<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:lang="fr">
  <teiHeader>
    <fileDesc>
      <titleStmt>
        <title>Fonds Grothendieck, cote n° 68, pages 21–40 — transcription</title>
        <author>Alexandre Grothendieck</author>
        <respStmt>
          <resp>transcription automatique — première passe, non vérifiée contre les pages par une personne (<date when="2026-09-22">2026-09-22</date>)</resp>
          <name xml:id="pass" type="model">Opus 5.5 (claude-opus-5-5)</name>
        </respStmt>
        <respStmt>
          <resp>procédure, outillage, export TEI</resp>
          <orgName xml:id="ed">grothendieck.commutator.io (Commutator, Paris)</orgName>
        </respStmt>
      </titleStmt>
      <editionStmt>
        <edition>Édition de démonstration</edition>
      </editionStmt>
      <publicationStmt>
        <publisher>Commutator</publisher>
        <pubPlace>Paris</pubPlace>
        <date when="2026-09-25">2026-09-25</date>
        <availability status="restricted">
          <p>Le fonds Alexandre Grothendieck est sous droits. Cette transcription
          est une édition de démonstration, non autorisée, produite par une
          machine et non vérifiée ; aucune image du fonds n'est reproduite. La
          source LaTeX dont ce fichier dérive est publiée sous https://github.com/Commutator-IO/grothendieck-project.</p>
        </availability>
        <ref target="https://grothendieck.commutator.io/">https://grothendieck.commutator.io</ref>
      </publicationStmt>
      <sourceDesc>
        <msDesc>
          <msIdentifier>
            <country>France</country>
            <settlement>Montpellier</settlement>
            <repository>Université de Montpellier</repository>
            <collection>Fonds Alexandre Grothendieck (archives mathématiques, 1949–1991)</collection>
            <idno type="cote">68</idno>
          </msIdentifier>
          <head>Jeux de position : notes manuscrites (s.d.)</head>
          <msContents>
            <summary>Pages 21 à 40 de la cote, dans la
            numérotation des archivistes (crayon, en bas à gauche de chaque
            page) ; lot 2 de vingt pages.
            Les pages absentes de la transcription ne portent pas de
            mathématiques et sont omises ; le saut dans la numérotation en est
            le seul enregistrement.</summary>
          </msContents>
          <history><origin><origDate>[à partir de 1978-à partir de 1983]</origDate><note>Datation de l'inventaire de l'Université de Montpellier, reproduite telle quelle ; les crochets sont ceux des archivistes.</note></origin></history>
          <additional>
            <surrogates>
              <bibl>
                <ref target="https://grothendieck.umontpellier.fr/68.pdf">https://grothendieck.umontpellier.fr/68.pdf</ref>
                <note>Fac-similé numérique de l'Université de Montpellier. Sa
                première page est une feuille de garde générée par
                l'université : la page <hi rend="italic">n</hi> des archivistes
                est la page <hi rend="italic">n</hi>+1 du PDF, et l'attribut
                <hi rend="monospace">facs</hi> de chaque
                <hi rend="monospace">pb</hi> tient compte de ce décalage.</note>
              </bibl>
            </surrogates>
          </additional>
        </msDesc>
      </sourceDesc>
    </fileDesc>
    <encodingDesc>
      <projectDesc>
        <p>Transcription mathématique du fonds, une passe de vingt pages par
        conversation avec un grand modèle multimodal, sous la procédure
        <hi rend="monospace">transcribe-grothendieck</hi> du dépôt. Le fichier
        LaTeX est la source de référence ; ce TEI en est dérivé mécaniquement
        par <hi rend="monospace">scripts/tei.mjs</hi> et n'a pas été relu.</p>
      </projectDesc>
      <editorialDecl>
        <p>L'édition n'est pas diplomatique : elle encode les mathématiques et
        l'apparat, rien du support. Correspondance avec l'apparat de la source :
        <hi rend="monospace">\ill</hi> devient <hi rend="monospace">gap[@reason='illegible']</hi>
        (jamais deviné) ; <hi rend="monospace">\uncertain</hi> devient
        <hi rend="monospace">unclear</hi> ; <hi rend="monospace">\add</hi> devient
        <hi rend="monospace">supplied</hi> ; <hi rend="monospace">\struck</hi> devient
        <hi rend="monospace">del</hi> (biffé par l'auteur) ;
        <hi rend="monospace">\note</hi> devient <hi rend="monospace">note[@type='editorial']</hi>
        (du transcripteur) ; <hi rend="monospace">\marginal</hi> devient
        <hi rend="monospace">note[@type='authorial'][@place='margin']</hi> (de l'auteur) ;
        <hi rend="monospace">\page</hi> devient <hi rend="monospace">pb</hi>.</p>
        <p>Les mathématiques sont transportées en TeX dans
        <hi rend="monospace">formula[@notation='TeX']</hi>, les diagrammes
        commutatifs en <hi rend="monospace">formula[@notation='tikz-cd']</hi>,
        sans conversion. Une marque d'apparat située à l'intérieur d'une
        formule (un exposant illisible, un symbole biffé) reste dans le TeX de
        la formule, sous les mêmes macros.</p>
        <p>Orthographe, ponctuation et lapsus de l'auteur sont conservés ; une
        faute évidente est signalée par une note, jamais corrigée.</p>
      </editorialDecl>
      <appInfo>
        <application ident="grothendieck-tei" version="1">
          <label>scripts/tei.mjs</label>
          <ref target="https://github.com/Commutator-IO/grothendieck-project">https://github.com/Commutator-IO/grothendieck-project</ref>
        </application>
      </appInfo>
    </encodingDesc>
    <profileDesc>
      <langUsage>
        <language ident="fr">français, avec la notation mathématique de l'auteur</language>
      </langUsage>
    </profileDesc>
    <revisionDesc>
      <change when="2026-09-22" who="#pass">Première passe de transcription.</change>
      <change when="2026-09-25" who="#ed">Export TEI depuis la source LaTeX.</change>
    </revisionDesc>
  </teiHeader>
  <text>
    <body>
      <div type="batch" n="2">
<pb n="21" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/68.pdf#page=22"/><p><note type="editorial" resp="#pass">la page continue un développement commencé au lot précédent (pp. 19-20,
« Couples prétassés », « Couples tassés ») : <formula notation="TeX">\mathbb{R}[G]^{+}</formula>, produit de
convolution <formula notation="TeX">*</formula>, relations <formula notation="TeX">f' \prec f</formula> et <formula notation="TeX">f' \sim f</formula>, ensembles
<formula notation="TeX">E_\alpha(f)</formula>. Les conditions a) à c) sont à la page 20.</note></p>
<p><note type="authorial" place="margin">si (K) <unclear>les conditions</unclear> d) et si les <unclear>couples</unclear>
<formula notation="TeX">\in S \times S</formula> sont prétassés <formula notation="TeX">\downarrow</formula> <unclear>id.</unclear></note></p>
<p>d) <formula notation="TeX">\forall A, B \in \mathfrak{P}_f(G) \cap S</formula>, <formula notation="TeX">A' \sim A</formula>, <formula notation="TeX">B' \sim B</formula>, on a
<formula notation="TeX" rend="display">A' * B' \prec A * B</formula>
i.e. <hi rend="italic"><formula notation="TeX">(A, B)</formula> tassé</hi>.</p>
<p>e) <formula notation="TeX">\forall A, B, C \in \mathfrak{P}_f(G) \cap S</formula>, <formula notation="TeX">A' \sim A</formula>, <formula notation="TeX">B' \sim B</formula>,
<formula notation="TeX">C' \sim C</formula>, on a
<formula notation="TeX" rend="display">\| A' * B' * C' \|_\infty \leq \| A * B * C \|_\infty</formula></p>
<p><del>Supposons</del>
Conclu<unclear>t</unclear> : Si l'on a <formula notation="TeX">S</formula>, <unclear>avec</unclear> <formula notation="TeX">S</formula> stable par
translation, <formula notation="TeX">S_0 = S \cap \mathfrak{P}_f(G)</formula>, <unclear>avec</unclear>
<formula notation="TeX">S_0 \neq \emptyset</formula>. Soit <formula notation="TeX">f \in S</formula>. Alors</p>
<list rend="itemize">
<label>a)</label><item><formula notation="TeX">\exists\, t \in G</formula>, <formula notation="TeX">f = \varepsilon_t * f</formula>
  <note type="editorial" resp="#pass">tel qu'écrit ; l'accent sur l'un des deux <formula notation="TeX">f</formula> n'est pas visible. Le
  crochet qui suit et la p. 19 (« <formula notation="TeX">\check f = \varepsilon_s * f</formula> ») font
  attendre <formula notation="TeX">\check f = \varepsilon_t * f</formula>.</note>
     [<formula notation="TeX">(f, f)</formula> prétassé]
  <note type="editorial" resp="#pass">dans ce crochet et dans celui de b), « pré » est écrit en interligne
  au-dessus de « tassé » : il avait d'abord écrit « tassé ».</note></item>
<label>b)</label><item><gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">E_\alpha(f) \in S_0</formula>    [<formula notation="TeX">(f, A)</formula> prétassé pour
  <formula notation="TeX">A \in S_0</formula>]</item>
</list>
<p><del>Inversement, soit <formula notation="TeX">f \in \mathbb{R}[G]^{+}</formula></del>
Soit <del><formula notation="TeX">S</formula></del>
<formula notation="TeX" rend="display">\widetilde{S} = \{ f \in \mathbb{R}(G)^{+} \mid \text{a), \ill{} b)} \}</formula>
<del><formula notation="TeX">f \in \widetilde S</formula></del> i.e.
