<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:lang="fr">
  <teiHeader>
    <fileDesc>
      <titleStmt>
        <title>Fonds Grothendieck, cote n° 46, pages 61–80 — transcription</title>
        <author>Alexandre Grothendieck</author>
        <respStmt>
          <resp>transcription automatique — première passe, non vérifiée contre les pages par une personne (<date when="2026-09-26">2026-09-26</date>)</resp>
          <name xml:id="pass" type="model">Opus 5.5 (claude-opus-5-5)</name>
        </respStmt>
        <respStmt>
          <resp>procédure, outillage, export TEI</resp>
          <orgName xml:id="ed">grothendieck.commutator.io (Commutator, Paris)</orgName>
        </respStmt>
      </titleStmt>
      <editionStmt>
        <edition>Édition de démonstration</edition>
      </editionStmt>
      <publicationStmt>
        <publisher>Commutator</publisher>
        <pubPlace>Paris</pubPlace>
        <date when="2026-09-26">2026-09-26</date>
        <availability status="restricted">
          <p>Le fonds Alexandre Grothendieck est sous droits. Cette transcription
          est une édition de démonstration, non autorisée, produite par une
          machine et non vérifiée ; aucune image du fonds n'est reproduite. La
          source LaTeX dont ce fichier dérive est publiée sous https://github.com/Commutator-IO/grothendieck-project.</p>
        </availability>
        <ref target="https://grothendieck.commutator.io/">https://grothendieck.commutator.io</ref>
      </publicationStmt>
      <sourceDesc>
        <msDesc>
          <msIdentifier>
            <country>France</country>
            <settlement>Montpellier</settlement>
            <repository>Université de Montpellier</repository>
            <collection>Fonds Alexandre Grothendieck (archives mathématiques, 1949–1991)</collection>
            <idno type="cote">46</idno>
          </msIdentifier>
          <head>Schémas en groupes et fibrés principau[x] (Divers) : notes manuscrites (s.d.), tapuscrit (s.d.)</head>
          <msContents>
            <summary>Pages 61 à 80 de la cote, dans la
            numérotation des archivistes (crayon, en bas à gauche de chaque
            page) ; lot 4 de vingt pages.
            Les pages absentes de la transcription ne portent pas de
            mathématiques et sont omises ; le saut dans la numérotation en est
            le seul enregistrement.</summary>
          </msContents>
          <history><origin><origDate>[vers 1966-vers 1972]</origDate><note>Datation de l'inventaire de l'Université de Montpellier, reproduite telle quelle ; les crochets sont ceux des archivistes.</note></origin></history>
          <additional>
            <surrogates>
              <bibl>
                <ref target="https://grothendieck.umontpellier.fr/46.pdf">https://grothendieck.umontpellier.fr/46.pdf</ref>
                <note>Fac-similé numérique de l'Université de Montpellier. Sa
                première page est une feuille de garde générée par
                l'université : la page <hi rend="italic">n</hi> des archivistes
                est la page <hi rend="italic">n</hi>+1 du PDF, et l'attribut
                <hi rend="monospace">facs</hi> de chaque
                <hi rend="monospace">pb</hi> tient compte de ce décalage.</note>
              </bibl>
            </surrogates>
          </additional>
        </msDesc>
      </sourceDesc>
    </fileDesc>
    <encodingDesc>
      <projectDesc>
        <p>Transcription mathématique du fonds, une passe de vingt pages par
        conversation avec un grand modèle multimodal, sous la procédure
        <hi rend="monospace">transcribe-grothendieck</hi> du dépôt. Le fichier
        LaTeX est la source de référence ; ce TEI en est dérivé mécaniquement
        par <hi rend="monospace">scripts/tei.mjs</hi> et n'a pas été relu.</p>
      </projectDesc>
      <editorialDecl>
        <p>L'édition n'est pas diplomatique : elle encode les mathématiques et
        l'apparat, rien du support. Correspondance avec l'apparat de la source :
        <hi rend="monospace">\ill</hi> devient <hi rend="monospace">gap[@reason='illegible']</hi>
        (jamais deviné) ; <hi rend="monospace">\uncertain</hi> devient
        <hi rend="monospace">unclear</hi> ; <hi rend="monospace">\add</hi> devient
        <hi rend="monospace">supplied</hi> ; <hi rend="monospace">\struck</hi> devient
        <hi rend="monospace">del</hi> (biffé par l'auteur) ;
        <hi rend="monospace">\note</hi> devient <hi rend="monospace">note[@type='editorial']</hi>
        (du transcripteur) ; <hi rend="monospace">\marginal</hi> devient
        <hi rend="monospace">note[@type='authorial'][@place='margin']</hi> (de l'auteur) ;
        <hi rend="monospace">\page</hi> devient <hi rend="monospace">pb</hi>.</p>
        <p>Les mathématiques sont transportées en TeX dans
