<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:lang="fr">
  <teiHeader>
    <fileDesc>
      <titleStmt>
        <title>Fonds Grothendieck, cote n° 67, pages 81–100 — transcription</title>
        <author>Alexandre Grothendieck</author>
        <respStmt>
          <resp>transcription automatique — première passe, non vérifiée contre les pages par une personne (<date when="2026-09-22">2026-09-22</date>)</resp>
          <name xml:id="pass" type="model">Opus 5.5 (claude-opus-5-5)</name>
        </respStmt>
        <respStmt>
          <resp>procédure, outillage, export TEI</resp>
          <orgName xml:id="ed">grothendieck.commutator.io (Commutator, Paris)</orgName>
        </respStmt>
      </titleStmt>
      <editionStmt>
        <edition>Édition de démonstration</edition>
      </editionStmt>
      <publicationStmt>
        <publisher>Commutator</publisher>
        <pubPlace>Paris</pubPlace>
        <date when="2026-09-25">2026-09-25</date>
        <availability status="restricted">
          <p>Le fonds Alexandre Grothendieck est sous droits. Cette transcription
          est une édition de démonstration, non autorisée, produite par une
          machine et non vérifiée ; aucune image du fonds n'est reproduite. La
          source LaTeX dont ce fichier dérive est publiée sous https://github.com/Commutator-IO/grothendieck-project.</p>
        </availability>
        <ref target="https://grothendieck.commutator.io/">https://grothendieck.commutator.io</ref>
      </publicationStmt>
      <sourceDesc>
        <msDesc>
          <msIdentifier>
            <country>France</country>
            <settlement>Montpellier</settlement>
            <repository>Université de Montpellier</repository>
            <collection>Fonds Alexandre Grothendieck (archives mathématiques, 1949–1991)</collection>
            <idno type="cote">67</idno>
          </msIdentifier>
          <head>Chirurgie des surfaces conformes : notes manuscrites (s.d., 1983-1984), lettres (1984)</head>
          <msContents>
            <summary>Pages 81 à 100 de la cote, dans la
            numérotation des archivistes (crayon, en bas à gauche de chaque
            page) ; lot 5 de vingt pages.
            Les pages absentes de la transcription ne portent pas de
            mathématiques et sont omises ; le saut dans la numérotation en est
            le seul enregistrement.</summary>
          </msContents>
          <history><origin><origDate>[à partir de 1977]-1984</origDate><note>Datation de l'inventaire de l'Université de Montpellier, reproduite telle quelle ; les crochets sont ceux des archivistes.</note></origin></history>
          <additional>
            <surrogates>
              <bibl>
                <ref target="https://grothendieck.umontpellier.fr/67.pdf">https://grothendieck.umontpellier.fr/67.pdf</ref>
                <note>Fac-similé numérique de l'Université de Montpellier. Sa
                première page est une feuille de garde générée par
                l'université : la page <hi rend="italic">n</hi> des archivistes
                est la page <hi rend="italic">n</hi>+1 du PDF, et l'attribut
                <hi rend="monospace">facs</hi> de chaque
                <hi rend="monospace">pb</hi> tient compte de ce décalage.</note>
              </bibl>
            </surrogates>
          </additional>
        </msDesc>
      </sourceDesc>
    </fileDesc>
    <encodingDesc>
      <projectDesc>
        <p>Transcription mathématique du fonds, une passe de vingt pages par
        conversation avec un grand modèle multimodal, sous la procédure
        <hi rend="monospace">transcribe-grothendieck</hi> du dépôt. Le fichier
        LaTeX est la source de référence ; ce TEI en est dérivé mécaniquement
        par <hi rend="monospace">scripts/tei.mjs</hi> et n'a pas été relu.</p>
      </projectDesc>
      <editorialDecl>
        <p>L'édition n'est pas diplomatique : elle encode les mathématiques et
        l'apparat, rien du support. Correspondance avec l'apparat de la source :
        <hi rend="monospace">\ill</hi> devient <hi rend="monospace">gap[@reason='illegible']</hi>
        (jamais deviné) ; <hi rend="monospace">\uncertain</hi> devient
        <hi rend="monospace">unclear</hi> ; <hi rend="monospace">\add</hi> devient
        <hi rend="monospace">supplied</hi> ; <hi rend="monospace">\struck</hi> devient
        <hi rend="monospace">del</hi> (biffé par l'auteur) ;
        <hi rend="monospace">\note</hi> devient <hi rend="monospace">note[@type='editorial']</hi>
        (du transcripteur) ; <hi rend="monospace">\marginal</hi> devient
        <hi rend="monospace">note[@type='authorial'][@place='margin']</hi> (de l'auteur) ;
        <hi rend="monospace">\page</hi> devient <hi rend="monospace">pb</hi>.</p>
        <p>Les mathématiques sont transportées en TeX dans
        <hi rend="monospace">formula[@notation='TeX']</hi>, les diagrammes
        commutatifs en <hi rend="monospace">formula[@notation='tikz-cd']</hi>,
        sans conversion. Une marque d'apparat située à l'intérieur d'une
        formule (un exposant illisible, un symbole biffé) reste dans le TeX de
        la formule, sous les mêmes macros.</p>
        <p>Orthographe, ponctuation et lapsus de l'auteur sont conservés ; une
        faute évidente est signalée par une note, jamais corrigée.</p>
      </editorialDecl>
      <appInfo>
        <application ident="grothendieck-tei" version="1">
          <label>scripts/tei.mjs</label>
          <ref target="https://github.com/Commutator-IO/grothendieck-project">https://github.com/Commutator-IO/grothendieck-project</ref>
        </application>
      </appInfo>
    </encodingDesc>
    <profileDesc>
      <langUsage>
        <language ident="fr">français, avec la notation mathématique de l'auteur</language>
      </langUsage>
    </profileDesc>
    <revisionDesc>
      <change when="2026-09-22" who="#pass">Première passe de transcription.</change>
      <change when="2026-09-25" who="#ed">Export TEI depuis la source LaTeX.</change>
    </revisionDesc>
  </teiHeader>
  <text>
    <body>
      <div type="batch" n="5">
<pb n="81" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/67.pdf#page=82"/><p><note type="editorial" resp="#pass">feuillet numéroté « 15 » en tête par l'auteur, qui n'y écrit que deux
lignes : elles achèvent, semble-t-il, la phrase sur laquelle s'arrête la
page 80 (lot 4), « il ne devrait pas être bien dur de vérifier si »</note></p>
<p>est <unclear>étale</unclear>, en calculant <unclear>ou</unclear> interprétant
<unclear>l'application</unclear> tangente.</p>
<div type="section">
<head>Modules <formula notation="TeX">M_{0,4}</formula> et l'octaèdre</head>
<p><note type="editorial" resp="#pass">titre encadré, en tête du feuillet, de sa main</note></p>
<pb n="83" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/67.pdf#page=84"/><p><formula notation="TeX">I</formula> ens. de card. 4 donné</p>
<p><formula notation="TeX">J = \mathfrak{P}_{2,2}(I)</formula>, <formula notation="TeX">V(J)</formula> plan vectoriel sur <formula notation="TeX">\mathbb{F}_{2}</formula> avec
<formula notation="TeX">V(J)^{*} \simeq J</formula>,</p>
<p><formula notation="TeX">V(J) \subset \mathfrak{S}_{I}</formula> formé des <unclear>bi-identités</unclear> et des
« bitranspositions ».</p>
<p>On s'intéresse aux droites projectives (sur <formula notation="TeX">\mathbb{C}</formula> disons – <gap reason="illegible"/> sur
tt corps alg. clos <supplied resp="#pass">de car. <formula notation="TeX">\neq 2</formula></supplied>) munies de <formula notation="TeX">I \hookrightarrow X</formula>.
(plus précisément <formula notation="TeX">I_{\mathbb{C}} \hookrightarrow X</formula>, ou <formula notation="TeX">I \to X(\mathbb{C})</formula>
…).
<note type="editorial" resp="#pass">« de car. <formula notation="TeX">\neq 2</formula> » est ajouté en interligne</note></p>
<p>L'opération de <formula notation="TeX">V(J)</formula> sur <formula notation="TeX">I</formula> se prolonge en une opération de <formula notation="TeX">V(J)</formula> sur <formula notation="TeX">X</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">V(J) \hookrightarrow G_{X} = \operatorname{Aut}(X)</formula>
Soit <formula notation="TeX">S</formula> = ens. des pts dans <formula notation="TeX">X</formula> qui sont fixes par un élément de
<formula notation="TeX">J = V(J)^{*}</formula>, donc <formula notation="TeX">\operatorname{card} S = 6</formula>.</p>
<p><note type="authorial" place="margin"><gap reason="illegible"/> <unclear>ok</unclear> <gap reason="illegible"/></note>
[En fait, on trouve que les opérations <unclear>fidèles</unclear> d'un plan vectoriel
sur une <formula notation="TeX">X</formula>, i.e. les plongements <formula notation="TeX">V \hookrightarrow G_{X}</formula>, sont toutes
équivalentes (modulo autom. intérieurs de <formula notation="TeX">G_{X}</formula>) et sont <unclear>même</unclear>
<unclear>avec base fixée</unclear><formula notation="TeX">{}^{e_{0},\, e_{1}}</formula> équivalentes : l'opération
sur <formula notation="TeX">\mathbb{P}^{1}</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{array}{lll}
  u(e_{0}) = (z \mapsto -z) = \begin{pmatrix} -1 &amp; 0 \\ 0 &amp; 1 \end{pmatrix}
    &amp; &amp; \text{pts fixes } 0, \infty \\[1ex]
  u(e_{1}) = (z \mapsto 1/z) = \begin{pmatrix} 0 &amp; 1 \\ 1 &amp; 0 \end{pmatrix}
    &amp; &amp; \text{pts fixes } \pm 1 \\[1ex]
  u(e_{0}+e_{1}) = (z \mapsto -1/z) = \begin{pmatrix} 0 &amp; -1 \\ 1 &amp; 0 \end{pmatrix}
    &amp; &amp; \text{pts fixes } \pm i
\end{array}</formula></p>
<p>Les <del>quatre groupes</del> <unclear>sous-groupes</unclear> <gap reason="illegible"/> : Donc les
<gap reason="illegible"/> de <formula notation="TeX">G_{X}</formula> correspondent 1-1 aux parties <formula notation="TeX">S</formula> de cardinal 6 de <formula notation="TeX">X</formula>,
isom. à <formula notation="TeX">(\mathbb{P}_{1}, \{0, \infty, \pm 1, \pm i\})</formula>.