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{cases}
f = \sum_I \alpha_i A_i, &amp; \alpha_i &gt; 0,\quad A_i \in S_0 \quad (A_i) \text{ tot.\ ord.} \\
\exists\, s \in G, &amp; A_i = \varepsilon_s * \check{A}_i \quad \forall i
\end{cases}</formula>
Soit de même
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{cases}
g = \sum_J \beta_j B_j, &amp; \beta_j &gt; 0,\quad B_j \in S_0 \quad (B_j) \text{ tot.\ ord.} \\
t \in G, &amp; B_j = \varepsilon_t * \check{B}_j
\end{cases}</formula>
On a
<formula notation="TeX" rend="display">f * g = \sum_{(i,j) \in I \times J} \alpha_i \beta_j \, A_i * B_j</formula>
<del>Supposons que <formula notation="TeX">\exists\, (G_n)</formula></del>
On a <formula notation="TeX">A_i * B_j \in S</formula>, <unclear>donc</unclear> <gap reason="illegible"/>
<formula notation="TeX" rend="display">E_*(A_i * B_j) \subset S_0</formula>
<hi rend="bold">Supposons</hi> <formula notation="TeX">\bigcup E_\alpha(A_i * B_j)</formula> <hi rend="italic">tot.</hi> ordonné ; on
<unclear>veut</unclear>
<formula notation="TeX" rend="display">\bigcap_{C \in \bigcup E_\alpha(A_i * B_j)} C \neq \emptyset</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">isolé au pied de la page, sans lien apparent avec ce qui précède :</note>
<formula notation="TeX" rend="display">0 \to {}_2 G \to G \xrightarrow{\;2\;} G</formula></p>
<div type="section">
<head>Jeux de position</head>
<p><note type="editorial" resp="#pass">le titre est de sa main, en tête de la page 23.</note></p>
<pb n="23" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/68.pdf#page=24"/><p>a) <formula notation="TeX">C</formula> ensemble des “<hi rend="italic">configurations</hi>” ou “<hi rend="italic">positions</hi>”</p>
<p>b) <formula notation="TeX">R \subset C \times C</formula>, interprété comme <formula notation="TeX">x \mapsto R(x)</formula>,
<formula notation="TeX">C \to \mathfrak{P}(C)</formula>,
<note type="editorial" resp="#pass">il écrit ici un <formula notation="TeX">R</formula> rond ; les pages suivantes ont un <formula notation="TeX">R</formula> droit, que
l'on garde partout.</note>
d'où
<formula notation="TeX" rend="display">C_0 = \{ x \in C \mid R(x) = \emptyset \} \subset C \qquad (\text{conf.\ \textit{terminales}})</formula></p>
<p>c) <formula notation="TeX">J</formula> ensemble des “<hi rend="italic">joueurs</hi>”</p>
<p>d) <formula notation="TeX">C \setminus C_0 \xrightarrow{\;\alpha\;} J</formula>. On dit que (si
<formula notation="TeX">x \in C \setminus C_0</formula>) <formula notation="TeX">j = \alpha(x)</formula> est le joueur qui a
<hi rend="italic">l'initiative</hi> dans la position <formula notation="TeX">x</formula>.
<formula notation="TeX" rend="display">\left.
\begin{array}{l}
C(j) = \{ x \in C \setminus C_0 \mid \alpha(x) = j \} \\
\overline{C}(j) = (C \setminus C_0) \setminus C(j)
\end{array}
\right\}</formula></p>
<p>e) <formula notation="TeX">J \to \mathfrak{P}(C_0)</formula>, <formula notation="TeX">j \mapsto G_0(j)</formula> (ens. des <hi rend="italic">positions
terminales gagnantes pour <formula notation="TeX">j</formula></hi>)</p>
<p><note type="authorial" place="margin">ne dépend que de <formula notation="TeX">C</formula>, <formula notation="TeX">R</formula></note>
<hi rend="italic">Partie</hi> <formula notation="TeX">(x_0, x_1, \dots, x_n, \dots)</formula> suite finie ou infinie de
positions, telles que pour deux termes consécutifs <formula notation="TeX">x_i, x_{i+1}</formula>, on ait
<formula notation="TeX" rend="display">x_{i+1} \in R(x_i)</formula>
<hi rend="italic">Prolongement</hi> des parties — parties non prolongeables ou
“<hi rend="italic">terminées</hi>” : ce sont les parties qui sont soit infinies, soit finies,
avec <del>comme</del> <supplied resp="#pass">la</supplied> position finale <formula notation="TeX">x_n \in C_0</formula>.
<note type="authorial" place="margin">Composition des parties (Associatif et <gap reason="illegible"/> — <gap reason="illegible"/> aux
“catégorie des positions” …)</note></p>
<p><note type="authorial" place="margin">ne dépend que de <formula notation="TeX">C</formula>, <formula notation="TeX">R</formula> et <formula notation="TeX">G_0(j) \subset C_0</formula></note>
<hi rend="italic">Parties gagnées pour <formula notation="TeX">j</formula></hi> : partie finie (non prolongeable) dont la
position <del>finale</del> finale <formula notation="TeX">x_n</formula> est <formula notation="TeX">\in G_0(j)</formula>.</p>
<p><note type="authorial" place="margin">NB Si <formula notation="TeX">XY</formula> est gagnée par <formula notation="TeX">j</formula>, <formula notation="TeX">\Leftrightarrow</formula> <formula notation="TeX">Y</formula> est gagnée
par <formula notation="TeX">j</formula>.</note></p>
<p><hi rend="italic">Stratégie <formula notation="TeX">\Sigma</formula> pour <formula notation="TeX">j</formula></hi> (ou <formula notation="TeX">j</formula>-stratégie) : (Application
<formula notation="TeX">\Sigma : C(j) \to \mathfrak{P}(C)</formula> telle que <formula notation="TeX">\forall x \in C(j)</formula>, on ait</p>
<pb n="24" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/68.pdf#page=25"/><p><formula notation="TeX" rend="display">\Sigma(x) \subset R(x), \qquad \Sigma(x) \neq \emptyset .</formula>
Cette notion ne dépend que de <formula notation="TeX">C</formula>, <formula notation="TeX">R</formula>, <formula notation="TeX">C(j) \subset C \setminus C_0</formula>.</p>
<p><hi rend="italic">NB</hi> On pose <formula notation="TeX">\Sigma(x) = R(x)</formula> si <formula notation="TeX">x \in \overline{C}(j)</formula>. Donc on peut
<del><gap reason="illegible"/></del> <del>interpréter <formula notation="TeX">\Sigma</formula> comme</del> une application
<formula notation="TeX">C \setminus C_0 \to \mathfrak{P}^{*}(C)</formula>, avec <formula notation="TeX">\Sigma(x) \subset R(x)</formula> et
<formula notation="TeX">\Sigma(x) \neq \emptyset</formula> <formula notation="TeX">\forall x \in C \setminus C_0</formula>, et
<formula notation="TeX">\Sigma(x) = R(x)</formula> si <formula notation="TeX">x \in \overline{C}(j)</formula>.</p>
<p>Partie jouée en accord avec une stratégie <formula notation="TeX">\Sigma</formula> (ou
<hi rend="italic">compatible</hi> avec <formula notation="TeX">\Sigma</formula>, ou <formula notation="TeX">\Sigma</formula>-partie) : cette notion est stable
par composition. (On a une sous-catégorie <unclear>comp. à</unclear> ci-dessus,
mais a priori moins de flèches)</p>
<p><hi rend="italic">Lemme</hi> Soit <del><formula notation="TeX">\Sigma</formula></del> <formula notation="TeX">J' \subset J</formula>, <formula notation="TeX">\forall j \in J'</formula> soit
<formula notation="TeX">\Sigma_j</formula> une <formula notation="TeX">j</formula>-stratégie. Soit <formula notation="TeX">x_0 \in C</formula>. Alors <formula notation="TeX">\exists</formula> partie
maximale d'origine <formula notation="TeX">x_0</formula>, compatible avec les <formula notation="TeX">\Sigma_j</formula> (<formula notation="TeX">j \in J'</formula>).</p>
<p><note type="authorial" place="margin">ne dépend que de <formula notation="TeX">C</formula>, <formula notation="TeX">R</formula>, <formula notation="TeX">C(j)</formula>, <formula notation="TeX">G_0(j)</formula></note>
Stratégie <formula notation="TeX">\Sigma</formula> (pour <formula notation="TeX">j</formula>) <hi rend="italic">gagnante pour <formula notation="TeX">x_0 \in C</formula></hi> (ou
<hi rend="italic">position <formula notation="TeX">x_0</formula> gagnante</hi> pour une <formula notation="TeX">j</formula>-stratégie <formula notation="TeX">\Sigma</formula>) : toute partie
maximale commençant en <formula notation="TeX">x_0</formula>, et jouée suivant <formula notation="TeX">\Sigma</formula>, est gagnée par <formula notation="TeX">j</formula>
(i.e. est finie, et son extrémité <formula notation="TeX">x_n \in C_0</formula> est <formula notation="TeX">\in G_0(j)</formula>).</p>
<p><hi rend="italic">Position</hi> <formula notation="TeX">x_0 \in C</formula> <hi rend="italic">gagnante pour <formula notation="TeX">j</formula></hi> : telle qu'il existe une
<formula notation="TeX">j</formula>-stratégie qui soit gagnante pour <formula notation="TeX">x_0</formula>. Soit
<formula notation="TeX" rend="display">G(j)</formula>
l'ens. de ces positions. On a
<formula notation="TeX" rend="display">G(j) \cap C_0 = G_0(j)</formula></p>
<p>[<hi rend="italic">Proposition</hi> Soit <formula notation="TeX">J' \subset J</formula>. Si
<formula notation="TeX">\bigcap_{j \in J'} G(j) \neq \emptyset</formula>, alors
<formula notation="TeX">\bigcap_{j \in J'} G_0(j) \neq \emptyset</formula>. En d'autres termes, si
<formula notation="TeX">\bigcap_{j \in J'} G_0(j) = \emptyset</formula>, alors
<formula notation="TeX">\bigcap_{j \in J'} G(j) = \emptyset</formula> i.e. une <formula notation="TeX">x_0 \in C</formula> ne peut être
gagnante pour tous les <formula notation="TeX">j \in J'</formula>.</p>
<p>Immédiat par le Lemme.]</p>
<pb n="25" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/68.pdf#page=26"/><p><hi rend="italic">Proposition</hi> Soient <formula notation="TeX">\Sigma</formula> une <formula notation="TeX">j</formula>-stratégie, <formula notation="TeX">x_0 \in C</formula>
<del>supposons</del> gagnante pour <formula notation="TeX">\Sigma</formula>,
<formula notation="TeX">X = (x_0, x_1, \dots, x_n, \dots)</formula> une partie (d'origine <formula notation="TeX">x_0</formula>) jouée suivant
<formula notation="TeX">\Sigma</formula>, alors toutes les positions <formula notation="TeX">x_i</formula> sont gagnantes pour <formula notation="TeX">\Sigma</formula>.</p>
<p>Soit en effet <formula notation="TeX">Y = (y_0 = x_i, y_1, \dots, y_m, \dots)</formula> une partie
<unclear>maximale</unclear> jouée suivant <formula notation="TeX">\Sigma</formula>, alors <formula notation="TeX">XY</formula> est jouée suivant
<formula notation="TeX">\Sigma</formula> et est d'origine <formula notation="TeX">x_0</formula> gagnante pour <formula notation="TeX">\Sigma</formula>, donc est
<del>gagnée par partie finie, telle <formula notation="TeX">Y</formula></del> <del>a finie</del> donc <formula notation="TeX">Y</formula> est gagnée
par <formula notation="TeX">j</formula>.
