    &amp;c=a^{-1}\\ &amp;xb=y^{-1}\ *\\ &amp;b=bz\ *
  \end{aligned}
  \right.</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">la formule encadrée est à l'encre brune.</note>
<formula notation="TeX" rend="display">z=1,\ c=\quad \bigl(b(xb)\bigr)c=b\bigl(x(bc)\bigr)\qquad z=1,\ y=x^{-1},\quad b=1,\ c=a^{-1}</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">dans les deux dernières égalités, <formula notation="TeX">x</formula> et <formula notation="TeX">a</formula> sont entourés ; lecture d'ensemble de cette ligne douteuse.</note></p>
<pb n="16" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/74.pdf#page=17"/><p><note type="editorial" resp="#pass">page entière barrée de deux grandes diagonales en croix. Elle porte deux couches d'écriture : à l'encre bleue, les essais transcrits ci-dessous ; tête-bêche, à l'encre brune, quelques formules (« <formula notation="TeX">z\,(u(u^{-1}z^{-1}))</formula> », « <formula notation="TeX">(xy)(y^{-1}x^{-1})</formula> », « <formula notation="TeX">(aa)a</formula> ») qui reprennent les calculs d'associativité des pages précédentes.</note>
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{aligned}
    &amp;\tau_xz=xz\\ &amp;\tau_x\tau_yz=x(yz)\\ &amp;xx'=x'x=e\\ &amp;x(x'y)=y\\ &amp;G\times G\to G
  \end{aligned}</formula>
<hi rend="italic">Petits ensembles.</hi> <formula notation="TeX">e\ a</formula> :   <formula notation="TeX">ee=e</formula>, <formula notation="TeX">ea=ae=a</formula>, <formula notation="TeX">aa\neq ae</formula> donc <formula notation="TeX">aa=e</formula>.</p>
<p><formula notation="TeX">e\ a\ b</formula> :
<formula notation="TeX" rend="display">aa\quad bb\quad ab=ba \qquad ab\overset{?}{=}ba,\quad ab=a(aa),\ ba=(aa)a</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">sous « <formula notation="TeX">aa\ bb\ ab=ba</formula> », une ligne d'essais biffés en zigzag, d'où émergent « <formula notation="TeX">b</formula> » et « <formula notation="TeX">e</formula> ».</note>
<formula notation="TeX" rend="display">\{ae,aa,ab\}=\{e,a,b\}\qquad aa=b,\ ab=e\ \text{ou}\ aa=e,\ \text{\struck{$ab=b$}}\ \text{mais}\ ab\neq\ill{}</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">le dernier terme, surchargé, est illisible.</note>
<formula notation="TeX" rend="display">aa=b,\ ab=e\ \Longrightarrow\ \boxed{ba=e}\qquad bb=a</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">e,a,b,c \qquad \text{\struck{$(xy)z=$}}\ x(yz)\qquad uv=u'v'</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">x\,y\,z\qquad \bar x\bigl((xy)z\bigr)=(yz)\qquad \bar x\bigl((xy)z\bigr)z</formula>
<formula notation="TeX">e</formula>, <formula notation="TeX">a,b,c</formula> : deux tables de multiplication commencées,
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{array}{c|ccc}
    &amp; a &amp; b &amp; c\\ \hline
    a &amp; e &amp; c &amp; b\\ b &amp; &amp; &amp; \\ c &amp; &amp; &amp;
  \end{array}
  \qquad\qquad
  \begin{array}{c|ccc}
    &amp; a &amp; b &amp; c\\ \hline
    a &amp; b &amp; c &amp; e\\ b &amp; &amp; &amp; \\ c &amp; &amp; &amp;