<note type="authorial" place="margin">parties <unclear>octaédrales</unclear> <unclear>d'une droite</unclear>
<unclear>projective</unclear></note>
Le normalisateur d'un tel <del><gap reason="illegible"/></del> sous-groupe <formula notation="TeX">V</formula> <supplied resp="#pass">de <formula notation="TeX">G_{X}</formula></supplied>
<unclear>est isomorphe</unclear> au groupe <del>des autom.</del> <formula notation="TeX">\mathfrak{S}_{4}</formula> (de
façon <unclear>canonique</unclear>, i.e. à <formula notation="TeX">\mathfrak{S}_{I}</formula> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">V</formula>
<gap reason="illegible"/>), plus précisément, si <formula notation="TeX">V = V(J)</formula> avec <formula notation="TeX">J = \mathfrak{P}(I)</formula>, on
trouve <del>des</del> <unclear>un</unclear> iso de suites exactes
<note type="editorial" resp="#pass">la marge gauche porte, écrit en oblique, « parties octaédrales d'une
droite projective » (lecture douteuse) ; plus haut, à hauteur du crochet
ouvrant « [En fait », une autre note oblique de trois ou quatre mots qui ne se
lit pas</note></p>
<p><figure type="diagram"><formula notation="tikz-cd">\begin{tikzcd}[column sep=small]
  1 \arrow[r] &amp; V \arrow[r] \arrow[d, no head, "\Vert" description] &amp; \mathfrak{S}_{I} \arrow[r] \arrow[d] &amp; \operatorname{Aut}(V) \arrow[r] \arrow[d, no head, "\Vert" description] &amp; 1 \\
  1 \arrow[r] &amp; V \arrow[r] &amp; \Gamma \arrow[r] &amp; \operatorname{Aut}(V) \arrow[r] &amp; 1
\end{tikzcd}</formula></figure></p>
<p><note type="editorial" resp="#pass">au-dessus de <formula notation="TeX">\mathfrak{S}_{I}</formula>, un mot biffé et, sous lui, un signe
d'égalité vertical</note>
défini modulo automorphismes intérieurs par un élément de <formula notation="TeX">V</formula>. Quand <formula notation="TeX">I</formula> est
le torseur trivial, on trouve un tel <unclear>iso</unclear> d'ex<gap reason="illegible"/></p>
<pb n="84" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/67.pdf#page=85"/><p>précisé : se donner un scindage de l'extension
<formula notation="TeX" rend="display">(*) \qquad 1 \to V \to \Gamma \to \operatorname{Aut}(V) \to 1,
  \qquad \Gamma = \operatorname{Nor}_{G}(V), \quad
  \operatorname{Aut}(V) \simeq \mathfrak{S}_{J}</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">« <formula notation="TeX">\operatorname{Nor}_{G}(V)</formula> » est écrit sous <formula notation="TeX">\Gamma</formula> avec un signe
d'égalité vertical, et « <formula notation="TeX">\simeq \mathfrak{S}_{J}</formula> » sous
<formula notation="TeX">\operatorname{Aut}(V)</formula> ; l'indice de Nor est une petite lettre qui se lit
mal</note>
En termes géométriques, ces scindages <unclear>sont associés</unclear> aux quatre
systèmes de <unclear>paires de</unclear> <unclear>faces</unclear> antipodiques sur
l'octaèdre. <del>Ainsi les</del> L'octaèdre combinatoire (non orienté) <gap reason="illegible"/>
l'ens. <formula notation="TeX">S</formula> de <gap reason="illegible"/> <unclear>points</unclear>) se définit : partition de <gap reason="illegible"/> et
l'antipodisme <del>sur</del> <formula notation="TeX">S</formula>, de la façon <gap reason="illegible"/>, et <gap reason="illegible"/> habituelles,
on forme les parties : trois éléments <del>qui</del> <formula notation="TeX">S'</formula> telles que
<formula notation="TeX">S' \cup \underline{a}(S') = S</formula>. <del>Pour</del> un tel triplet, le sous-groupe
de <formula notation="TeX">\Gamma</formula> qui l'invarie est un scindage de l'extension <formula notation="TeX">(*)</formula>.</p>
<p><gap reason="illegible"/> le groupe <formula notation="TeX">\Gamma</formula> <del>est</del> <unclear>est</unclear> le groupe des autom. de
la <unclear>structure octaédrale</unclear> <del><gap reason="illegible"/></del> <formula notation="TeX">S</formula> qui conservent
<del><gap reason="illegible"/></del> <unclear>les faces</unclear> <formula notation="TeX">F \subset \mathfrak{P}_{3}(S)</formula> <gap reason="illegible"/>.
<unclear>Orientation</unclear> : (définie par l'ens. des <gap reason="illegible"/>
<note type="editorial" resp="#pass">« <formula notation="TeX">F \subset \mathfrak{P}_{3}(S)</formula> » est écrit en interligne, au-dessus
de « l'ens. des »</note>
des arêtes <formula notation="TeX">A \subset \mathfrak{P}_{2}(S)</formula> <supplied resp="#pass">est</supplied> défini comme l'ens. des
parties de card 2 contenues dans une face), par le choix <supplied resp="#pass">donc</supplied>
d'une orientation, <gap reason="illegible"/>. Choisir cette orientation revient <gap reason="illegible"/>
<gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">X = \mathbb{P}^{1}</formula>, <formula notation="TeX">S = \{0, \infty, \pm 1, \pm i\}</formula> et le choix
dans le cas standard <gap reason="illegible"/> <unclear>orientés</unclear> <formula notation="TeX">\overleftrightarrow{\{0,1,i\}}</formula>
et <gap reason="illegible"/> une face est <formula notation="TeX">\{0, 1, i\}</formula>, et les faces
<formula notation="TeX">\overrightarrow{\{0,1,i\}}</formula> sont <unclear>opposées</unclear>. Donc le choix d'une
orientation revient au choix d'une racine carrée de <formula notation="TeX">-1</formula>.</p>
<p>Pour un sous-groupe <formula notation="TeX">V \simeq D</formula> de <formula notation="TeX">G_{X}</formula>, on désigne par
<formula notation="TeX">\operatorname{Oct}(V) \subset X</formula> l'octaèdre correspondant, par
<formula notation="TeX">I(V) = F/\underline{a}_{I}</formula> l'ens. de ses paires de faces antipodiques. Alors
<formula notation="TeX">\Gamma(V) = \operatorname{Nor}_{G}(V)</formula></p>
<pb n="85" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/67.pdf#page=86"/><p>qui opère sur <formula notation="TeX">\operatorname{Oct}(V)</formula>, puis sur <formula notation="TeX">I(V)</formula>, et on trouve
<formula notation="TeX" rend="display">\Gamma(V) \xrightarrow{\ \sim\ } \mathfrak{S}_{I(V)} ,</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">sous <formula notation="TeX">\Gamma(V)</formula>, avec un signe d'égalité vertical, « <del><gap reason="illegible"/></del>
<formula notation="TeX">\operatorname{Aut}^{+}(\operatorname{Oct}(V))</formula> »</note>
et est iso. <del><gap reason="illegible"/></del> définit une structure de <formula notation="TeX">V</formula>-torseur sur <formula notation="TeX">I(V)</formula>.
(Ceci résulte de la théorie combinatoire de l'octaèdre, ou dans <gap reason="illegible"/> c'est
kif-kif.)</p>
<p><hi rend="bold">Proposition</hi> <del><gap reason="illegible"/></del> <unclear>Soit</unclear> <formula notation="TeX">X</formula> droite projective
<unclear>réelle</unclear> sur un corps <gap reason="illegible"/> dans le<supplied resp="#pass">quel</supplied> <gap reason="illegible"/> soit
<unclear>réalisable</unclear> par extraction de racines (il suffit qu'il
<del>contienne</del> <gap reason="illegible"/> <unclear>racines</unclear> <formula notation="TeX">\sqrt{\ }</formula> de car. <formula notation="TeX">\neq 2</formula>), et
<formula notation="TeX">G = \operatorname{Aut}_{k} X</formula>. Alors il y a corr. 1-1 entre</p>
<list rend="itemize">
<item>a) les sous-groupes <formula notation="TeX">V</formula> de <formula notation="TeX">G</formula> isom. à <formula notation="TeX">D_{2}</formula></item>
<item>b) — <formula notation="TeX">\Gamma</formula> de <formula notation="TeX">G</formula> isom. à <formula notation="TeX">\mathfrak{S}_{4}</formula>
    <del><gap reason="illegible"/></del></item>
<item>c) les parties <formula notation="TeX">S \subset \mathfrak{P}_{6}(X(k))</formula> qui sont
    « octaédrales » i.e. <del>telles que</del> <unclear>isom. à</unclear>
    <formula notation="TeX">(\mathbb{P}^{1}_{k}, \{0, \infty, \pm 1, \pm i\})</formula></item>
</list>
<p><note type="editorial" resp="#pass">au b), le trait horizontal tient lieu de « les sous-groupes »</note>
par
<formula notation="TeX" rend="display">\Gamma = \operatorname{Nor}_{G}(V)</formula>
<formula notation="TeX">V</formula> = unique sous-groupe <unclear>invariant</unclear> de <formula notation="TeX">\Gamma</formula> <unclear>isomorphe</unclear>
à <formula notation="TeX">D_{2}</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">« unique » est écrit au-dessus de « sous-groupe », et une fin de phrase
biffée suit « <formula notation="TeX">D_{2}</formula> »</note>
<formula notation="TeX">S</formula> = ens. des <unclear>points fixes</unclear> de <unclear>l'action</unclear> de <formula notation="TeX">V</formula> sur
<formula notation="TeX">X</formula> <del><gap reason="illegible"/></del>
(<hi rend="italic">NB</hi> <formula notation="TeX">\Gamma</formula> a un ens. de points fixes plus grand qui comprend,
en plus de <formula notation="TeX">S</formula>, les « milieux d'arêtes » et « centres des faces » de
l'octaèdre),
<gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">S</formula>, on a un antipodisme <formula notation="TeX">\underline{a}_{S} = \underline{a}_{V}</formula> <gap reason="illegible"/>
par la condition que pour <formula notation="TeX">\sigma \in V^{\times}</formula>, <formula notation="TeX">\underline{a}_{S}</formula>
<del>est</del> <supplied resp="#pass">induit</supplied> la transposition <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">X^{\sigma}</formula> (de cardinal 2).