<note type="editorial" resp="#pass">les deux ratures de cette phrase se chevauchent ; la lecture des mots
barrés est incertaine.</note></p>
<p><hi rend="italic">Th</hi> On a <del><gap reason="illegible"/></del>
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{array}{ll}
\text{a)} &amp; G(j) \cap C(j) = \{ x_0 \in C(j) \mid R(x_0) \cap G(j) \neq \emptyset \} \\
\text{b)} &amp; G(j) \cap \overline{C}(j) = \{ x_0 \in \overline{C}(j) \mid R(x_0) \subset G(j) \}
\end{array}</formula>
[et pour mémoire
<formula notation="TeX" rend="display">G(j) \cap C_0 = G_0(j) \quad ].</formula></p>
<p><hi rend="italic">Dém</hi> a) On suppose <formula notation="TeX">x_0 \in C(j)</formula>.</p>
<p>1) <formula notation="TeX">\subset</formula> Soit <formula notation="TeX">x_0 \in G(j)</formula> <del><gap reason="illegible"/></del>, soit <formula notation="TeX">\Sigma</formula> une stratégie
pour <formula notation="TeX">j</formula> gagnante pour <formula notation="TeX">x_0</formula>, considérons <formula notation="TeX">x_1 \in \Sigma(x_0)</formula>, alors
<formula notation="TeX">(x_0, x_1)</formula> est une <formula notation="TeX">\Sigma</formula>-partie, donc par la prop. précédente, <formula notation="TeX">x_1</formula> est
gagnante pour <formula notation="TeX">\Sigma</formula>, donc gagnante, donc <formula notation="TeX">x_1 \in R(x_0) \cap G(j)</formula>, donc
<formula notation="TeX">R(x_0) \cap G(j) \neq \emptyset</formula>.</p>
<p>2) <formula notation="TeX">\supset</formula> Soit <formula notation="TeX">x_1 \in R(x_0) \cap G(j)</formula>. Prouvons que <formula notation="TeX">x_0 \in G(j)</formula>.
<del>Considérons</del> Soit <formula notation="TeX">\Sigma_1</formula> une <formula notation="TeX">j</formula>-stratégie <formula notation="TeX">x_1</formula>-gagnante. Si
<formula notation="TeX">x_0</formula> est gagnante pour <formula notation="TeX">\Sigma_1</formula>, on a <formula notation="TeX">x_0 \in G(j)</formula>, OK. Sinon, définissons
une <formula notation="TeX">j</formula>-stratégie <formula notation="TeX">\Sigma_0</formula> <formula notation="TeX">x_0</formula>-gagnante ainsi :
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{array}{l}
\Sigma_0(x_0) = \{ x_1 \} \\
\Sigma_0(x) = \Sigma_1(x) \quad \text{si } x \neq x_0
\end{array}</formula></p>
<pb n="26" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/68.pdf#page=27"/><p>C'est une <formula notation="TeX">j</formula>-stratégie, <del>prouvons</del> Prouvons qu'elle est gagnante pour
<formula notation="TeX">x_0</formula>. Une partie maximale jouée suivant <formula notation="TeX">\Sigma_0</formula> <del>commençant</del> avec
<formula notation="TeX">(x_0, x_1)</formula>, soit <formula notation="TeX">(x_0, x_1, \dots, x_n, \dots)</formula> <del>les <formula notation="TeX">x_i</formula>
(<formula notation="TeX">i \geq 1</formula>) sont gagnants pour <formula notation="TeX">\Sigma_1</formula></del> prouvons qu'elle est gagnée par
<formula notation="TeX">j</formula>. Prouvons <del>que tous</del> que les <formula notation="TeX">x_i</formula> (<formula notation="TeX">i \geq 1</formula>) sont <formula notation="TeX">\neq x_0</formula>.
Sinon, <del>si <formula notation="TeX">i</formula> est le</del> soit le plus petit indice <formula notation="TeX">i \geq 1</formula> tel que
<formula notation="TeX">x_i = x_0</formula>, <del>pour un <formula notation="TeX">i \geq 1</formula></del>, alors <del>par la prop. 
impliquerait</del> [<formula notation="TeX">(x_1, \dots, x_i = x_0)</formula> serait compatible avec <formula notation="TeX">\Sigma_1</formula>],
on trouverait que <formula notation="TeX">x_i = x_0</formula> est gagnant pour <formula notation="TeX">\Sigma_1</formula>, contrairement à
l'hypothèse que <formula notation="TeX">x_0</formula> non gagnant pour <formula notation="TeX">\Sigma_1</formula>.</p>
<p>Comme les <formula notation="TeX">x_i</formula> (<formula notation="TeX">i \geq 1</formula>) sont <formula notation="TeX">\neq x_0</formula>, la partie <formula notation="TeX">(x_1, x_2, \dots)</formula>
est une <formula notation="TeX">\Sigma_1</formula>-partie, donc elle est gagnée par <formula notation="TeX">j</formula>, donc
<formula notation="TeX">(x_0, x_1, \dots)</formula> aussi, cqfd.</p>
<p>b) On suppose <formula notation="TeX">x_0 \in \overline{C}(j)</formula>.</p>
<p>1) <formula notation="TeX">\subset</formula>. Supposons <formula notation="TeX">x_0 \in G(j)</formula>, prouvons <formula notation="TeX">R(x_0) \subset G(j)</formula>. Soit
<formula notation="TeX">x_1 \in R(x_0)</formula>, prouvons <formula notation="TeX">x_1 \in G(j)</formula>. En effet, [si <formula notation="TeX">\Sigma_0</formula> est une
<formula notation="TeX">j</formula>-stratégie <formula notation="TeX">x_0</formula>-gagnante,] <formula notation="TeX">(x_0, x_1)</formula> est une <formula notation="TeX">\Sigma_0</formula>-partie, donc
par la prop., <formula notation="TeX">x_1</formula> est gagnante pour <formula notation="TeX">\Sigma_0</formula>, donc <formula notation="TeX">x_1 \in G(j)</formula>.</p>
<p>2) <formula notation="TeX">\supset</formula>. Supposons <formula notation="TeX">R(x_0) \subset G(j)</formula>, prouvons <formula notation="TeX">x_0 \in G(j)</formula>.