  \end{array}</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">dans la première table, l'entrée <formula notation="TeX">(a,b)</formula> est récrite sur une autre lettre.</note>
<formula notation="TeX" rend="display">aa=e\quad ab=c\quad ac=b</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">(xy)z=1\ \Longrightarrow\ z(xy)=1\qquad \Updownarrow\qquad y(zx)=1,\quad (zx)y=1\qquad \text{\struck{$(xy)z$}}</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{aligned}
    &amp;(ab)c=1\\ &amp;(ax)y=1\\ &amp;(yb)x=1\\ &amp;(xy)c=1
  \end{aligned}
  \qquad
  \begin{aligned}
    &amp;y=\sigma(ax)\\ &amp;yb=\sigma x\\ &amp;xy=\sigma c
  \end{aligned}
  \qquad
  \begin{aligned}
    &amp;f_1(x)=\sigma(ax)\\ &amp;f_2(x)=(\sigma x)b^{-1}
  \end{aligned}</formula></p>
</div>
<div type="section">
<head>Un graphe construit sur un groupe</head>
<pb n="18" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/74.pdf#page=19"/><p><note type="editorial" resp="#pass">nouvelle construction, sur un feuillet blanc ; elle n'est pas reliée explicitement à ce qui précède.</note></p>
<list rend="itemize">
<item><formula notation="TeX">V</formula> groupe</item>
<item><formula notation="TeX">I\subset V</formula> partie de <formula notation="TeX">V</formula></item>
<item><formula notation="TeX">V\xrightarrow{\ \varphi_\lambda\ }V_\lambda</formula> (<formula notation="TeX">\lambda\in\Lambda</formula>) homom. de groupes, <formula notation="TeX">I_\lambda\subset V_\lambda</formula> partie de <formula notation="TeX">V_\lambda</formula></item>
<item><del><formula notation="TeX">X</formula></del> <add><formula notation="TeX">Y</formula></add> un <formula notation="TeX">V</formula>-ens.    <formula notation="TeX">X_\lambda=Y\wedge_V(V_\lambda,\varphi_\lambda)</formula>, d'où <formula notation="TeX">t_\lambda : Y\to X_\lambda</formula></item>
</list>
<p><note type="editorial" resp="#pass">au-dessus du « <formula notation="TeX">Y</formula> » de <formula notation="TeX">X_\lambda=Y\wedge_V(\ldots)</formula>, un « <formula notation="TeX">X</formula> » rattaché par un trait : la lettre <formula notation="TeX">X</formula> d'abord écrite a été remplacée par <formula notation="TeX">Y</formula>.</note>
<formula notation="TeX" rend="display">S=\text{\struck{$X$}}\ \{e\}\sqcup Y\sqcup\coprod_{\lambda\in\Lambda}\underbrace{Y\times_V(V_\lambda,\varphi_\lambda)}_{X_\lambda}</formula>
Structure de graphe sur <formula notation="TeX">S</formula> :</p>
<list rend="itemize">
<item><formula notation="TeX">e</formula> est lié à tous les él. de <del><gap reason="illegible"/></del> <formula notation="TeX">X</formula><gap reason="illegible"/> ;</item>
<item><del>les</del> <formula notation="TeX">y\in Y</formula> est lié à <formula notation="TeX">iy</formula> (<formula notation="TeX">i\in I</formula>)</item>
<item><formula notation="TeX">x\in X_\lambda</formula> est lié à <formula notation="TeX">ix</formula> (<formula notation="TeX">i\in V_\lambda</formula>)</item>
<item><formula notation="TeX">y\in Y</formula> est lié à son image <formula notation="TeX">t_\lambda(y)\in X_\lambda</formula></item>
</list>
<p>et cela épuise les arêtes.