<unclear>On</unclear> définit sur <formula notation="TeX">S</formula> une structure octaédrale, admettant <formula notation="TeX">\Gamma</formula> comme
groupe des automorphismes orientés, et <formula notation="TeX">\underline{a}</formula> comme antipodisme, via
l'antipodisme (les faces sont les parties <formula notation="TeX">S' \in \mathfrak{P}_{3}(S)</formula> telles
que <formula notation="TeX">S' \cup a(S') = S</formula>).</p>
<p><note type="authorial" place="margin">Cas : la catégorie formée des <formula notation="TeX">(X, V)</formula> (ou <formula notation="TeX">(X, \Gamma)</formula>, ou
<formula notation="TeX">(X, S)</formula>) <gap reason="illegible"/> <unclear>équivalente</unclear> <gap reason="illegible"/> des octaèdres <gap reason="illegible"/>
<formula notation="TeX">(\mathrm{Oc})</formula> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> Dans <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/>
<formula notation="TeX">\mathbb{Q}(i)</formula> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">q : \{\pm i\} \simeq</formula> <gap reason="illegible"/></note>
<note type="editorial" resp="#pass">la note marginale est écrite en oblique, de bas en haut, sur toute la
moitié inférieure de la marge gauche ; redressée, elle reste en grande partie
illisible</note></p>
<pb n="86" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/67.pdf#page=87"/><p><hi rend="italic">NB</hi> On sait que la donnée d'un octaèdre <supplied resp="#pass">combin.,</supplied> <unclear>non
orienté,</unclear> revient à celle d'un système <formula notation="TeX">(I, \infty)</formula> <del><gap reason="illegible"/></del>
<formula notation="TeX">E_{I_{3}} \times E_{I_{2}}</formula>, ens. des <unclear>code-graphes</unclear> et des
orientations. Ici <formula notation="TeX">\omega = \{i, -i\}</formula>, <del><gap reason="illegible"/></del> <del>Mais ici on a
<unclear>réduit</unclear> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">I</formula> <unclear>figuré</unclear> <gap reason="illegible"/> le donnée de <formula notation="TeX">I</formula>
<gap reason="illegible"/></del> qui <unclear>s'était</unclear> <unclear>ôté</unclear> <gap reason="illegible"/>, mais <gap reason="illegible"/> de
cardinal 6 <unclear>sur lequel</unclear> <formula notation="TeX">V</formula> opère. <formula notation="TeX">S</formula>, qui est un ens. de
<supplied resp="#pass">son</supplied> cardinal <gap reason="illegible"/> <unclear>définissent</unclear> une
<note type="editorial" resp="#pass">passage très raturé ; la ligne « Mais ici … figuré » est biffée
et la place de ce qui la remplace ne se décide pas</note>
La condition à mettre <del><formula notation="TeX">*</formula></del> pour que <unclear>ceci</unclear> définisse une
structure octaédrale (dont <formula notation="TeX">S</formula> ser. l'ens. des sommets) <del><gap reason="illegible"/></del> est
que <formula notation="TeX">\forall\, \sigma \in V^{*}</formula>, <del><gap reason="illegible"/></del>
<formula notation="TeX">\operatorname{card} S^{\sigma} = 2</formula>, et
<formula notation="TeX">S = \bigcup_{\sigma \in V^{*}} S^{\sigma}</formula> (réunion forcément disjointe) tel
<unclear>condition</unclear> que <formula notation="TeX">\sigma</formula> opère sur <formula notation="TeX">(S \smallsetminus S^{\sigma})</formula>
par transposition <supplied resp="#pass"><unclear>dans les deux</unclear></supplied> <del><gap reason="illegible"/></del> <gap reason="illegible"/> des
composants <formula notation="TeX">S^{\sigma'}</formula>, <formula notation="TeX">S^{\sigma''}</formula> (où <formula notation="TeX">V^{*} = \{\sigma, \sigma',
\sigma''\}</formula>). Donc la donnée de <del><gap reason="illegible"/></del> <formula notation="TeX">(V, S, u : V \hookrightarrow
\mathfrak{S}_{S})</formula>, ou <formula notation="TeX">(S, V \subset \mathfrak{S}_{S})</formula>, équivaut à celle de
<formula notation="TeX">S</formula>, avec une involution sans pts fixes <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <unclear>ayant</unclear> les
<formula notation="TeX">S^{\sigma}</formula> comme orbites).</p>
<p><unclear>Résumant</unclear> : la donnée d'un <formula notation="TeX">V</formula> qui opère <supplied resp="#pass">fidt.</supplied> sur <formula notation="TeX">X</formula>,
considérons une orbite <supplied resp="#pass"><formula notation="TeX">I</formula></supplied> de <formula notation="TeX">V</formula> sur <formula notation="TeX">X^{*} = X \smallsetminus S(V)</formula>.
Donc <formula notation="TeX">I</formula> est un torseur sous <formula notation="TeX">V</formula>. La donnée de <formula notation="TeX">(X, I, V(I) \hookrightarrow
G_{X})</formula>, <formula notation="TeX">(X, I, I \hookrightarrow X)</formula> équivalent : celle de
<formula notation="TeX">(X, I, V(I) \hookrightarrow G_{X}</formula>, orbite de <formula notation="TeX">V(I)</formula> dans <formula notation="TeX">X)</formula>, et on
<unclear>se</unclear> <unclear>garde</unclear> de confondre les <formula notation="TeX">(V = V(I))</formula>-torseurs <formula notation="TeX">I</formula>,
avec le <formula notation="TeX">V</formula>-torseur <formula notation="TeX">I(V)</formula> <supplied resp="#pass"><formula notation="TeX">= I(V, X)</formula></supplied> défini via l'octaèdre
<formula notation="TeX">\operatorname{Oc}(V) = \operatorname{Oc}(V, X)</formula>.</p>
<p>En termes de <formula notation="TeX">I</formula> <supplied resp="#pass"><formula notation="TeX">\{\pm i\}</formula></supplied>, on peut définir un octaèdre
<del>orienté</del> <gap reason="illegible"/> <del><gap reason="illegible"/> bien <gap reason="illegible"/></del> canonique <del><gap reason="illegible"/>
l'un des <gap reason="illegible"/> « <formula notation="TeX">\{\pm i\}</formula> » <formula notation="TeX">I</formula>, l'un de ses orientations <gap reason="illegible"/>
<gap reason="illegible"/></del> <del>bitransp.</del> <unclear>à</unclear> condition que <gap reason="illegible"/> <del>soit
<formula notation="TeX">V</formula></del>. Cet <del><gap reason="illegible"/></del> octaèdre, <del><gap reason="illegible"/> pas choisi <gap reason="illegible"/>
<formula notation="TeX">i = \sqrt{-1}</formula></del>, peut <unclear>s'écrire</unclear> comme ens. <formula notation="TeX">(X, S)</formula> <gap reason="illegible"/>
<del><gap reason="illegible"/></del> <unclear>conséquemment</unclear> <formula notation="TeX">(X(I), S(I))</formula>. On a un <unclear>iso</unclear>
<unclear>canonique</unclear>
<note type="editorial" resp="#pass">les trois dernières lignes du feuillet sont chargées de ratures
superposées ; seules les formules et les mots isolés ci-dessus s'y lisent</note></p>
<pb n="87" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/67.pdf#page=88"/><p><formula notation="TeX" rend="display">X(I)/V(I) \simeq X(J)</formula>
où <formula notation="TeX">J = J(I)</formula> comme dessus.</p>
<p>Ceci dit soit <supplied resp="#pass">une opération de <formula notation="TeX">V</formula> sur <formula notation="TeX">X</formula></supplied> <del><formula notation="TeX">I \hookrightarrow X</formula>
<gap reason="illegible"/> donc <gap reason="illegible"/> dans <formula notation="TeX">X</formula> une</del> <del>opération <formula notation="TeX">V = V(I)</formula></del>
<formula notation="TeX">V \hookrightarrow G_{X}</formula>, d'où un <formula notation="TeX">I(V)</formula> <formula notation="TeX">V</formula>-torseur <unclear>des</unclear> <gap reason="illegible"/>
<unclear>paires</unclear> de <formula notation="TeX">\operatorname{Oc}(V)</formula>, et <gap reason="illegible"/> <del><formula notation="TeX">X \simeq</formula></del>
<formula notation="TeX" rend="display">X \simeq X(I(V)) \qquad \text{iso.\ canonique}</formula>
(et <unclear>aussi</unclear> <formula notation="TeX">X \simeq X(I)</formula>). Mais <unclear>pour</unclear> <del><gap reason="illegible"/></del> deux
torseurs <formula notation="TeX">T, T'</formula> sous <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">= V</formula>, on a <gap reason="illegible"/>
<formula notation="TeX" rend="display">X(T \wedge T') = X(T) \wedge^{V} T'</formula>
<note type="authorial" place="margin"><unclear>explicitez</unclear></note>
<note type="editorial" resp="#pass">à droite de la formule, derrière un trait vertical, un mot seul</note>
Soit donc <formula notation="TeX">\underline{t} = \delta(I, \lambda)</formula> le <formula notation="TeX">V</formula>-torseur tel que
<formula notation="TeX">I(V) \simeq I \wedge^{V} \underline{t}</formula>, i.e. 