<formula notation="TeX">\forall x_1 \in R(x_0)</formula>, soit <formula notation="TeX">\Sigma_{x_1}</formula> une <formula notation="TeX">j</formula>-stratégie
<formula notation="TeX">x_1</formula>-gagnante. Choisissons un <hi rend="italic">bon ordre</hi> sur <formula notation="TeX">R(x_0)</formula>. On va définir
une <formula notation="TeX">j</formula>-stratégie <formula notation="TeX">\Sigma</formula> <formula notation="TeX">x_0</formula>-gagnante ainsi.</p>
<p><formula notation="TeX">\forall x \in C</formula>, soit
<formula notation="TeX" rend="display">E(x) = \{ x_1 \in R(x_0) \mid \exists\ \Sigma_{x_1}\text{-partie de } x_1 \text{ à } x \}</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">l'indice du point de départ, dans « de <formula notation="TeX">x_1</formula> à <formula notation="TeX">x</formula> », est surchargé ;
<formula notation="TeX">x_1</formula> est la lecture que demande la suite.</note></p>
<pb n="27" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/68.pdf#page=28"/><p>Soit
<formula notation="TeX" rend="display">C' = \{ x \in C \mid E(x) \neq \emptyset \}</formula>
et pour <formula notation="TeX">x \in C'</formula>, posons
<formula notation="TeX" rend="display">\varepsilon(x) = \text{plus petit élément de } E(x)</formula>
(donc <formula notation="TeX">\varepsilon : C' \to R(x_0)</formula>). Posons
<formula notation="TeX" rend="display">\Sigma_0(x) =
\begin{cases}
R(x) &amp; \text{si } x \in \overline{C}(j) \cup \complement C' \\
\Sigma_{\varepsilon(x)}(x) &amp; \text{si } x \in C(j) \cap C'
\end{cases}</formula>
Donc <formula notation="TeX">\Sigma_0</formula> est une <formula notation="TeX">j</formula>-stratégie. On va prouver qu'elle est gagnante pour
<formula notation="TeX">x_0</formula>.</p>
<p><hi rend="italic">Lemme</hi> <del>Soit <formula notation="TeX">x \in C'</formula></del> Si <formula notation="TeX">x \in C'</formula>, <formula notation="TeX">x</formula> est gagnant pour
<formula notation="TeX">\Sigma_{\varepsilon(x)}</formula> (donc gagnant pour <formula notation="TeX">j</formula> — donc <formula notation="TeX">C' \subset G(j)</formula>) et
<del><formula notation="TeX">C' \subset G(j)</formula>, et si <formula notation="TeX">x \in C'</formula>, <formula notation="TeX">y \in \Sigma_0(x)</formula>, alors
<formula notation="TeX">\Sigma_0(x) \subset C'</formula> et</del> pour tout <formula notation="TeX">y \in \Sigma_0(x)</formula>, on a
<formula notation="TeX" rend="display">E(y) \ni \varepsilon(x)</formula>
(donc <formula notation="TeX">E(y) \neq \emptyset</formula>, donc <formula notation="TeX">y \in C'</formula>, donc <formula notation="TeX">\Sigma_0(x) \subset C'</formula>
<formula notation="TeX">[\subset G(j)]</formula>) et par suite
<formula notation="TeX" rend="display">\varepsilon(y) \leq \varepsilon(x).</formula></p>
<p><hi rend="italic">Dém.</hi> Soit <formula notation="TeX">x \in C'</formula> donc <formula notation="TeX">E(x) \neq \emptyset</formula>, alors si
<formula notation="TeX">x_1 \in E(x)</formula>, <formula notation="TeX">\exists</formula> <del>partie</del> <formula notation="TeX">\Sigma_{x_1}</formula>-partie de <formula notation="TeX">x_1</formula> à <formula notation="TeX">x</formula>,
donc par la prop. (comme <formula notation="TeX">\Sigma_{x_1}</formula> est <formula notation="TeX">x_1</formula>-gagnante), <formula notation="TeX">x</formula> est
<formula notation="TeX">\Sigma_{x_1}</formula>-gagnante, donc a fortiori <formula notation="TeX">x \in G(j)</formula>.</p>
<p>Soit <formula notation="TeX">y \in \Sigma_0(x) = \Sigma_{\varepsilon(x)}(x)</formula> ;
<formula notation="TeX">(x_1, x_2, \dots, x_n = x, x_{n+1} = y)</formula>, où <formula notation="TeX">x_1 = \varepsilon(x)</formula>, est une
<formula notation="TeX">\Sigma_{\varepsilon(x)}</formula>-partie, donc <del><gap reason="illegible"/></del>
<formula notation="TeX">\varepsilon(x) \in E(y)</formula>, OK.</p>
<p>Prouvons que <formula notation="TeX">\Sigma_0</formula> est gagnante pour <formula notation="TeX">x_0</formula>. Soit une partie maximale
commençant par <formula notation="TeX">x_0</formula></p>
<pb n="28" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/68.pdf#page=29"/><p>et comp. avec <formula notation="TeX">\Sigma_0</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">(x_0, x_1, x_2, \dots)</formula>
Par le lemme, il vient de proche en proche <del>cette partie est</del>
(puisque <formula notation="TeX">x_1 \in C'</formula>) que <del><formula notation="TeX">x_1 \in G(j)</formula>,</del> les <formula notation="TeX">x_i</formula> (<formula notation="TeX">i \geq 1</formula>)
sont <formula notation="TeX">\in C'</formula> <del><gap reason="illegible"/></del>, donc <formula notation="TeX">j</formula>-gagnants. Pour montrer que la partie
est gagnée par <formula notation="TeX">j</formula>, il suffit de prouver qu'elle est finie. <del>Or</del>
Supposons le contraire. Les <formula notation="TeX">\varepsilon(x_i)</formula> (<formula notation="TeX">i \geq 1</formula>) forment une suite
décroissante d'éléments de <formula notation="TeX">R(x_0)</formula>, donc stationnaire. Soit <formula notation="TeX">n</formula> tel que
<formula notation="TeX">\varepsilon(x_m) = \varepsilon(x_n)</formula> <formula notation="TeX">(= \xi)</formula> pour <formula notation="TeX">m \geq n</formula>. Alors par
définition de <formula notation="TeX">\Sigma_0</formula>, la partie <formula notation="TeX">(x_n, x_{n+1}, \dots)</formula> est une partie
comp. avec <formula notation="TeX">\Sigma_\xi</formula>. Comme <formula notation="TeX">x_n</formula> est gagnant pour <formula notation="TeX">\Sigma_\xi</formula> (par le
lemme), cette partie est finie, absurde.</p>
<p>Stratégie <hi rend="italic">contre <formula notation="TeX">j</formula></hi> (stratégie relative à : <formula notation="TeX">\overline{C}(j)</formula>), i.e. 
<formula notation="TeX">\Sigma'</formula> telle que <formula notation="TeX">\Sigma'(x) = R(x)</formula> si <formula notation="TeX">x \in C(j)</formula> (et
<formula notation="TeX">\Sigma'(x) \subset R(x)</formula>, <formula notation="TeX">\Sigma'(x) \neq \emptyset</formula> si
<formula notation="TeX">x \in \overline{C}(j)</formula>). Admissible pour <formula notation="TeX">x_0</formula> (toute partie maximale
d'origine <formula notation="TeX">x_0</formula> jouée suivant <formula notation="TeX">x_0</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">sic ; on attend « suivant <formula notation="TeX">\Sigma'</formula> ».</note>
est <hi rend="italic">non gagnée</hi> par <formula notation="TeX">j</formula>, i.e. est ou bien infinie, ou bien a une
position terminale <formula notation="TeX">\notin G_0(j)</formula>).</p>
<p><del>Corollaire</del> <hi rend="italic">Théorème</hi> Soit <formula notation="TeX">\Sigma'</formula> la stratégie contre <formula notation="TeX">j</formula>
définie par</p>
<pb n="29" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/68.pdf#page=30"/><p><formula notation="TeX" rend="display">\Sigma'(x) =
\begin{cases}
R(x) &amp; \text{si } x \in C(j) \cup G(j) \\
R(x) \cap \complement G(j) &amp; \text{si } x \in \overline{C}(j) \cap \complement G(j)
\end{cases}</formula>
(C'est une stratégie contre <formula notation="TeX">j</formula>, par [b) <formula notation="TeX">\supset</formula>]). Alors pour <formula notation="TeX">x \in C</formula>,
les conditions suivantes sont équivalentes</p>
<list rend="itemize">
<label>a)</label><item><formula notation="TeX">x_0 \notin G(j)</formula></item>
<label>b)</label><item><formula notation="TeX">x_0</formula> est admissible contre <formula notation="TeX">j</formula></item>
<label>c)</label><item><formula notation="TeX">x_0</formula> est admissible pour <formula notation="TeX">\Sigma'</formula> contre <formula notation="TeX">j</formula>.</item>
</list>
<p><hi rend="italic">Dém</hi> c) <formula notation="TeX">\Rightarrow</formula> b) trivial, b) <formula notation="TeX">\Rightarrow</formula> a) par le Lemme.