<note type="editorial" resp="#pass">au premier item, le complément après « de » est surchargé, et l'indice de <formula notation="TeX">X</formula> illisible. Au troisième, la page porte « <formula notation="TeX">i\in V_\lambda</formula> » ; on attendrait plutôt <formula notation="TeX">i\in I_\lambda</formula>.</note></p>
<p>À quelles conditions est-ce là un graphe <unclear>triadique</unclear> ? Je dis qu'il n'y a que les cas suivants</p>
<p>a) <formula notation="TeX">V\simeq\mathbf{F}_2^{\,r+1}</formula> <del><gap reason="illegible"/></del>, <unclear>où</unclear> card <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">=2^r</formula> <del><gap reason="illegible"/></del>, <formula notation="TeX">r\in\{0,1,2\}</formula></p>
<p>b) <formula notation="TeX">I</formula> est une base de <formula notation="TeX">V</formula></p>
<p>c)
<note type="editorial" resp="#pass">la liste s'arrête à « c) », laissé vide.</note></p>
<pb n="20" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/74.pdf#page=21"/><p><note type="drawing" resp="#pass">En haut à gauche, un hexagone dont les six sommets portent des triplets de lettres <formula notation="TeX">\xi</formula> à indices (« <formula notation="TeX">\xi_1\xi_2\xi_3</formula> », « <formula notation="TeX">\xi_4\xi_5\xi_6</formula> », … ; certains indices surchargés, d'autres marqués d'un accent ou d'un trait), reliés par les côtés en trait plein et par des diagonales en pointillé qui se croisent au centre ; une flèche courbe mène vers la droite.</note>
<note type="editorial" resp="#pass">les indices des triplets aux sommets de l'hexagone ne se lisent pas tous ; ils ne sont pas transcrits.</note></p>
<p><formula notation="TeX">E^{\varepsilon}</formula>
<note type="drawing" resp="#pass">À droite de <formula notation="TeX">E^{\varepsilon}</formula>, une rangée de points encadrée dont les deux derniers sont reliés à un point inférieur en forme de V, et sous elle une rangée de points pointillée terminée par un segment vertical.</note></p>
<p>(<unclear>hexagone</unclear> <unclear>distingué</unclear> <unclear>ou triplets typiques</unclear>)
<note type="editorial" resp="#pass">sous la parenthèse, un « <formula notation="TeX">\xi</formula> » isolé suivi de deux chiffres peu lisibles (« <formula notation="TeX">1\ 4</formula> » ?).</note></p>
<p><del><formula notation="TeX">2</formula> ens : trois él. <formula notation="TeX">E</formula>, <formula notation="TeX">E'</formula></del></p>
<p><formula notation="TeX">1</formula> ens : trois él. <formula notation="TeX">I</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">E\times I\ \sqcup\ E\times I'</formula>
ens : <formula notation="TeX">E</formula> él. fibrés <add>de degré <formula notation="TeX">3</formula></add> sur ens <formula notation="TeX">\varepsilon</formula> : <formula notation="TeX">2</formula> él.
<formula notation="TeX" rend="display">E=\coprod_{\alpha\in\varepsilon}E_\alpha</formula>
ens : trois él. <formula notation="TeX">I</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">ces trois lignes sont réunies par une accolade ; le « <formula notation="TeX">E</formula> » de la première est récrit sur un autre signe.</note>
<formula notation="TeX" rend="display">I\times\varepsilon\quad \text{hexagone}</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\coprod_{\alpha\in\varepsilon}E_\alpha\times I = E\times I \quad\text{fibré sur } I\times\varepsilon</formula></p>
<p><formula notation="TeX">\xi_1\xi_2\xi_3</formula>    il y a <formula notation="TeX">6</formula> él. liés à aucun <del><unclear>autre</unclear></del> <gap reason="illegible"/></p>
<p>il y a <unclear>trois</unclear> él. liés à deux <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">\alpha\in E</formula></p>
<p>il y a <formula notation="TeX">6</formula> él. liés à exactement <formula notation="TeX">2</formula> des <formula notation="TeX">\xi</formula></p>
<p>et <formula notation="TeX">9</formula> él. liés à exactement un
<formula notation="TeX" rend="display">X=\prod_{\alpha\in\varepsilon}E_\alpha</formula>
<note type="drawing" resp="#pass">Le bas de la page est couvert d'esquisses sans légende : colonnes et grilles <formula notation="TeX">3\times 3</formula> de points (l'une entourée d'un cercle), un faisceau de segments croisés entre deux rangées de points, de petits polyèdres, deux triangles, et les inscriptions « <formula notation="TeX">x\,y\,z\,x'y'z'</formula> » (avec une accolade), « <formula notation="TeX">9\ 6\ 6\ 6</formula> », « <formula notation="TeX">9\ 9\ 9</formula> » et « <formula notation="TeX">40</formula> ». Dans la marge droite, quelques traits illisibles.</note>
<note type="editorial" resp="#pass">la page s'arrête sur ces esquisses ; l'argument se poursuit vraisemblablement au-delà du lot.</note></p>
</div>
      </div>
    </body>
  </text>
</TEI>