<formula notation="TeX">\delta \simeq I(V) \wedge I^{-1}</formula>, on aura donc
<formula notation="TeX" rend="display">\boxed{X = X(I(V)) = X(I) \wedge^{V} \underline{t}}</formula>
<del>Donc</del> <supplied resp="#pass">donc</supplied> <del><gap reason="illegible"/></del>
<formula notation="TeX" rend="display">\boxed{X/V \simeq X(I)/V \simeq \Sigma(J)}</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">la lettre de <formula notation="TeX">\Sigma(J)</formula> est tracée comme un <formula notation="TeX">X</formula> barré horizontalement ;
elle revient plus bas sous la forme « <formula notation="TeX">\Sigma(J)^{*}</formula> »</note></p>
<p>En résumé :</p>
<p><hi rend="italic">Cor.</hi> <del><gap reason="illegible"/></del> <del>La donnée, d'une</del> Pour
<formula notation="TeX">I \in \operatorname{Ob} E_{I_{2}}</formula> <del><gap reason="illegible"/></del> donné, d'où <formula notation="TeX">J</formula> <gap reason="illegible"/>
et <formula notation="TeX">V = V(J)</formula>, la donnée d'un <formula notation="TeX">X</formula> et d'un plongement
<formula notation="TeX">V \hookrightarrow G_{X}</formula> équivaut à la donnée d'un torseur <formula notation="TeX">\underline{t}</formula>
sous <formula notation="TeX">V</formula>, via
<formula notation="TeX" rend="display">\underline{t} \longmapsto X(I) \wedge^{V} \underline{t}</formula>
On a donc
<formula notation="TeX" rend="display">X/V \simeq \Sigma(J) \qquad \text{(iso.\ canonique)}</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">les trois paragraphes précédents, depuis « <formula notation="TeX">V = V(J)</formula> », sont réunis
par un trait vertical dans la marge</note></p>
<p><del><gap reason="illegible"/></del> <supplied resp="#pass">Donc</supplied> la donnée de <formula notation="TeX">(X, I \hookrightarrow X)</formula> équivaut à
celle de a) un pt <formula notation="TeX">\xi</formula> de <formula notation="TeX">\Sigma(J)^{*}</formula>, b) un <formula notation="TeX">V</formula>-torseur <formula notation="TeX">\underline{t}</formula>,
<del>et c) un <formula notation="TeX">V</formula>-isom. <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">X = X(I) \wedge^{V} \underline{t}</formula>, et</del>
<formula notation="TeX" rend="display">X_{\xi} = X(I)_{\xi} \wedge \underline{t} \simeq I \qquad \text{i.e.} \qquad
  \underline{t} = I \wedge X(I)_{\xi}^{-1}</formula>
<del><formula notation="TeX">X_{\xi}</formula> = fibre de</del></p>
<pb n="88" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/67.pdf#page=89"/><p><hi rend="bold">Théorème</hi> Soit <formula notation="TeX">k</formula> un corps alg. clos de car. <formula notation="TeX">\neq 2</formula>, <del>soit
<formula notation="TeX">I</formula> un ens. de card 4, d'où <formula notation="TeX">J</formula> de card. 3, et <formula notation="TeX">V = V(J)</formula></del>
<del>Considérons</del>
Considérons le groupoïde des <formula notation="TeX">(X, I \hookrightarrow X)</formula>, où <formula notation="TeX">X</formula> est une droite
projective sur <formula notation="TeX">k</formula>, <supplied resp="#pass"><formula notation="TeX">I</formula> de card. 4</supplied>. <del><gap reason="illegible"/></del> Ce groupoïde est
équivalent à celui des couples <formula notation="TeX">(I, \xi \in \Sigma(J(I))^{*})</formula>,
<unclear>l'équivalence</unclear> <unclear>étant</unclear> <gap reason="illegible"/> : on pose
<formula notation="TeX" rend="display">X = X(I) \wedge^{V(J(I))} t(\xi, I)</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">sous <formula notation="TeX">V(J(I))</formula>, une accolade et « <formula notation="TeX">\simeq V(I)</formula> »</note>
où <formula notation="TeX">t(\xi, I)</formula> est le <formula notation="TeX">V(I)</formula>-torseur <formula notation="TeX">I \wedge X(I)_{\xi}^{-1}</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">I \hookrightarrow X \text{ est la fibre de } X \to \xi, \text{ compte tenu
  que}</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">au-dessus de « la fibre », un <formula notation="TeX">X</formula> en interligne, dont la place dans la
phrase n'est pas sûre</note>
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{array}{c}
  X/V(I) \simeq X(I)/V(I) \simeq \Sigma(J) \\
  X_{\xi} \simeq X(I)_{\xi} \wedge t(\xi, I) .
\end{array}</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">l'énoncé, depuis « Théorème », est tenu par un trait vertical dans la
marge gauche</note></p>
<p><del><gap reason="illegible"/></del> Si <formula notation="TeX">I</formula> est muni d'un pt <formula notation="TeX">i_{0}</formula>, on a une description
de <formula notation="TeX">X</formula> comme <formula notation="TeX">X(I) \wedge^{V(I)} X(I)_{\xi}^{-1}</formula>, i.e. isom. à <formula notation="TeX">X(I)</formula> une
fois choisi un <unclear>élément</unclear> dans <formula notation="TeX">X(I)</formula> au-dessus de <formula notation="TeX">\xi</formula>.</p>
<p>De façon plus générale, <del><gap reason="illegible"/></del> la donnée d'un isom. 
« admissible » <formula notation="TeX">X \simeq X(I)</formula> équivaut à celle d'un <formula notation="TeX">V</formula>-isom.
<formula notation="TeX" rend="display">I \simeq X(I)_{\xi} .</formula></p>
</div>
<div type="section">
<head>Courbes elliptiques réelles</head>
<p><note type="editorial" resp="#pass">titre souligné, en haut à droite du feuillet 90, de sa main</note></p>
<pb n="90" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/67.pdf#page=91"/><p><note type="authorial" place="margin">Déc 83</note>
<note type="editorial" resp="#pass">la date est écrite en oblique dans le coin supérieur gauche, séparée du
texte par un trait</note></p>
<p>Soit <formula notation="TeX">k</formula> un anneau (<unclear>par exemple</unclear> commut.)
<del><formula notation="TeX">M</formula> sur <formula notation="TeX">k</formula>-<gap reason="illegible"/></del>
Considérons la catégorie des <formula notation="TeX">k</formula>-Modules <formula notation="TeX">M</formula> munis d'un automorphisme
<formula notation="TeX">\sigma</formula> <del>tel</del> tels que</p>
<list rend="itemize">
<item>a) <formula notation="TeX">\sigma^{2} = \mathrm{id}</formula></item>
<item>b) <formula notation="TeX">2\,\mathrm{id}_{M}</formula> injectif (on dit <unclear>alors</unclear> <formula notation="TeX">M</formula>
    <hi rend="italic">2-régulier</hi>)</item>
</list>
<p>À un tel couple <formula notation="TeX">(M, \sigma)</formula>, associons les triples <formula notation="TeX">(P, Q, m)</formula> de deux
<supplied resp="#pass"><formula notation="TeX">k</formula>-</supplied>modules pour lesquels <formula notation="TeX">2\,\mathrm{id}_{P}</formula> et <formula notation="TeX">2\,\mathrm{id}_{Q}</formula>
sont injectifs (i.e. <formula notation="TeX">P, Q</formula> 2-réguliers), et
<formula notation="TeX">m \subset P/2P \oplus Q/2Q</formula> <supplied resp="#pass">un sous-<formula notation="TeX">k/2k</formula>-module</supplied> (avec
<formula notation="TeX">m \cap P/2P = 0</formula>, <formula notation="TeX">m \cap Q/2Q = 0</formula>, <unclear>i.e.</unclear> <formula notation="TeX">m</formula> est le graphe d'un
iso. entre deux sous-modules <formula notation="TeX">p' \subset p = P/2P</formula>, <formula notation="TeX">q' \subset q = Q/2Q</formula>, et
un iso. <formula notation="TeX">p' \simeq q'</formula>), de la façon suivante
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{array}{l}
  P = M_{+} = \operatorname{Ker}(\mathrm{id}_{M} - \sigma)
    = \{x \in M \mid \sigma x = x\} \\
  Q = M_{-} = \operatorname{Ker}(\mathrm{id}_{M} + \sigma)
    = \{x \in M \mid \sigma x = -x\}
\end{array}</formula>
<gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">M_{+} \cap M_{-} = 0</formula> dans <formula notation="TeX">M</formula>, car <formula notation="TeX">M</formula> 2-régulier, <unclear>donc</unclear>
<formula notation="TeX" rend="display">2M \subset M_{+} \oplus M_{-} \subset M
  \quad \text{car } \forall x \in M, \text{ on a }
  2x = \underbrace{(x + \sigma x)}_{M_{+}} + \underbrace{(x - \sigma x)}_{M_{-}}</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">un point d'exclamation dans la marge, devant la formule ; à la suite
de « <formula notation="TeX">\subset M</formula> », un terme biffé : <del><formula notation="TeX">\subset \tfrac{1}{2}(M_{+} \oplus M_{-})</formula></del></note>
<unclear>soit</unclear>
<formula notation="TeX" rend="display">\underset{\substack{\Vert \\ 2M}}{M'} \subset M_{+} \oplus M_{-} = P \oplus Q</formula>
on a donc
<del><gap reason="illegible"/></del>
<formula notation="TeX" rend="display">2P \oplus 2Q \subset M' \subset P \oplus Q</formula>
donc <formula notation="TeX">M'</formula> est l'image d'un sous-module <formula notation="TeX">m</formula> de
<formula notation="TeX" rend="display">(P \oplus Q)/(2P \oplus 2Q) \simeq \underbrace{P/2P}_{p} \oplus
  \underbrace{Q/2Q}_{q} ,</formula>
et on <unclear>vérifie</unclear>
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{cases}
  m \cap p = 0 &amp; \text{i.e.\ }
    \underbrace{M' \cap \bigl(P + (2P + 2Q)\bigr)}_{M' \cap P + (2P + 2Q)}
    = (2P + 2Q) \\
  m \cap q = 0 &amp; \text{i.e.\ } M' \cap \bigl(Q + (2P + 2Q)\bigr) = 2Q
\end{cases}</formula>
car <formula notation="TeX">M' \cap P = 2P</formula> puisque <formula notation="TeX">2x \in P</formula> i.e. <formula notation="TeX">\sigma 2x = 2x</formula> implique
<formula notation="TeX">x \in P</formula> i.e. <formula notation="TeX">\sigma x = x</formula>, <unclear>et</unclear> <formula notation="TeX">M' \cap Q = 2Q</formula>.</p>
<p><unclear>D'ailleurs</unclear> <del><gap reason="illegible"/></del> <formula notation="TeX">(M, \sigma)</formula> se reconstitue à partir
de <formula notation="TeX">(P, Q, m)</formula>, car <formula notation="TeX">M' \subset P \oplus Q</formula> se reconstitue, et
<del><gap reason="illegible"/></del> <formula notation="TeX">\sigma_{M'}</formula> est induit par
<formula notation="TeX">\mathrm{id}_{P} \oplus (-\mathrm{id}_{Q})</formula>, et
<formula notation="TeX">2\,\mathrm{id}_{M} : M \to M'</formula> est un iso. de <formula notation="TeX">(M, \sigma_{M})</formula> sur
<formula notation="TeX">(M', \sigma_{M'})</formula>.</p>
<p><hi rend="italic">Prop.</hi> Le foncteur précédent <formula notation="TeX">(M, \sigma) \longmapsto (P, Q, m)</formula> est une
équivalence de catégories.</p>