Prouvons a) <formula notation="TeX">\Rightarrow</formula> c). Si <gap reason="illegible"/> une partie <formula notation="TeX">(x_0, x_1, \dots)</formula>
d'origine <formula notation="TeX">x_0</formula> jouée en accord avec <formula notation="TeX">\Sigma'</formula>, alors par définition de
<formula notation="TeX">\Sigma'</formula>, on voit de proche en proche que <formula notation="TeX">x_i \in \complement G(j)</formula>
<formula notation="TeX">\forall i</formula>, donc la partie ne peut être gagnée par <formula notation="TeX">j</formula> !</p>
<p><hi rend="italic">Corollaire</hi> Supposons <formula notation="TeX">J = \{ j, j' \}</formula>, <formula notation="TeX">j \neq j'</formula>, et
<formula notation="TeX" rend="display">G_0(j) \cap G_0(j') = \emptyset .</formula>
Soit <del><gap reason="illegible"/></del>
<formula notation="TeX" rend="display">N = \{ x \in C \mid x \text{ admissible contre } j, \text{ et contre } j' \}.</formula>
Alors <formula notation="TeX">C</formula> est réunion disjointe de <formula notation="TeX">G(j)</formula>, <formula notation="TeX">G(j')</formula> et <formula notation="TeX">N</formula>.</p>
<pb n="30" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/68.pdf#page=31"/><p><del>Supposons</del>
<hi rend="italic">NB</hi> <formula notation="TeX">G(j)</formula>, <formula notation="TeX">G(j')</formula> et <formula notation="TeX">N(j)</formula> sont connus quand on connaît (en plus des
parties <formula notation="TeX">G_0(j)</formula> et <formula notation="TeX">G_0(j')</formula> de <formula notation="TeX">C_0</formula>) les ensembles
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{cases}
G^{*} = \{ x \in C \setminus C_0 \mid x \in G(\alpha(x)) \} \\
P^{*} = \{ x \in C \setminus C_0 \mid x \in G(\bar\alpha(x)) \}
\end{cases}</formula>
où <formula notation="TeX">\bar\alpha(x)</formula> désigne l'unique <formula notation="TeX">j' \in J</formula> tel que
<formula notation="TeX">j' \neq j = \alpha(x)</formula>.</p>
<p>On dit qu'une position <formula notation="TeX">x \in C \setminus C_0</formula> qui est <formula notation="TeX">\in G^{*}</formula> (resp. 
<formula notation="TeX">\in P^{*}</formula>), i.e. <del>telles</del> gagnante pour le joueur qui a
l'initiative (resp. pour le joueur qui n'a pas l'initiative) est
<hi rend="italic">gagnante</hi> (resp. <hi rend="italic">perdante</hi>) ; on dit que c'est une
<hi rend="italic">position nulle</hi> <del>autrement</del> si elle n'est ni gagnante, ni
perdante, et on pose
<formula notation="TeX" rend="display">N^{*} = (C \setminus C_0) \setminus (G^{*} \cup P^{*}) = N \cap (C \setminus C_0)</formula>
(où <formula notation="TeX">N</formula> est défini dans le corollaire ci-dessus).</p>
<p>On aura
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{cases}
G(j) \cap C(j) = G^{*} \cap C(j) \\
G(j) \cap \overline{C}(j) = G(j) \cap C(j') = P^{*} \cap C(j') \\
G(j) \cap C_0 = G_0(j)
\end{cases}</formula>
ce qui montre que les <formula notation="TeX">G(j)</formula> (<formula notation="TeX">j \in J</formula>) se reconstituent par la connaissance
de <formula notation="TeX">G^{*}</formula>, <formula notation="TeX">P^{*}</formula> et des <formula notation="TeX">G_0(j)</formula> (<formula notation="TeX">j \in J</formula>).</p>
<p>Supposons qu'on ait une application
<formula notation="TeX" rend="display">\hat\alpha : C \to J</formula>
prolongeant <formula notation="TeX">\alpha</formula>, et qu'on ait, pour tout <formula notation="TeX">x \in C</formula> et <formula notation="TeX">y \in R(x)</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\hat\alpha(y) \neq \hat\alpha(x)</formula></p>
<pb n="31" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/68.pdf#page=32"/><p>On dit alors que le jeu <del>de</del> de position à deux joueurs est un jeu
<hi rend="italic">alterné</hi> (les deux joueurs jouent alternativement). Pour qu'une
application <formula notation="TeX">\hat\alpha</formula> existe prolongeant <formula notation="TeX">\alpha</formula> et ayant les propriétés
précédentes, il faut et suffit que les deux conditions suivantes soient
satisfaites</p>
<list rend="enumerate">
<item><formula notation="TeX">\forall x, y \in C</formula>, tels que <formula notation="TeX">y \in R(x)</formula>, <formula notation="TeX">y \notin C_0</formula>, on a
  <formula notation="TeX">\alpha(y) \neq \alpha(x)</formula></item>
<item><formula notation="TeX">\forall y \in C_0</formula>, soit
  <formula notation="TeX">T(y) = \{ x \in C \mid y \in R(x) \} \subset C \setminus C_0</formula>, alors
  <formula notation="TeX">\alpha \mid T(y)</formula> est constante.</item>
</list>
<p>Sous les conditions de 2), on aura donc nécessairement, si
<formula notation="TeX">T(y) \neq \emptyset</formula> et <formula notation="TeX">\alpha(T(y)) = \{ j \}</formula>, <formula notation="TeX">\hat\alpha(y) = j'</formula>, où
<formula notation="TeX">j'</formula> est l'élément de <formula notation="TeX">J</formula> qui est <formula notation="TeX">\neq j</formula>. Cela montre que <formula notation="TeX">\hat\alpha</formula> est
bien déterminé sur l'ens. des <formula notation="TeX">y \in C_0</formula> tels que <formula notation="TeX">T(y) \neq \emptyset</formula>,
donc aussi sur l'ens. des positions <hi rend="italic">non isolées</hi> (une position <formula notation="TeX">y</formula> est
dite <hi rend="italic">isolée</hi> si elle n'a pas de position antécédente ni suivante, i.e. 
s'il n'existe pas de <formula notation="TeX">x \in C</formula> tel qu'on ait <formula notation="TeX">y \in R(x)</formula> ou <formula notation="TeX">x \in R(y)</formula>). On
peut attribuer à <formula notation="TeX">\hat\alpha</formula> des valeurs arbitraires sur les positions
isolées.</p>
<p>Quand on a défini un <formula notation="TeX">\hat\alpha</formula>, on peut définir
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{array}{l}
G = \{ x \in C \mid x \in G(\hat\alpha(x)) \} \\
P = \{ x \in C \mid x \in G(\bar{\hat\alpha}(x)) \}
\end{array}</formula>
et on <del><gap reason="illegible"/></del> aura</p>
<pb n="32" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/68.pdf#page=33"/><p><formula notation="TeX" rend="display">\begin{cases}
G \cap (C \setminus C_0) = G^{*} \\
P \cap (C \setminus C_0) = P^{*} \\
C \setminus (G \cup P) = N
\end{cases}</formula>
(positions nulles, i.e. gagnantes pour aucun des deux joueurs)</p>
<p>Les positions <formula notation="TeX">x</formula> seront encore dites <hi rend="italic">gagnantes</hi> (resp. 
<hi rend="italic">perdantes</hi>) si <formula notation="TeX">x \in G</formula> (resp. <formula notation="TeX">x \in P</formula>) — cette terminologie
coïncide avec la précédente si <formula notation="TeX">x \notin C_0</formula>. On aura, posant
<del><gap reason="illegible"/></del>
<formula notation="TeX" rend="display">\hat C(j) = \{ x \in C \mid \hat\alpha(x) = j \}</formula>
(de sorte que <formula notation="TeX">C</formula> apparaît comme réunion disjointe des deux ens. 
<formula notation="TeX">\hat C(j)</formula>, <formula notation="TeX">j \in J</formula>),
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{cases}
G(j) \cap \hat C(j) = \hat C(j) \cap G \\
G(j) \cap \hat C(\bar\jmath) = \hat C(\bar\jmath) \cap P
\end{cases}</formula>
donc les <formula notation="TeX">G(j)</formula> (<formula notation="TeX">j \in J</formula>) se reconstituent à partir de <formula notation="TeX">\hat\alpha</formula> et des
ensembles <formula notation="TeX">G</formula>, <formula notation="TeX">P</formula>.</p>
<p>On aura, pour <formula notation="TeX">x \in C \setminus C_0</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{array}{lll}
x \in G &amp; \Longleftrightarrow \exists\, y \in R(x) \text{ tel que } y \in P &amp; \text{i.e. } R(x) \cap P \neq \emptyset \\
x \in P &amp; \Longleftrightarrow \forall\, y \in R(x), \text{ on a } y \in G &amp; \text{i.e. } R(x) \subset G
\end{array}</formula>
i.e.