<p><hi rend="italic">Cor.</hi> Supposons <formula notation="TeX">k</formula> <del><gap reason="illegible"/></del> <supplied resp="#pass">connexe,</supplied> 2-régulier, prenons
<del><gap reason="illegible"/></del> <formula notation="TeX">M</formula> <supplied resp="#pass"><formula notation="TeX">(M, \sigma)</formula></supplied> <unclear>projectif</unclear> de
<unclear>rang</unclear> 2 <gap reason="illegible"/>, avec <formula notation="TeX">\sigma \neq \mathrm{id}_{M}, -\mathrm{id}_{M}</formula>,
alors la cat. des <del><gap reason="illegible"/></del> <unclear>des</unclear> <unclear>faisceaux</unclear>
<gap reason="illegible"/> <unclear>est</unclear> équivalente à celle des paires <formula notation="TeX">(P, Q)</formula> avec <formula notation="TeX">P, Q</formula>
inv., et <formula notation="TeX">p \subset P/2P</formula>, <formula notation="TeX">q \subset Q/2Q</formula> et <formula notation="TeX">p \simeq q</formula> <gap reason="illegible"/>
<note type="editorial" resp="#pass">la dernière ligne est coupée au bord droit du feuillet ; l'interligne au-dessus de « prenons » porte plusieurs mots biffés</note></p>
<pb n="91" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/67.pdf#page=92"/><p><note type="editorial" resp="#pass">calculs de brouillon pour le feuillet précédent, écrits sur un
listing d'ordinateur daté « 19 AUG 82 » ; ils sont transcrits dans l'ordre de
la page, du haut à droite vers le bas</note></p>
<p><del><formula notation="TeX">M'</formula></del>
<formula notation="TeX" rend="display">P \oplus Q \supset M' \supset 2P \oplus 2Q</formula>
<del><gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">\exists\, x, y \in M'</formula>, <formula notation="TeX">(1 + \sigma)(x, y) =</formula> <gap reason="illegible"/></del>
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{array}{l}
  \sigma(x, y) = x - y \\
  (1 + \sigma)(x, y) = 2x \\
  (1 - \sigma)(x, y) = 2y
\end{array}</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">la troisième ligne est barrée d'un trait oblique ; le « <formula notation="TeX">x - y</formula> » de la
première est tel qu'écrit</note>
<formula notation="TeX">P =</formula> <del><formula notation="TeX">x \in (x, y) \in M'</formula></del>
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{cases}
  M' \cap P = 2P \\
  M' \cap Q = 2Q
\end{cases}
\qquad \text{i.e.\ } M' \cap (P + 2Q) = 2P + 2Q
\ \ \bigl(= (M' \cap P) + 2Q\bigr)</formula>
<formula notation="TeX">(x, y) \mapsto x + 2y \in M'</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">m \subset \underbrace{P/2P}_{p} \times \underbrace{Q/2Q}_{q}
  \qquad \text{sous-module de } k/2k\text{-modules}</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{array}{ll}
  m \cap p = 0 &amp; \qquad m \to p \text{ injectif} \\
  m \cap q = 0 &amp; \qquad m \to q \text{ injectif}
\end{array}</formula></p>
<p><formula notation="TeX">x \mapsto 2x : M \to M</formula> injectif   
<del><formula notation="TeX">k'</formula></del> <formula notation="TeX">k \hookrightarrow k' = k[\tfrac{1}{2}]</formula></p>
<p><formula notation="TeX">M</formula> plat sur <formula notation="TeX">k</formula>   
<formula notation="TeX">M \subset M \otimes k' = M' = M'_{+} \oplus M'_{-}</formula> <del><formula notation="TeX">= M_{+} k'</formula></del>
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{array}{l}
  M_{+} = \{x \in M \mid \sigma x = x\} = \operatorname{Ker}(1 - \sigma) \\
  M_{-} = \{x \in M \mid \sigma x = -x\} = \operatorname{Ker}(1 + \sigma) \\
  M_{+} \cap M_{-} = 0 \\
  M/M_{+} + M_{-} \ \text{annulé par } 2 \\
  2x = \underbrace{(x + \sigma x)}_{\in M_{+}} + \underbrace{(x - \sigma x)}_{\in M_{-}}
\end{array}</formula>
dans <unclear><formula notation="TeX">x \mapsto 2x</formula></unclear> <formula notation="TeX">M \to M</formula> injectif
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{array}{l}
  M_{+} \oplus M_{-} \subset M \subset \tfrac{1}{2}(M_{+} \oplus M_{-}) \\
  2M_{+} \oplus 2M_{-} \subset \underbrace{2M}_{M'} \subset M_{+} \oplus M_{-}
\end{array}</formula>
<del><formula notation="TeX">P \oplus Q</formula></del>  <formula notation="TeX">P, Q</formula>    <formula notation="TeX">M</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">m \in P/2P \oplus Q/2Q</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">(1 + \sigma) M' = 2M_{+}, \qquad (1 - \sigma) M' = 2M_{-}</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">un long trait oblique traverse la moitié inférieure de ces calculs, de
« <formula notation="TeX">M_{-} = \ldots</formula> » jusqu'à « <formula notation="TeX">2M</formula> » : la page est ainsi, en partie,
cancellée</note></p>
<pb n="92" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/67.pdf#page=93"/><p><hi rend="italic">Courbes elliptiques réelles</hi> <del>Elles sont</del> La catégorie de ces
courbes (avec morphismes <unclear>pas</unclear> <unclear>nécessairement</unclear> des iso)
<unclear>équivaut</unclear> à celle des systèmes <del><gap reason="illegible"/></del>
<formula notation="TeX">(\Pi, \sigma, c)</formula>, où <formula notation="TeX">\Pi</formula> est un <formula notation="TeX">\mathbb{Z}</formula>-module libre <supplied resp="#pass">de rang 2</supplied>,
<del><gap reason="illegible"/></del> <formula notation="TeX">c</formula> une structure <del>conf.</del> conforme orientée sur
<formula notation="TeX">\Pi_{\mathbb{R}} = \Pi \otimes_{\mathbb{Z}} \mathbb{R}</formula>, et <formula notation="TeX">\sigma</formula> un
anti-automorphisme de <unclear>la</unclear> <unclear>struct.</unclear> <formula notation="TeX">(\Pi, c)</formula>, qui peut
s'interpréter comme une <supplied resp="#pass"><unclear>symétrie</unclear> de <formula notation="TeX">\Pi \otimes \mathbb{R}</formula>
i.e. de déterminant <formula notation="TeX">-1</formula>,</supplied> involution de <formula notation="TeX">\Pi</formula>, renversant l'orientation
(donc <formula notation="TeX">\neq \pm \mathrm{id}_{\Pi}</formula>), et conservant la structure conforme. Pour
le couple <formula notation="TeX">(\Pi, \sigma)</formula> il y a seulement deux possibilités, à
<unclear>iso</unclear> près (elles sont d'ailleurs <unclear>isogènes</unclear> …). Je
<unclear>note</unclear>, pour chacune d'elles, <unclear>à</unclear> trouver les structures
conformes qui sont invariantes par <formula notation="TeX">\sigma</formula>. On peut les normaliser par
<del><gap reason="illegible"/></del>
<formula notation="TeX" rend="display">Q(e_{+}) = 1</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">après <formula notation="TeX">Q(e_{+})</formula>, une parenthèse biffée ; en marge droite, « <hi rend="italic">NB</hi>
<gap reason="illegible"/> une base de <del><gap reason="illegible"/></del> <formula notation="TeX">\Pi_{+}</formula>, <formula notation="TeX">\Pi_{-}</formula> », avec <formula notation="TeX">\Pi_{+}</formula> et
<formula notation="TeX">\Pi_{-}</formula> l'un sous l'autre et un trait qui les relie</note>
donc on sait les structures de la forme
<formula notation="TeX" rend="display">Q(x e_{+} + y e_{-}) = x^{2} + a y^{2}</formula>
où <formula notation="TeX">a \in \mathbb{R}^{*+}</formula>. Il y a donc deux familles de courbes elliptiques
réelles, paramétrées chacune par <formula notation="TeX">\mathbb{R}^{*+}</formula>, on peut les désigner par
<formula notation="TeX">E_{a}</formula>, <formula notation="TeX">E'_{a}</formula> <formula notation="TeX">(a \in \mathbb{R}^{*+})</formula>. <del>Considérons</del></p>
<p>Considérons les automorphismes <del><gap reason="illegible"/></del> <supplied resp="#pass">d'une courbe elliptique</supplied>
définis par <formula notation="TeX">(\Pi, \sigma, c)</formula>, ils correspondent <del><gap reason="illegible"/></del> <supplied resp="#pass">aux</supplied>
<unclear>automorphismes</unclear> <gap reason="illegible"/> <unclear>commutant</unclear> à <formula notation="TeX">\sigma</formula> et
<unclear>respectant</unclear> la <gap reason="illegible"/> de <formula notation="TeX">\Pi</formula> qui <supplied resp="#pass"><unclear>sont</unclear>
<unclear>orientés</unclear></supplied> <del><gap reason="illegible"/></del> <gap reason="illegible"/> = <unclear>celles</unclear> de la
structure conforme (<unclear>compatible</unclear> à l'orientation) <del><gap reason="illegible"/></del>
<gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">Q</formula> transforme <formula notation="TeX">\Pi^{\pm}</formula> en <formula notation="TeX">\Pi^{\pm}</formula> <del><gap reason="illegible"/></del>, <gap reason="illegible"/>
<gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">\pm e_{0}</formula>, <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <del><gap reason="illegible"/></del> <gap reason="illegible"/> la symétrie
<gap reason="illegible"/>) <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/>. Mais <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> de
<formula notation="TeX">\mathbb{R} e_{0} + \mathbb{R} e_{1}</formula> <unclear>qui respectent</unclear> <formula notation="TeX">Q</formula>, qui
<unclear>fixent</unclear> <formula notation="TeX">e_{0}</formula> et qui <gap reason="illegible"/> <unclear>respectent</unclear>
l'orientation ! Donc il <unclear>n'y a</unclear> que l'identité, et <formula notation="TeX">\sigma</formula>,
<del><gap reason="illegible"/></del> <gap reason="illegible"/> que <unclear>l'automorphisme</unclear> universel,
<unclear>correspondant</unclear> à <formula notation="TeX">-1</formula>.
<note type="editorial" resp="#pass">la seconde moitié du feuillet est une écriture rapide, très raturée ;
les formules et quelques mots s'y lisent, la prose presque pas</note></p>
<pb n="93" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/67.pdf#page=94"/><p>Pour une courbe elliptique <unclear>complexe</unclear> donnée, définie par un réseau
<supplied resp="#pass"><formula notation="TeX">\Pi</formula></supplied> dans un espace vectoriel complexe <formula notation="TeX">V</formula> de dim 1, les structures
réelles qu'on peut mettre dessus correspondent aux <del><gap reason="illegible"/></del>
<supplied resp="#pass">droites réelles</supplied> <gap reason="illegible"/> de <formula notation="TeX">V</formula>, telles que la <del>symétrie</del>
<supplied resp="#pass">réflexion</supplied> <unclear>orthogonale</unclear> <gap reason="illegible"/> : <formula notation="TeX">\mathbb{D}</formula> conserve <formula notation="TeX">\Pi</formula>.