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{array}{l}
G \cap (C \setminus C_0) = \{ x \in C \setminus C_0 \mid R(x) \cap P \neq \emptyset \} \\
P \cap (C \setminus C_0) = \{ x \in C \setminus C_0 \mid R(x) \subset G \}
\end{array}</formula></p>
<pb n="33" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/68.pdf#page=34"/><p><hi rend="italic">Proposition</hi> Soit
<formula notation="TeX">(C, R, J, \hat\alpha, G_0 : J \to \mathfrak{P}(C_0))</formula> un jeu de positions à
deux joueurs jouant alternativement, <formula notation="TeX">G \subset C</formula> et <formula notation="TeX">P \subset C</formula>, l'ens. 
des positions gagnantes resp. perdantes. Soient <formula notation="TeX">\widetilde G</formula>,
<formula notation="TeX">\widetilde P</formula> deux parties de <formula notation="TeX">C</formula> ayant les propriétés suivantes</p>
<list rend="enumerate">
<item><formula notation="TeX">\forall x \in \widetilde G</formula>, <formula notation="TeX">\exists\, y \in R(x)</formula> tel que
  <formula notation="TeX">y \in \widetilde P</formula></item>
<item><formula notation="TeX">\forall x \in \widetilde P</formula>, <formula notation="TeX">\forall y \in R(x)</formula>, on a
  <formula notation="TeX">y \in \widetilde G</formula></item>
<item><formula notation="TeX">\forall x \in \widetilde G \cap C_0</formula>, on a
  <formula notation="TeX">x \in G_0(\hat\alpha(x))</formula></item>
<item><formula notation="TeX">\forall x \in \widetilde P \cap C_0</formula>, on a
  <formula notation="TeX">x \in G_0(\bar{\hat\alpha}(x))</formula></item>
</list>
<p>Alors, si dans <formula notation="TeX">C</formula> il n'existe pas de <del><gap reason="illegible"/></del> partie infinie, on a
<formula notation="TeX" rend="display">\widetilde G \subset G, \qquad \widetilde P \subset P</formula>
Si de plus on suppose <del><gap reason="illegible"/> disjointes des deux parties <formula notation="TeX">G_0(j)</formula>
(<formula notation="TeX">j \in J</formula>)</del> que <formula notation="TeX">\widetilde G</formula> et <formula notation="TeX">\widetilde P</formula> sont complémentaires l'un
de l'autre, <del><gap reason="illegible"/></del> et <formula notation="TeX">G_0(j) \cap G_0(\bar\jmath) = \emptyset</formula>
(donc <formula notation="TeX">G \cap P = \emptyset</formula>) alors on a <formula notation="TeX">\widetilde G = G</formula>,
<formula notation="TeX">\widetilde P = P</formula> (et par suite <formula notation="TeX">G \cup P = C</formula> donc
<formula notation="TeX">G_0(j) \cup G_0(j') = C_0</formula>)</p>
<p><hi rend="italic">Cor</hi> Soit <formula notation="TeX">(C, \dots)</formula> un jeu alterné tel que <del><gap reason="illegible"/></del> a) Pas de
partie infinie b) <formula notation="TeX">C_0</formula> réunion disjointe de <formula notation="TeX">G_0(j)</formula> et <formula notation="TeX">G_0(\bar\jmath)</formula>.
Soient <formula notation="TeX">\widetilde G</formula>, <formula notation="TeX">\widetilde P</formula> deux parties de <formula notation="TeX">C</formula>. Pour que
<formula notation="TeX">\widetilde G = G</formula>, <formula notation="TeX">\widetilde P = P</formula>, il faut et il suffit que
<formula notation="TeX">\widetilde G</formula> et <formula notation="TeX">\widetilde P</formula> soient complémentaires l'une de l'autre, et
satisfont aux conditions 1) à 4) ci-dessus.</p>
</div>
<div type="section">
<head>Exponentielles (en car. 0)</head>
<p><note type="editorial" resp="#pass">le titre est de sa main, en tête de la page 35.</note></p>
<pb n="35" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/68.pdf#page=36"/>
<div type="subsection">
<head>I) Généralités</head>
<p><formula notation="TeX">\mathbb{A}</formula> <formula notation="TeX">\mathbb{Q}</formula>-algèbre (ass. avec 1)</p>
<p><formula notation="TeX">N(\mathbb{A})</formula> ens. des él. nilp. de <formula notation="TeX">\mathbb{A}</formula>. On a donc
<formula notation="TeX">1 + N(\mathbb{A}) \subset \mathbb{A}^{*}</formula> (ens. des él. inv. de
<formula notation="TeX">\mathbb{A}</formula>)
<formula notation="TeX" rend="display">N(\mathbb{A}) \xrightarrow{\;\exp\;} 1 + N(\mathbb{A}) \qquad \exp x = \sum_{n \geq 0} \frac{x^n}{n!}</formula></p>
<p><hi rend="italic">Th 1</hi> 1) <formula notation="TeX">\exp</formula> est bijective. L'application inverse est donnée par
<formula notation="TeX" rend="display">\log(1+y) = \sum_{n \geq 1} (-1)^{n+1} \frac{y^n}{n} \qquad (y \in N(\mathbb{A}))</formula>
2) Si <formula notation="TeX">x, y \in N(\mathbb{A})</formula> commutent, alors <formula notation="TeX">x + y \in N(\mathbb{A})</formula> et
<formula notation="TeX" rend="display">\exp(x+y) = \exp x \, \exp y \qquad \text{NB } \exp 0 = 1</formula>
Si <formula notation="TeX">u, v \in 1 + N(\mathbb{A})</formula> commutent, alors <formula notation="TeX">uv \in 1 + N(\mathbb{A})</formula>,
et
<formula notation="TeX" rend="display">\log(uv) = \log u + \log v \qquad \text{NB } \exp 1 = 0</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">sic : « <formula notation="TeX">\exp 1 = 0</formula> » ; on attend <formula notation="TeX">\log 1 = 0</formula>.</note></p>
<p>3) Soit <formula notation="TeX">L \subset \mathbb{A}</formula> un sous-<formula notation="TeX">\mathbb{Q}</formula>-espace vectoriel tel que
<formula notation="TeX">x \in L</formula>, <formula notation="TeX">n \in \mathbb{N}^{*}</formula> implique <formula notation="TeX">x^n \in L</formula>, <del>Alors</del> et <formula notation="TeX">L</formula>
formé d'éléments nilpotents. Alors
<formula notation="TeX" rend="display">x \mapsto \exp x : L \xrightarrow{\;\sim\;} 1 + L</formula></p>
<p><hi rend="italic">Remarques</hi> Soit <formula notation="TeX">L \subset \mathbb{A}</formula> un sous-<formula notation="TeX">\mathbb{Q}</formula>-espace
vectoriel de <formula notation="TeX">A</formula> <del>les conditions de 3), supposons que</del> tel que
<formula notation="TeX">L \subset N(A)</formula>, et tel que <formula notation="TeX">x, y \in L \Rightarrow xy \in L</formula>. Alors
<formula notation="TeX">L \xrightarrow{\sim} 1 + L</formula> par 3°, et de plus <formula notation="TeX">1 + L</formula> est un sous-groupe de
<formula notation="TeX">\mathbb{A}^{*}</formula>. D'où par transport de str. une str. de groupe sur <formula notation="TeX">L</formula>.
Elle est commutative <del>si</del> ssi <formula notation="TeX">L</formula> est commutatif, i.e. si
<formula notation="TeX">x, y \in L \Rightarrow xy = yx</formula> — et dans ce cas cette structure est
l'<hi rend="italic">addition</hi> de <formula notation="TeX">L</formula>.
<note type="authorial" place="margin">réciproque ? <gap reason="illegible"/></note></p>
<p><hi rend="italic">Exemple 1</hi> Soient <formula notation="TeX">K</formula> une <formula notation="TeX">\mathbb{Q}</formula>-alg. commut. <del><gap reason="illegible"/></del>,
<formula notation="TeX">\mathbb{A}</formula> une <formula notation="TeX">K</formula>-algèbre (ass. avec 1), <formula notation="TeX">J</formula> un idéal nil de <formula notation="TeX">K</formula>. Alors
<formula notation="TeX">J\mathbb{A}</formula> satisfait les conditions de la Remarque, et on a donc
<formula notation="TeX" rend="display">J\mathbb{A} \longrightarrow 1 + J\mathbb{A}</formula>
<note type="authorial" place="margin"><formula notation="TeX">\alpha : \mathbb{A} \to \mathbb{A}_0</formula> <unclear>can.</unclear> Alors
<del><formula notation="TeX">J\mathbb{A} =</formula></del></note></p>
<p><hi rend="italic">NB</hi> Soient <formula notation="TeX">K_0 = K/J</formula>,
<formula notation="TeX">\mathbb{A}_0 = \mathbb{A}/J\mathbb{A} = \mathbb{A} \otimes_K K_0</formula>,
<formula notation="TeX" rend="display">J\mathbb{A} = \{ x \in \mathbb{A} \mid \alpha(x) = 0 \}, \qquad
1 + J\mathbb{A} = \{ x \in \mathbb{A} \mid \alpha(x) = 1 \}</formula>
mais avec <formula notation="TeX">J</formula> <hi rend="italic">nilpotent</hi>, <gap reason="illegible"/></p>
<p><hi rend="italic">Exemple 2</hi> <formula notation="TeX">K</formula>, <formula notation="TeX">J</formula> comme dans Exemple 1, <formula notation="TeX">M</formula> un <formula notation="TeX">K</formula>-module,
<formula notation="TeX">M_0 = M \otimes_K K_0 = M/JM</formula>, <formula notation="TeX">\alpha_M : M \to M_0</formula> appl. can. ;
<formula notation="TeX">\mathcal{U} = \operatorname{End}_K(M)</formula>, <del><gap reason="illegible"/></del> posons, alors
<formula notation="TeX" rend="display">L = \{ u \in \mathcal{U} = \operatorname{End}_K(M) \mid u \otimes_K K_0 = 0 \} = \{ u \mid u(M) \subset JM \}</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">1 + L = \{ u \in \mathcal{U} = \operatorname{End}_K(M) \mid u \otimes_K K_0 = \mathrm{id}_{M_0} \}.</formula>
<del>Ceci posé</del>
Ceci posé, les conditions de la remarque sont satisfaites donc on a
<formula notation="TeX" rend="display">\exp : L \xrightarrow{\;\sim\;} 1 + L</formula></p>
<pb n="36" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/68.pdf#page=37"/>
</div>
<div type="subsection">
<head>II) Groupes à un paramètre formels</head>
<p><formula notation="TeX">K</formula> <formula notation="TeX">\mathbb{Q}</formula>-algèbre comm. unifère.</p>
<p><formula notation="TeX">\overline{\mathbb{G}}_{a,K}</formula> droite formelle sur <formula notation="TeX">K</formula>
(<formula notation="TeX">\overline{\mathbb{G}}_{a,K} \subset \mathbb{G}_{a,K}</formula>) :
<formula notation="TeX" rend="display">\overline{\mathbb{G}}_{a}(K') = N(K') \subset K' \qquad (K' \ K\text{-alg.\ comm.} \dots)</formula></p>
<p>1) Soit <formula notation="TeX">\mathcal{U}</formula> <formula notation="TeX">K</formula>-algèbre, <formula notation="TeX">\mathrm{Un}(\mathcal{U})</formula> le
foncteur-groupes
<formula notation="TeX" rend="display">K' \mapsto (\mathcal{U}_{K'})^{*} \qquad \mathrm{Alg}_{/K} \to \mathrm{Gr}</formula>
On va <unclear>définir</unclear> les homomorphismes de groupes
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{array}{l}
\overline{\mathbb{G}}_{a,K} \to \mathrm{Un}(\mathcal{U}) \\
\mathbb{G}_{a,K} \to \mathrm{Un}(\mathcal{U})
\end{array}</formula>
Soit <formula notation="TeX">x \in \mathcal{U}</formula>, on lui associe
<formula notation="TeX" rend="display">\bar e_x : \overline{\mathbb{G}}_{a,K} \to \mathrm{Un}(\mathcal{U})</formula>
par
<formula notation="TeX" rend="display">\bar e_x(\lambda) = \exp(\lambda x)</formula>
i.e. si <formula notation="TeX">\lambda \in \overline{\mathbb{G}}_{a,K}(K') = N(K')</formula>,
<formula notation="TeX">\bar e_x(\lambda) = \exp(\lambda x_{K'})</formula> (cf. Ex. 1). On a bien
<formula notation="TeX">\bar e_x(\lambda + \lambda') = \bar e_x(\lambda)\, \bar e_x(\lambda')</formula>
(Th. 1, 2°). Donc
<formula notation="TeX" rend="display">\bar e_x \in \mathrm{Hom}_{\mathrm{gr}}(\overline{\mathbb{G}}_{a,K}, \mathrm{Un}(\mathcal{U}))</formula>
D'où une application
<formula notation="TeX" rend="display">(*) \qquad x \mapsto \bar e_x : \mathcal{U} \to \mathrm{Hom}_{\mathrm{gr}}(\overline{\mathbb{G}}_{a,K}, \mathrm{Un}(\mathcal{U}))</formula>
Si <formula notation="TeX">x \in N(\mathcal{U})</formula>, alors on définit de même
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{cases}
e_x : \mathbb{G}_{a,K} \to \mathrm{Un}(\mathcal{U}) \\
e_x(\lambda) = \exp(\lambda x)
\end{cases}</formula>
et on a encore
<formula notation="TeX" rend="display">e_x \in \mathrm{Hom}_{\mathrm{gr}}(\mathbb{G}_{a,K}, \mathrm{Un}(\mathcal{U}))</formula>
d'où
<formula notation="TeX" rend="display">(**) \qquad x \mapsto e_x : N(\mathcal{U}) \to \mathrm{Hom}_{\mathrm{gr}}(\mathbb{G}_{a,K}, \mathrm{Un}(\mathcal{U}))</formula></p>
<p><hi rend="italic">NB</hi> a) <formula notation="TeX">\bar e_x</formula> est la restriction de <formula notation="TeX">e_x</formula> à
<formula notation="TeX">\overline{\mathbb{G}}_{a,K}</formula>. b) Si <formula notation="TeX">x, y</formula> commutent, alors <formula notation="TeX">\bar e_x</formula>,
<formula notation="TeX">\bar e_y</formula> (resp. <formula notation="TeX">e_x</formula>, <formula notation="TeX">e_y</formula>) commutent, et
<formula notation="TeX">\bar e_{x+y} = \bar e_x \cdot \bar e_y</formula> (resp. 
<formula notation="TeX">e_{x+y} = e_x \cdot e_y</formula>).</p>
<p><hi rend="italic">Th. 2</hi> <formula notation="TeX">(*)</formula> et <formula notation="TeX">(**)</formula> sont <hi rend="italic">bijectives</hi>. [NB si <formula notation="TeX">\mathcal{U}</formula> est
commutatif alors ce sont des hom. de groupes]</p>
<pb n="37" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/68.pdf#page=38"/><p><formula notation="TeX" rend="display">e_x(\lambda) = \sum \frac{x^n}{n!} \lambda^n</formula>
d'où
<formula notation="TeX" rend="display">e_x = e_y \Longleftrightarrow \frac{x^n}{n!} = \frac{y^n}{n!} \ \ \forall n \in \mathbb{N} \Longleftrightarrow x = y</formula>
donc <formula notation="TeX">x \mapsto e_x</formula> injectif
<formula notation="TeX">N(\mathcal{U}) \to \mathrm{Hom}_{\mathrm{gr}}(\mathbb{G}_{a,K}, \mathrm{Un}(\mathcal{U}))</formula>.
On voit de même que <formula notation="TeX">x \mapsto \bar e_x</formula>
<formula notation="TeX">\mathcal{U} \to \mathrm{Hom}_{\mathrm{gr}}(\overline{\mathbb{G}}_{a,K}, \mathrm{Un}(\mathcal{U}))</formula>
est injectif. (<gap reason="illegible"/> <unclear>mult.</unclear>)</p>
<p>Un hom. quelconque
<formula notation="TeX">\bar\varphi : \overline{\mathbb{G}}_a \to \mathrm{Un}(\mathcal{U}) \subset</formula>
<unclear><formula notation="TeX">W(\mathcal{U})</formula></unclear> est donné par
<formula notation="TeX" rend="display">\bar\varphi(\lambda) = \sum_{n \geq 0} a_n \lambda^n \qquad a_n \in \mathcal{U}</formula>
La condition <formula notation="TeX">\bar\varphi(0) = 1</formula> signifie <formula notation="TeX">a_0 = 1</formula>. Écrivons
<formula notation="TeX">\bar\varphi(\lambda + \mu) = \bar\varphi(\lambda)\, \bar\varphi(\mu)</formula> i.e.
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{array}{ccc}
\sum a_n (\lambda + \mu)^n &amp; = &amp; \sum a_i \lambda^i \sum a_j \mu^j \\
\| &amp; &amp; \| \\
\sum_{i,j} a_{i+j} \frac{(i+j)!}{i!\,j!} \lambda^i \mu^j &amp; &amp; \sum a_i a_j \lambda^i \mu^j
\end{array}</formula>
on trouve les conditions <formula notation="TeX">\forall n \in \mathbb{N}</formula>, <formula notation="TeX">i, j \in \mathbb{N}</formula>
tels que <formula notation="TeX">i + j = n</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\frac{(i+j)!}{i!\,j!}\, a_n = a_i a_j</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">au-dessus, une première écriture barrée : <formula notation="TeX">a_n (= a_i a_j)</formula>.</note>
Donc, faisant <formula notation="TeX">i = 1</formula>, <formula notation="TeX">j = n - 1</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">n a_n = a_1 a_{n-1} \quad \text{i.e.} \quad a_n = \tfrac{1}{n} a_1 (a_{n-1})</formula>
d'où par récurrence sur <formula notation="TeX">n</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">a_n = \frac{1}{n!} x^n \qquad x = a_1</formula>
(Condition aussi suffisante …). Donc <formula notation="TeX">\bar\varphi = \bar e_x</formula>.</p>
<p>Soit <formula notation="TeX">\varphi : \mathbb{G}_{a,K} \to \mathrm{Un}(\mathcal{U}) \subset W(\mathcal{U})</formula>,
<del><gap reason="illegible"/></del> on a encore
<formula notation="TeX" rend="display">\varphi(\lambda) = \sum a_n \lambda^n \qquad a_n \in \mathcal{U}, \text{ les } a_n \text{ nuls sauf un nb fini}</formula>
Utilisant <formula notation="TeX">\bar\varphi = \varphi \mid \overline{\mathbb{G}}_a</formula>, on trouve
<formula notation="TeX">a_n = \frac{x^n}{n!}</formula>. Comme <formula notation="TeX">a_n = 0</formula> pour <formula notation="TeX">n</formula> grand, on trouve <formula notation="TeX">x</formula>
nilpotent, cqfd.</p>
<pb n="38" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/68.pdf#page=39"/><p>2) Soit <formula notation="TeX">M</formula> un <formula notation="TeX">K</formula>-module, <formula notation="TeX">\mathbf{Aut}_K(M)</formula>
<formula notation="TeX">[\subset \mathbf{End}_K(M)]</formula> le foncteur en groupes
<formula notation="TeX">K' \mapsto \mathrm{Aut}_{K'}(M_{K'})</formula> sur <formula notation="TeX">\mathrm{Alg}_{/K}</formula>. On cherche
les hom. de groupes
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{array}{l}
\mathbb{G}_a \xrightarrow{\;\varphi\;} \mathbf{Aut}_K(M) \\
\overline{\mathbb{G}}_a \xrightarrow{\;\bar\varphi\;} \mathbf{Aut}_K(M)
\end{array}</formula>
On trouve comme dans 1)
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{array}{ll}
(*) &amp; u \mapsto \bar e_u : \mathrm{End}_K(M) \to \mathrm{Hom}_{\mathrm{gr}}(\overline{\mathbb{G}}_{a,K}, \mathbf{Aut}_K(M)) \\
(**) &amp; u \mapsto e_u : N(\mathrm{End}_K(M)) \to \mathrm{Hom}_{\mathrm{gr}}(\mathbb{G}_{a,K}, \mathbf{Aut}_K(M))
\end{array}</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{array}{ll}
\bar e_u(\lambda) = \exp(\lambda u) = \sum_{n \geq 0} \frac{u^n_{K'}}{n!} \lambda^n &amp; \lambda \in \overline{\mathbb{G}}_a(K') = N(K') \\
e_u(\lambda) = \text{— — —} &amp; (\lambda \in \mathbb{G}_a(K') = K')
\end{array}</formula>
On trouve encore que <formula notation="TeX">(*)</formula> et <formula notation="TeX">(**)</formula> sont des bij.</p>
<p>(<hi rend="italic">NB</hi> Si <formula notation="TeX">M</formula> est projectif de type fini, il suffirait d'appliquer le cas
précédent à <formula notation="TeX">\mathcal{U} = \mathrm{End}_K(M)</formula>)</p>
<p>On utilise le fait que les morphismes de foncteurs
<formula notation="TeX">\bar\varphi : \overline{\mathbb{G}}_{a,K} \to \mathbf{End}_K(M)</formula> (pas nec. 