Peut-il y en avoir plusieurs ? <unclear>Si oui</unclear>, les structures réelles
correspondantes sont-elles isom. (i.e. conjuguées de l'une d'elles par
<gap reason="illegible"/> automorphisme complexe <gap reason="illegible"/>) ? <del>En tous cas, <gap reason="illegible"/>
<formula notation="TeX">\sigma, \sigma'</formula> <gap reason="illegible"/></del></p>
<p><del>Cas de</del> <del><gap reason="illegible"/></del> Dans tous les cas, soit <formula notation="TeX">G</formula> le groupe des
<unclear>automorphismes</unclear> <supplied resp="#pass"><formula notation="TeX">X</formula> défini par <formula notation="TeX">(\Pi, c)</formula></supplied> de la courbe
elliptique <unclear>conformes</unclear>. Pour que <del><gap reason="illegible"/></del> <formula notation="TeX">X</formula> admette une
structure réelle, il faut <del><gap reason="illegible"/></del> <unclear>et il suffit</unclear> que
<formula notation="TeX">G \xrightarrow{\det} \pm 1</formula> soit surjectif, <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> : on a
<formula notation="TeX" rend="display">1 \longrightarrow \underset{\substack{\Vert \\ \operatorname{Aut}(X)}}{G^{+}}
  \longrightarrow G \longrightarrow \pm 1 \longrightarrow 1</formula>
Mais un élément <formula notation="TeX">\sigma</formula> de <formula notation="TeX">G</formula> de déterminant <formula notation="TeX">-1</formula> est une transformation
orth. de déterminant <formula notation="TeX">-1</formula>, et <unclear>une</unclear> réflexion, donc c'est une
structure réelle sur la courbe elliptique ; les courbes elliptiques réelles
<unclear>sur</unclear> la <gap reason="illegible"/> <unclear>structures</unclear> réelles <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> qui
<unclear>admettent</unclear> une <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <unclear>celles</unclear> dont l'invariant
<gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <unclear>sous</unclear> la conjugaison, i.e. <del><gap reason="illegible"/></del> <formula notation="TeX">G^{+}</formula> est
cyclique d'ordre <del><gap reason="illegible"/></del> <formula notation="TeX">n = 2, 4</formula> <unclear>ou</unclear> <formula notation="TeX">6</formula> et
<supplied resp="#pass"><unclear>réel</unclear></supplied>. L'ens. <del>des <gap reason="illegible"/> structures</del> <del><gap reason="illegible"/></del>
<gap reason="illegible"/> est un <unclear>torseur</unclear> sous <formula notation="TeX">G^{+}</formula>, <del><gap reason="illegible"/> (<formula notation="TeX">X</formula> fini)</del>
et <formula notation="TeX">G</formula> <gap reason="illegible"/> <del><gap reason="illegible"/></del> <unclear>isomorphe</unclear> au groupe diédral
<formula notation="TeX">D_{n}</formula>. <formula notation="TeX">G^{+}</formula> <gap reason="illegible"/>
<note type="editorial" resp="#pass">le bas du feuillet est chargé de ratures en deux couches ; « <formula notation="TeX">n = 2, 4,
\ldots</formula> » est ajouté au-dessus d'une ligne biffée, « <gap reason="illegible"/> diédral <formula notation="TeX">D_{n}</formula> »
termine la page</note></p>
<pb n="94" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/67.pdf#page=95"/><p>structures réelles s'identifie ! <formula notation="TeX">G^{-}</formula>, qui est un <hi rend="italic">torseur</hi> sous
<formula notation="TeX">G^{+}</formula> par translations à gauche. Par contre, l'opération de <formula notation="TeX">G^{+}</formula> sur
<formula notation="TeX">G^{-}</formula> par automorphismes intérieurs est <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/>, le centre
<formula notation="TeX">\zeta = \{\pm 1\}</formula> de <formula notation="TeX">G</formula> <unclear>opérant</unclear> trivialement, et il y a deux
orbites sous <formula notation="TeX">G^{+}</formula> (ou sous <formula notation="TeX">G^{+}/\zeta</formula>) <unclear>si</unclear> <formula notation="TeX">n = 2</formula>
<unclear>ou</unclear> <gap reason="illegible"/> (<unclear>pour</unclear> <formula notation="TeX">n = 4</formula> <unclear>ou</unclear> <formula notation="TeX">6</formula>) les
symétries par rapport <del><gap reason="illegible"/></del> <supplied resp="#pass">respectivement</supplied> aux sommets et aux
côtés des <del><gap reason="illegible"/></del> polygones (carrés ou hexagones) fondamentaux
<note type="editorial" resp="#pass">dans la marge gauche, à hauteur de cette ligne, un petit carré dessiné</note></p>
<p><hi rend="italic">Donc</hi> on <unclear>trouve</unclear></p>
<p><hi rend="italic">Proposition</hi>. Soit une courbe elliptique <del>réelle</del> complexe <formula notation="TeX">X</formula>.
Les structures réelles <del><gap reason="illegible"/></del> <supplied resp="#pass">sur <formula notation="TeX">X</formula></supplied> <del><gap reason="illegible"/></del>
<gap reason="illegible"/> de la courbe <del><gap reason="illegible"/></del> <gap reason="illegible"/> si et seulement <gap reason="illegible"/>
<del><gap reason="illegible"/></del>
<formula notation="TeX" rend="display">1 \longrightarrow G^{+} \longrightarrow G \longrightarrow \pm 1
  \longrightarrow 1</formula>
<gap reason="illegible"/> et carrés (i.e. <unclear>droites</unclear>). Dans ce cas, <formula notation="TeX">G</formula> est
<del>un groupe</del> <supplied resp="#pass">donc un</supplied> groupe diédral, dont <formula notation="TeX">G^{+}</formula> (d'ordre
<formula notation="TeX">n = 2, 4, \ldots, 6</formula>) est le groupe des rotations. L'ens. des structures
réelles se <unclear>partage</unclear> en deux orbites sous <formula notation="TeX">G^{+}</formula> (<unclear>par</unclear>
<gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/>), et les structures réelles correspondant à deux orbites
distinctes sont (par définition !) non isomorphes. <del><gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/>
correspondant aux structures <formula notation="TeX">E_{a}</formula>, <formula notation="TeX">E'_{a}</formula> <gap reason="illegible"/></del></p>
<p>Je présume que l'une est formée de structures <formula notation="TeX">E_{a}</formula>
(<formula notation="TeX">a \in \mathbb{R}^{*+}</formula> fixé), l'autre est formée des structures <formula notation="TeX">E'_{a'}</formula>
(avec <formula notation="TeX">a' = a</formula>), et inversement, i.e. qu'on peut trouver un
<formula notation="TeX">a \in \mathbb{R}^{*+}</formula> unique, tel que les deux orbites sont l'une formée des
structures isom. à <formula notation="TeX">E_{a}</formula>, l'autre des structures isom. à <formula notation="TeX">E'_{a}</formula>. De plus
il faudrait <gap reason="illegible"/></p>
<pb n="95" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/67.pdf#page=96"/><p><note type="editorial" resp="#pass">feuillet de dessins, sans un mot ni une formule : neuf sphères tracées
à main levée au feutre (noir, brun, vert, orange, bleu), chacune découpée par
un réseau d'arcs de grands cercles en régions dont certaines sont hachurées
ou coloriées ; la plus grande, en orange, en haut à droite, est coupée par
quatre cordes en secteurs, l'un hachuré</note></p>
<pb n="96" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/67.pdf#page=97"/><p>explicitons le lien <unclear>du</unclear> paramètre <formula notation="TeX">a</formula> avec le paramètre <formula notation="TeX">\tau</formula>, ou
mieux, avec l'invariant modulaire <formula notation="TeX">j \in \mathbb{R}^{\pm}</formula>
(<unclear>s'agit-il</unclear> <del>i.e. <formula notation="TeX">a = \exp j</formula> ou <formula notation="TeX">a = \exp - j</formula></del>
<del><gap reason="illegible"/> dans la famille <formula notation="TeX">E_{a}</formula> ou <formula notation="TeX">E'_{a}</formula> ?)</del>).
<note type="authorial" place="margin"><formula notation="TeX">j = \tfrac{1}{2} \log a</formula> ?</note>
<note type="editorial" resp="#pass">dans la marge gauche, sous cette note, un hexagone dessiné avec son axe
vertical et une diagonale horizontale</note></p>
<p><del>Considérons</del> Notons que si <formula notation="TeX">\sigma</formula> est dans <formula notation="TeX">G^{-}</formula>, <unclear>alors</unclear>
(<unclear>réflexion</unclear> par <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <unclear>hexagonal</unclear>, <gap reason="illegible"/>)
suivant les <unclear>cas</unclear> <formula notation="TeX">-\sigma</formula> est conjugué, ou non conjugué, à
<formula notation="TeX">\sigma</formula>. Dans le cas hexagonal il est non conjugué ; dans le cas carré, il
est conjugué. Dans le cas <unclear>non harmonique</unclear>, <formula notation="TeX">n = 2</formula>, il est
<unclear>bien sûr</unclear> non conjugué (cas <unclear>d'un</unclear> <unclear>groupe</unclear>
commutatif) – dans le cas <del>hexagonal</del> <supplied resp="#pass">carré</supplied> et le seul <gap reason="illegible"/>
<gap reason="illegible"/> <del><gap reason="illegible"/></del> soit conjugué à <formula notation="TeX">\sigma</formula>. <del>Dans le cas <gap reason="illegible"/></del>
<del>dans le cas carré précisément, on trouve</del></p>
<p><hi rend="italic">Distinguons les cas</hi></p>
<p>1) <hi rend="italic"><formula notation="TeX">n = 2</formula></hi> Cas <unclear>non harmonique</unclear>. Le groupe des automorphismes
<supplied resp="#pass">anti</supplied> est <formula notation="TeX">\pm 1</formula>, <formula notation="TeX">\pm \sigma</formula>, où <formula notation="TeX">\sigma</formula> est une <unclear>anti-rotation</unclear>.