multiplicatif) est donné de façon unique par
<formula notation="TeX" rend="display">\bar\varphi(\lambda) = \sum_{n \geq 0} u_n \lambda^n \qquad u_n \in \mathrm{End}_K(M),</formula>
et les morphismes de foncteurs
<formula notation="TeX">\varphi : \mathbb{G}_{a,K} \to \mathbf{End}_K(M)</formula> par
<formula notation="TeX" rend="display">\varphi(\lambda) = \sum_{n \geq 0} u_n \lambda^n \qquad u_n \in \mathrm{End}_K(M) \text{ nuls sauf un nb fini.}</formula>
Ceci posé, <del>le calcul</del> on constate que la condition néc. pour que
<formula notation="TeX">\bar\varphi</formula> (resp. <formula notation="TeX">\varphi</formula>) soit un hom. de groupes, c'est qu'on ait
<formula notation="TeX">u_n = \frac{1}{n!}(u_1)^n</formula> …</p>
<pb n="39" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/68.pdf#page=40"/><p><hi rend="italic">Prop</hi> Soient <formula notation="TeX">M, N</formula> deux <formula notation="TeX">K</formula>-modules, <formula notation="TeX">u</formula> (<formula notation="TeX">v</formula>) un endom. de <formula notation="TeX">M</formula>
(<formula notation="TeX">N</formula>), <formula notation="TeX">f : M \to N</formula> un <formula notation="TeX">K</formula>-hom. Considérons <formula notation="TeX">M, N</formula> comme
<formula notation="TeX">\overline{\mathbb{G}}_{a,K}</formula>-modules par
<formula notation="TeX">\lambda \in \overline{\mathbb{G}}_{a,K}(K')</formula> opérant par <formula notation="TeX">\exp(\lambda u)</formula>
resp. <formula notation="TeX">\exp(\lambda v)</formula>. Pour que <formula notation="TeX">f</formula> soit un
<formula notation="TeX">\overline{\mathbb{G}}_{a,K}</formula>-morphisme, il faut et suffit que l'on ait
<formula notation="TeX">vf = fu</formula> i.e. <formula notation="TeX">vf - fu = 0</formula>.</p>
<p><hi rend="italic">Cor</hi> Si <formula notation="TeX">u, v</formula> sont nilpotents, c'est aussi la cond. néc. et suff. 
pour que <formula notation="TeX">f</formula> soit un <formula notation="TeX">\mathbb{G}_a</formula>-morphisme.</p>
<p><hi rend="italic">Dém</hi> Il faut écrire
<formula notation="TeX" rend="display">\sum_{n \geq 0} \lambda^n \frac{v^n}{n!} f = \sum_{n \geq 0} \lambda^n f \frac{u^n}{n!}</formula>
<unclear>identiquement</unclear> en <formula notation="TeX">\lambda</formula> nilp. i.e.
<formula notation="TeX" rend="display">\sum_{n \geq 1} \frac{1}{n!} (v^n f - f u^n) \lambda^n = 0</formula>
<unclear>identiquement</unclear> en <formula notation="TeX">\lambda</formula> nilp., ce qui équivaut à :
<formula notation="TeX" rend="display">v^n f - f u^n = 0 \qquad \forall n \geq 1</formula>
Pour <formula notation="TeX">n = 1</formula>, c'est la commutation <formula notation="TeX">vf = fu</formula>, qui implique par récurrence
<formula notation="TeX">v^n f = f u^n</formula> (<formula notation="TeX">\forall n \geq 1</formula>).</p>
<p><hi rend="italic">Proposition</hi> Soient <formula notation="TeX">u \in N(\mathrm{End}_K(M))</formula>,
<formula notation="TeX">v \in N(\mathrm{End}_K(N))</formula>, <formula notation="TeX">f \in \mathrm{Hom}_K(M, N)</formula>. Conditions
équivalentes :</p>
<list rend="enumerate">
<item><formula notation="TeX">f</formula> est un <formula notation="TeX">\overline{\mathbb{G}}_{a,K}</formula>-hom. (pour
  <formula notation="TeX">\overline{\mathbb{G}}_a</formula> opérant sur <formula notation="TeX">M, N</formula> par <formula notation="TeX">\bar e_u</formula> et
  <formula notation="TeX">\bar e_v</formula>)</item>
<item><formula notation="TeX">f</formula> est un <formula notation="TeX">\mathbb{G}_{a,K}</formula>-hom. (…)</item>
<item><del><formula notation="TeX">fu</formula></del> <formula notation="TeX">= vf</formula> <del><gap reason="illegible"/></del> i.e. 
  <formula notation="TeX">\delta \overset{\text{déf}}{=} vf - fu = 0</formula></item>
<item><formula notation="TeX">f \circ \exp(u) = \exp(v) \circ f</formula></item>
</list>
<pb n="40" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/68.pdf#page=41"/><p><hi rend="italic">Dém</hi> On a déjà vu l'équivalence de (1) à (3), et
<del><gap reason="illegible"/></del> cela implique 4 (i.e. <formula notation="TeX">e_v(1) f = f e_u(1)</formula>). Prouvons
<formula notation="TeX">(4) \to (3)</formula>. Or (4) s'écrit
<formula notation="TeX" rend="display">\underbrace{(\exp v) \circ f - f \circ \exp u}_{\displaystyle \sum_{n \geq 1} \frac{1}{n!} \underbrace{(v^n f - f u^n)}_{\delta_n \ (\text{déf})}} = 0</formula>
Or on a (réc. sur <formula notation="TeX">n</formula>)
<formula notation="TeX" rend="display">\delta_n = v^{n-1} \delta + v^{n-2} \delta u + \dots + v \delta u^{n-2} + \delta u^{n-1}</formula>
donc (4) signifie
<formula notation="TeX" rend="display">\delta + \frac{1}{2}(v \delta + \delta u) + \frac{1}{3!}(v^2 \delta + v \delta u + \delta u^2) + \dots = 0 \qquad (\text{somme finie})</formula>
On peut l'écrire
<formula notation="TeX" rend="display">\delta = \sum_{i+j \geq 1} c_{ij}\, v^i \delta u^j \qquad \Bigl(c_{ij} \in K,\ c_{ij} = \frac{1}{(i+j)!}\Bigr)</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">tel qu'écrit ; l'équation qui précède donne
<formula notation="TeX">c_{ij} = -\frac{1}{(i+j+1)!}</formula>. Seule compte ici l'existence des
<formula notation="TeX">c_{ij} \in K</formula>.</note>
Or soit
<formula notation="TeX" rend="display">\mathcal{U} = \mathrm{End}_K(M)</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\Theta, \Theta' : \mathcal{U} \to \mathcal{U} \qquad K\text{-endom.}</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\Theta(x) = vx, \qquad \Theta'(x) = xu</formula>
Donc <formula notation="TeX">\Theta</formula>, <formula notation="TeX">\Theta'</formula> sont nilpotents (<formula notation="TeX">v</formula>, <formula notation="TeX">u</formula> l'étant) et commutent, et
on a
<formula notation="TeX" rend="display">\delta = \sum_{i+j \geq 1} c_{ij}\, \Theta^i \Theta'^j \delta = \rho \delta</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\rho = \sum_{i+j \geq 1} c_{ij}\, \Theta^i \Theta'^j \in \mathrm{End}_K(\mathcal{U})</formula>
où <formula notation="TeX">\rho</formula> est <hi rend="italic">nilpotent</hi> (<formula notation="TeX">\Theta</formula>, <formula notation="TeX">\Theta'</formula> l'étant et commutant). Or
<formula notation="TeX">\delta = \rho \delta</formula> implique par récurrence
<note type="editorial" resp="#pass">la phrase se poursuit au lot suivant.</note></p>
</div>
</div>
      </div>
    </body>
  </text>
</TEI>