On voit donc que si <formula notation="TeX">\sigma</formula> est du type <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> droite d'un
<gap reason="illegible"/>, il en est de même de <formula notation="TeX">-\sigma</formula> (<gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">P</formula>, <formula notation="TeX">Q</formula> <gap reason="illegible"/>
<formula notation="TeX">\mathrm{id}_{P}</formula> et <formula notation="TeX">-\mathrm{id}_{Q}</formula>), donc on est dans le cas <formula notation="TeX">E_{a}</formula>,
<gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/>) donc on est dans <formula notation="TeX">E_{a}</formula> et en <formula notation="TeX">E_{a'}</formula>, correspondant aux
deux <gap reason="illegible"/> de <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">a a' = 1</formula>. <del><gap reason="illegible"/></del> <unclear>Si</unclear> on
<unclear>prend</unclear> <formula notation="TeX">\Pi</formula>, <formula notation="TeX">\sigma'</formula> de <formula notation="TeX">G^{-}</formula>, <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/>
<unclear>un générateur</unclear> <formula notation="TeX">u = e_{+}</formula> de <formula notation="TeX">\Pi_{+}</formula>, <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">v = e_{-}</formula> de
<formula notation="TeX">\Pi_{-}</formula>, <gap reason="illegible"/>
<formula notation="TeX" rend="display">a = a(\sigma) = \frac{Q(e_{-})}{Q(e_{+})}</formula>
et <unclear>remplaçant</unclear> <gap reason="illegible"/> la <gap reason="illegible"/> de <formula notation="TeX">\sigma</formula> <unclear>par</unclear> <formula notation="TeX">-\sigma</formula>
<gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/>, on trouve bien
<formula notation="TeX" rend="display">a(-\sigma) = 1/a(\sigma)</formula>
<note type="authorial" place="margin"><unclear>Ceci</unclear> vaut <unclear>aussi</unclear> bien dans le cas des
<formula notation="TeX">E_{a}</formula> que des <formula notation="TeX">E'_{a}</formula></note>
(valable dans tous les cas), donc
<formula notation="TeX" rend="display">a(-\sigma) = a(\sigma) \iff a(\sigma) = 1 \iff \text{cas \emph{carré}} .</formula></p>
<pb n="97" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/67.pdf#page=98"/><p>2) <hi rend="italic">Cas carré</hi> <formula notation="TeX">n = 4</formula>. On voit que l'un <unclear>a</unclear> un <formula notation="TeX">\sigma</formula> du type
<formula notation="TeX">E_{1}</formula>, et <formula notation="TeX">-\sigma</formula> est du <unclear>même</unclear> type. Cela <unclear>correspond</unclear>
aux symétries p.r. aux <supplied resp="#pass">diagonales</supplied> <del><gap reason="illegible"/></del> des carrés de
<unclear>départ</unclear>. La symétrie par rapport à une <unclear>arête</unclear>,
<unclear>changeant</unclear> <formula notation="TeX">e_{0}</formula> et <formula notation="TeX">e_{1}</formula>, les <unclear>invariants</unclear> et
anti-invariants <unclear>sont</unclear> engendrés par <formula notation="TeX">e_{0} + e_{1}</formula> et
<formula notation="TeX">e_{0} - e_{1}</formula>, <unclear>qui engendrent</unclear> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> dans le cas
<formula notation="TeX">E'_{a'}</formula>. <unclear>Comme</unclear>
<formula notation="TeX" rend="display">a' = \frac{Q(e_{0} - e_{1})}{Q(e_{0} + e_{1})} = 1</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">devant le « 1 », une lettre biffée : <del>A</del></note>
on <unclear>voit</unclear> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/>. Donc on trouve les types <formula notation="TeX">E_{1}</formula>
(« <unclear>sommets</unclear> ») et <formula notation="TeX">E'_{1}</formula> (« côtés »).
<note type="editorial" resp="#pass">dans la marge gauche, le carré fondamental dessiné sur ses axes, avec
les vecteurs <formula notation="TeX">e_{0}</formula> et <formula notation="TeX">e_{1}</formula> issus du centre vers deux sommets</note></p>
<p>3) <hi rend="italic">Cas hexagonal</hi> <formula notation="TeX">n = 6</formula>.</p>
<p><del><gap reason="illegible"/></del> <hi rend="italic">Réflexions-sommets</hi>. L'<unclear>ensemble</unclear> des
<unclear>invariants</unclear> <unclear>par</unclear> la réflexion p.r. à <formula notation="TeX">\mathbb{R} u</formula> sont
engendrés par <formula notation="TeX">u</formula>, les anti-invariants par <formula notation="TeX">2v - u</formula>, c'est du type <formula notation="TeX">E'_{a}</formula>,
<unclear>avec</unclear>
<formula notation="TeX" rend="display">a = \frac{Q(2v - u)}{Q(u)} = \sqrt{3}</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">dans la marge gauche, l'hexagone dessiné avec ses six sommets nommés
<formula notation="TeX">u</formula>, <formula notation="TeX">v</formula>, <formula notation="TeX">v - u</formula>, <formula notation="TeX">-u</formula>, <formula notation="TeX">-v</formula>, <formula notation="TeX">u - v</formula>, et le sommet <formula notation="TeX">2v - u</formula> du triangle
extérieur qui s'appuie sur le côté <formula notation="TeX">v - u</formula>, <formula notation="TeX">v</formula> ; des flèches vont du centre
aux sommets. La valeur <formula notation="TeX">\sqrt{3}</formula> est telle qu'écrite</note></p>
<p><hi rend="italic">Réflexions-faces</hi> <unclear>Ce sont</unclear> les <formula notation="TeX">-\sigma</formula>, on trouve donc
<formula notation="TeX">E'_{1/a} = E'_{1/\sqrt{3}}</formula></p>
<p><hi rend="italic">En résumé</hi> Dans tous les cas, sauf le cas carré, <del><gap reason="illegible"/></del>
<supplied resp="#pass">l'un des</supplied>
<del>les types de</del> <del>les</del> structures réelles sur <formula notation="TeX">X</formula> est soit
<del>du type</del> <formula notation="TeX">\{E_{a}, E_{1/a}\}</formula>, <supplied resp="#pass">avec <formula notation="TeX">a &gt; 1</formula>,</supplied> <del>Cas</del> soit
<formula notation="TeX">\{E'_{a}, E'_{1/a}\}</formula> (le cas hexagonal étant dans le deuxième cas <supplied resp="#pass">avec
<formula notation="TeX">a = \sqrt{3}</formula></supplied>), à l'exclusion bien sûr l'un de l'autre.
<hi rend="italic">Dans</hi> le cas carré, l'ens. des structures réelles est
<formula notation="TeX">\{E_{1}, E'_{1}\}</formula> i.e. il y a à la fois des structures <formula notation="TeX">E</formula> et <formula notation="TeX">E'</formula>.
<note type="editorial" resp="#pass">le résumé est tenu par un trait vertical dans la marge gauche</note></p>
<pb n="98" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/67.pdf#page=99"/><p><hi rend="italic">Résumé</hi></p>
<p>Cas <formula notation="TeX">E_{a}</formula> : base <formula notation="TeX">u = e_{0}</formula>, <formula notation="TeX">v = e_{1}</formula>, forme
<del><formula notation="TeX">Q(e_{0}) = Q(e_{1})</formula></del> <formula notation="TeX">Q(x e_{0} + y e_{1}) = x^{2} + a y^{2}</formula>.</p>
<p>Si on <unclear>veut</unclear> <del><gap reason="illegible"/></del> <supplied resp="#pass"><unclear>normaliser</unclear></supplied> forme <formula notation="TeX">Q</formula>
sous forme standard, on prend la base
<formula notation="TeX">\underbrace{e_{0}}_{1}, \underbrace{\tfrac{1}{\sqrt{a}}\, e_{1}}_{i}</formula>, on
trouve donc la base <formula notation="TeX">1, \sqrt{a}\, i</formula> d'où
<formula notation="TeX" rend="display">\boxed{\tau = \sqrt{a}\, i}</formula></p>
<p>Cas <formula notation="TeX">E'_{a}</formula> : base <del><formula notation="TeX">e_{0}</formula>, <formula notation="TeX">v =</formula> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">u</formula>, <gap reason="illegible"/></del> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/>
<gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> la base <formula notation="TeX">e_{0} = u</formula>, <formula notation="TeX">e_{1} = 2v - u</formula>, où
<formula notation="TeX">Q(x e_{0} + y e_{1}) = x^{2} + a y^{2}</formula>, <formula notation="TeX">v = \tfrac{1}{2}(e_{0} + e_{1})</formula> ;
on <del><gap reason="illegible"/></del> <unclear>change</unclear> <unclear>encore</unclear> de base.
<formula notation="TeX" rend="display">\underbrace{e_{0}}_{1}, \ \underbrace{\tfrac{1}{\sqrt{a}}\, e_{1}}_{i}
  \qquad \text{base orthonormale}</formula>
et on a <formula notation="TeX">u \mapsto 1</formula>, <formula notation="TeX">v \mapsto \tfrac{1}{2}(1 + \sqrt{a}\, i)</formula>, donc
<formula notation="TeX" rend="display">\boxed{\tau = \tfrac{1}{2}(1 + \sqrt{a}\, i)} = \frac{1}{2} + \frac{\sqrt{a}}{2}\, i</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">un trait ondulé traverse ici toute la largeur du feuillet</note></p>
<p>Calcul des groupes des pts réels d'une courbe <formula notation="TeX">E_{a}</formula>, <formula notation="TeX">E'_{a}</formula>.</p>
<p>Pts réels sont les <formula notation="TeX">x \bmod \Pi</formula> <formula notation="TeX">(x \in \Pi_{\mathbb{R}})</formula> tels que
<formula notation="TeX" rend="display">\sigma x \equiv x \quad (\Pi)</formula></p>
<p><hi rend="italic">Distinguons les deux cas</hi>.</p>
<p>1) <hi rend="italic"><formula notation="TeX">E_{a}</formula></hi> <del><formula notation="TeX">\sigma(e_{0}, e_{1}) =</formula></del> <formula notation="TeX">\sigma(x, y) = x, -y</formula>
donc
<formula notation="TeX" rend="display">\sigma(x, y) - (x, y) = (0, -2y)</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">le signe de « <formula notation="TeX">-2y</formula> » est un trait court devant le 2, dont la lecture
n'est pas sûre</note>
donc la condition est que <formula notation="TeX">2y \in \mathbb{Z}</formula>. Donc <formula notation="TeX">y = 0</formula> <del>ou</del>
<supplied resp="#pass">ou <formula notation="TeX">\tfrac{1}{2}</formula></supplied>, les pts de
<del><formula notation="TeX">0</formula>,</del> <formula notation="TeX">\tfrac{1}{2}\, \mathbb{R} e_{0}</formula> et de
<del><gap reason="illegible"/></del> <formula notation="TeX">(0, \tfrac{1}{2}) + \mathbb{R} e_{0}</formula>, donc <hi rend="italic">deux
composantes connexes</hi> pour <formula notation="TeX">X(\mathbb{R})</formula>.</p>
<pb n="99" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/67.pdf#page=100"/><p><hi rend="italic">Cor.</hi> Supposons <formula notation="TeX">k</formula> principal <supplied resp="#pass">2-régulier</supplied>, <formula notation="TeX">k_{0} = k/2k</formula> un corps.
Alors les <formula notation="TeX">(M, \sigma)</formula> <supplied resp="#pass"><unclear>à</unclear> <unclear>isom. près</unclear></supplied>
<unclear>projectifs</unclear> équivalent à celles des paires
<formula notation="TeX">(P, Q,</formula> <del><gap reason="illegible"/></del><formula notation="TeX">)</formula> avec <formula notation="TeX">P, Q</formula> libres de rang 1, et
<del><formula notation="TeX">p \subset</formula></del> <formula notation="TeX">m \subset \underbrace{P/2P}_{p} \oplus
\underbrace{Q/2Q}_{q}</formula> sous-esp. vectoriel sur <formula notation="TeX">k_{0}</formula>, <del><gap reason="illegible"/></del>
qui est soit nul, soit une droite <formula notation="TeX">\neq p, q</formula> (<unclear>toutes</unclear>
<unclear>conditions</unclear>).</p>
<p><hi rend="italic">Cor.</hi> Cela donne une description des classes de conjugaison
d'éléments de <formula notation="TeX">\mathrm{Gl}(2, k)</formula> <del><formula notation="TeX">*</formula></del> qui sont d'ordre 2 exactement,
<supplied resp="#pass"><unclear>i.e.</unclear></supplied> et distincts de <formula notation="TeX">\{\pm 1\}</formula> : il y <del><gap reason="illegible"/></del> a
<formula notation="TeX">\begin{pmatrix} 1 &amp; 0 \\ 0 &amp; -1 \end{pmatrix}</formula> (correspondant au cas
<formula notation="TeX">m = 0</formula>), puis <del><gap reason="illegible"/> <unclear>familles</unclear> indexées par <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/>
<gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">\mathbb{P}^{1}(k_{0})</formula> distincts de <formula notation="TeX">0, \infty</formula> (<gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> que
<formula notation="TeX">k^{*} \to k_{0}^{*}</formula> est surjectif) <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> la classification <gap reason="illegible"/>
plus <gap reason="illegible"/>)</del> <supplied resp="#pass"><formula notation="TeX">k^{*} \to k_{0}^{*}</formula> <unclear>surj.</unclear></supplied> <unclear>une</unclear>
<unclear>fois</unclear> <gap reason="illegible"/> base de <formula notation="TeX">P/2P</formula> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">Q/2Q</formula> <unclear>provenant</unclear>
<unclear>d'</unclear>une base de <formula notation="TeX">P</formula>, <formula notation="TeX">Q</formula>.
<note type="editorial" resp="#pass">deux lignes de ce paragraphe sont biffées ensemble et reprises dans la
marge droite par « <formula notation="TeX">k^{*} \to k_{0}^{*}</formula> surj. »</note></p>
<p><unclear>Elle</unclear> correspond à
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{array}{l}
  P = k, \quad Q = k, \quad m = \text{diagonale de } k_{0} \times k_{0}
    \text{ i.e.} \\
  M' = (2k \oplus 2k) + \text{diag.\ de } k \oplus k
    = \{(x, y) \mid x - y \in 2k\}
\end{array}</formula>
donc <unclear>les</unclear> <unclear>pour</unclear> prendre base de <formula notation="TeX">M'</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">u_{0} = (2, 0), \quad v_{1} = (1, 1), \quad \text{d'où} \quad
  -u_{0} + 2 v_{1} = (0, 2) = \operatorname{sym}(u_{0})</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">les lettres de <formula notation="TeX">u_{0}</formula> et <formula notation="TeX">v_{1}</formula> sont surchargées à chacune de leurs
occurrences sur cette ligne et la suivante ; la lecture <formula notation="TeX">u</formula>, <formula notation="TeX">v</formula> est celle
que confirme la figure en marge</note>
<note type="authorial" place="margin"><formula notation="TeX">u = 2e_{0}</formula>, <formula notation="TeX">v = e_{0} + e_{1}</formula></note>
On trouve
<formula notation="TeX" rend="display">\sigma u_{0} = u_{0}, \quad \sigma v_{1} = (1, -1) = u_{0} - \operatorname{sym} v_{1}
  = u_{0} - v_{1}</formula>
i.e. la matrice de <formula notation="TeX">\sigma</formula> p.r. à <formula notation="TeX">(u_{0}, v_{1})</formula> est
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{pmatrix} 1 &amp; 1 \\ 0 &amp; -1 \end{pmatrix}</formula>
Dans le cas où <formula notation="TeX">k = \mathbb{Z}</formula>, c'est la matrice de la réflexion p.r. à la
diagonale <formula notation="TeX">u, e_{0}</formula> de l'hexagone régulier, <unclear>hexagone</unclear> <gap reason="illegible"/>, le
<gap reason="illegible"/> de l'hexagone étant réalisé à un <unclear>rapport</unclear> de
<unclear>similitude</unclear> <unclear>près</unclear> <gap reason="illegible"/> <unclear>comme</unclear> base deux
sommets consécutifs <formula notation="TeX">u</formula>, <formula notation="TeX">v</formula> (<unclear>Mais</unclear> le réseau <unclear>est</unclear>
engendré par <gap reason="illegible"/> un des sommets).
<note type="editorial" resp="#pass">dans la marge gauche, l'hexagone dessiné, sommets nommés
<formula notation="TeX">v - u</formula>, <formula notation="TeX">v</formula>, <formula notation="TeX">-u</formula>, <formula notation="TeX">e_{0} = u_{+}</formula>, <formula notation="TeX">-v</formula>, <formula notation="TeX">\sigma v = u - v</formula>, avec en haut
« <formula notation="TeX">2v - u = u_{-}</formula> » ; flèches du centre vers les sommets</note></p>
<p><hi rend="italic">NB</hi> Soit <formula notation="TeX">u_{+}</formula> une base de <formula notation="TeX">\Pi_{+}</formula>, <formula notation="TeX">u_{-}</formula> une base de <formula notation="TeX">\Pi_{-}</formula>,
alors <del>dans</del> on peut représenter <formula notation="TeX">\sigma_{\mathbb{R}}</formula>, pour la base
<formula notation="TeX">(u_{+}, u_{-})</formula> de <formula notation="TeX">\Pi \otimes \mathbb{R}</formula>, par la matrice
<formula notation="TeX">\begin{pmatrix} 1 &amp; 0 \\ 0 &amp; -1 \end{pmatrix}</formula>, le réseau <formula notation="TeX">\Pi</formula> étant
identifié à <formula notation="TeX">\mathbb{Z} u_{-} + \mathbb{Z} u_{+}</formula> <del><gap reason="illegible"/></del> dans le
premier cas et dans le <formula notation="TeX">2^{\text{e}}</formula> <unclear>cas</unclear> à l'ens. des
<formula notation="TeX">x u_{+} + y u_{-}</formula> tels que <formula notation="TeX">x - y \in \mathbb{Z}</formula>, <formula notation="TeX">x, y \in \tfrac{1}{2}\mathbb{Z}</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">la dernière ligne est coupée au bord droit ; au pied du feuillet, écrit
serré sous la dernière ligne : « <formula notation="TeX">\sigma^{2}(e_{1}) = \sigma e_{0} - \sigma
e_{1} = e_{0} - (e_{0} - e_{1}) = e_{1}</formula> »</note></p>
<pb n="100" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/67.pdf#page=101"/><p>2) <hi rend="italic"><formula notation="TeX">E'_{a}</formula></hi> Donc <formula notation="TeX">\Pi</formula> engendré par <formula notation="TeX">u, v</formula> avec <formula notation="TeX">\sigma u = u</formula>,
<formula notation="TeX">\sigma v = u - v</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">dans la première ligne de calcul, le second <formula notation="TeX">\sigma</formula> est surchargé ou
biffé</note>
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{array}{l}
  \sigma(x, y) = \sigma(xu + yv) = xu + y(u - v) = (x + y) u - y v . \\
  \sigma(x, y) - (x, y) = yu - 2yv = y(u - 2v),
\end{array}</formula>
donc la condition est <formula notation="TeX">y \in \mathbb{Z}</formula>, donc on trouve <del><gap reason="illegible"/></del> les
points de <formula notation="TeX">\mathbb{R} u_{+}</formula> mod <formula notation="TeX">\Pi</formula>, donc dans ce cas <formula notation="TeX">X(\mathbb{R})</formula> est
connexe.</p>
<p><note type="authorial" place="margin">9.2.</note>
<note type="editorial" resp="#pass">« 9.2. » est écrit dans la marge gauche, à hauteur du « NB » ; c'est
peut-être une date, sans année</note>
<hi rend="italic">NB</hi> Pour bien faire, il faudrait aussi classifier les courbes elliptiques
réelles inhomogènes, i.e. les torseurs <formula notation="TeX">X</formula> sur <formula notation="TeX">\operatorname{Spec}
\mathbb{R}</formula>, sous les <supplied resp="#pass">schémas en</supplied> groupes elliptiques <formula notation="TeX">E_{a}</formula>, <formula notation="TeX">E'_{a}</formula>.
Les torseurs non triviaux fournissent les surfaces conformes <del>sans</del>
bord non orientables de genre 1.
<note type="editorial" resp="#pass">« sans » paraît barré d'un trait horizontal, et aucun mot n'est écrit
à sa place ni en interligne ; la lecture « à » d'une première passe ne se
trouve pas sur la page</note> La suite exacte de
<formula notation="TeX">\gamma</formula>-modules (où <formula notation="TeX">\gamma = \operatorname{Gal}(\mathbb{C}/\mathbb{R})
\simeq \{\pm 1\}</formula>)
<formula notation="TeX" rend="display">0 \longrightarrow \Pi \longrightarrow V \longrightarrow
  E(\mathbb{C}) \longrightarrow 0</formula>
fournit
<formula notation="TeX" rend="display">H^{1}(\gamma, E(\mathbb{C})) \simeq H^{2}(\gamma, \Pi) \simeq
  \Pi^{\gamma}/(1 + \sigma)\Pi = \Pi_{+}/(1 + \sigma)\Pi</formula></p>
<p>1) <hi rend="italic">Cas de <formula notation="TeX">E_{a}</formula></hi>. On a <formula notation="TeX">\Pi \simeq \Pi_{+} \oplus \Pi_{-}</formula>, d'où
<formula notation="TeX">\Pi^{\gamma} = \Pi_{+}</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">H^{1}(\mathbb{R}, E_{\mathbb{R}}) \simeq H^{1}(\gamma, E(\mathbb{C}))
  \simeq H^{2}(\gamma, \Pi) \simeq
  \underbrace{H^{2}(\gamma, \Pi_{+})}_{\mathbb{Z}/2\mathbb{Z}} \oplus
  \underbrace{H^{2}(\gamma, \Pi_{-})}_{0}</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">sous chacun des deux termes, un signe d'égalité vertical porte la
valeur</note>
Il y a exactement une classe non nulle dans <formula notation="TeX">H^{1}</formula>, qui est d'ordre 2</p>
<p>2) <hi rend="italic">Cas de <formula notation="TeX">E'_{a}</formula></hi> On a <formula notation="TeX">H^{1}(\mathbb{R}, E_{\mathbb{R}}) \simeq 0</formula>.</p>
<p>Donc les seules courbes elliptiques vraiment inhomogènes sur <formula notation="TeX">\mathbb{R}</formula> sont
les <formula notation="TeX">E^{!}_{a}</formula> = <supplied resp="#pass">le</supplied> torseur <del><gap reason="illegible"/></del> non trivial (d'ordre 2) sous
<formula notation="TeX">E_{a}</formula>, dépendant du paramètre <formula notation="TeX">a \in \mathbb{R}^{*+}</formula>.
<note type="editorial" resp="#pass">le « ! » en exposant de <formula notation="TeX">E^{!}_{a}</formula> est tel qu'écrit</note></p>
</div>
      </div>
    </body>
  </text>
</TEI>