        <hi rend="monospace">formula[@notation='TeX']</hi>, les diagrammes
        commutatifs en <hi rend="monospace">formula[@notation='tikz-cd']</hi>,
        sans conversion. Une marque d'apparat située à l'intérieur d'une
        formule (un exposant illisible, un symbole biffé) reste dans le TeX de
        la formule, sous les mêmes macros.</p>
        <p>Orthographe, ponctuation et lapsus de l'auteur sont conservés ; une
        faute évidente est signalée par une note, jamais corrigée.</p>
      </editorialDecl>
      <appInfo>
        <application ident="grothendieck-tei" version="1">
          <label>scripts/tei.mjs</label>
          <ref target="https://github.com/Commutator-IO/grothendieck-project">https://github.com/Commutator-IO/grothendieck-project</ref>
        </application>
      </appInfo>
    </encodingDesc>
    <profileDesc>
      <langUsage>
        <language ident="fr">français, avec la notation mathématique de l'auteur</language>
      </langUsage>
    </profileDesc>
    <revisionDesc>
      <change when="2026-09-26" who="#pass">Première passe de transcription.</change>
      <change when="2026-09-26" who="#ed">Export TEI depuis la source LaTeX.</change>
    </revisionDesc>
  </teiHeader>
  <text>
    <body>
      <div type="batch" n="4">
<pb n="61" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/46.pdf#page=62"/>
<p><note type="editorial" resp="#pass">suite de la démonstration commencée au bas de la page 60</note>
est exacte, donc, comme <formula notation="TeX">\mathcal{O}_X</formula> est plat sur <formula notation="TeX">Y</formula>, il s'ensuit
(<gap reason="illegible"/>) que <formula notation="TeX">\mathcal{O}_{X'}</formula> est plat sur <formula notation="TeX">Y</formula>, et que
<formula notation="TeX">\mathcal{O}_{X'} \otimes k(z)</formula> est <supplied resp="#pass"><unclear>un quotient</unclear></supplied> divisoriel
par <formula notation="TeX">\mathcal{O}_X \otimes k(z)</formula>.</p>
<p><hi rend="italic"><unclear>Suffisance</unclear></hi><note type="editorial" resp="#pass">le mot est encadré ; au-dessus, « Faisons
<gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">z = y</formula> »</note>
   Suite exacte <formula notation="TeX">0 \to \underline{I} \to \mathcal{O}_X \to
\mathcal{O}_{X'} \to 0</formula>, d'où, puisque <formula notation="TeX">\mathcal{O}_{X'}</formula> est <formula notation="TeX">Y</formula>-plat
<hi rend="italic">en <formula notation="TeX">x</formula></hi>, la suite exacte
<formula notation="TeX" rend="display">0 \to \underline{I} \otimes k(y) \to \mathcal{O}_X \otimes k(y) \to
  \mathcal{O}_{X'} \otimes k(y) \to 0 ,</formula>
d'autre part <formula notation="TeX">\mathcal{O}_{X'} \otimes k(y)</formula> est divisoriel <supplied resp="#pass">en <formula notation="TeX">x</formula></supplied>, il
s'ensuit que <formula notation="TeX">(\underline{I} \otimes k(y))_x</formula> est monogène, donc (Nakayama)
<formula notation="TeX">\underline{I}</formula> <del><gap reason="illegible"/></del> est <del><gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/></del>
<supplied resp="#pass">monogène</supplied> au voisinage de <formula notation="TeX">x</formula>, soit <formula notation="TeX">\underline{I} = \varphi
\mathcal{O}_X</formula> [on rapetisse <formula notation="TeX">X</formula>]. Comme <formula notation="TeX">\varphi</formula> dans
<formula notation="TeX">\mathcal{O}_X \otimes k(y)</formula> est un générateur de <formula notation="TeX">\underline{I} \otimes k(y)</formula>,
il n'est pas diviseur de <formula notation="TeX">0</formula> dans <formula notation="TeX">\mathcal{O}_X \otimes k(y)</formula>, i.e. la suite
<formula notation="TeX" rend="display">0 \to \mathcal{O}_X \otimes k(y) \xrightarrow{\ \varphi\ }
  \mathcal{O}_X \otimes k(y) \to \mathcal{O}_{X'} \otimes k(y) \to 0</formula>
<gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> la suite
<formula notation="TeX">0 \to \mathcal{O}_X \xrightarrow{\ \varphi\ } \mathcal{O}_X \to
\mathcal{O}_{X'} \to 0</formula> est <hi rend="italic">exacte</hi>. Je dis que
<formula notation="TeX">\varphi : \mathcal{O}_X \to \mathcal{O}_X</formula> est <hi rend="italic">injectif</hi> en <formula notation="TeX">x</formula> : soit
<formula notation="TeX">I</formula> le noyau, on aura alors les suites exactes
<formula notation="TeX">0 \to I \to \mathcal{O}_X \xrightarrow{\ \varphi\ } \ill{} \to 0</formula>,
<formula notation="TeX">0 \to \underline{I} \to \mathcal{O}_X \to \mathcal{O}_{X'} \to 0</formula>, où
<formula notation="TeX">\underline{I}</formula> est plat (car <formula notation="TeX">\mathcal{O}_X</formula> et <formula notation="TeX">\mathcal{O}_{X'}</formula> le sont)
donc on a les suites exactes
<formula notation="TeX">0 \to I \otimes k \to \mathcal{O}_X \otimes k \to \underline{I} \otimes k \to
0</formula>, d'où <formula notation="TeX">I \otimes k = 0</formula> d'où <formula notation="TeX">I = 0</formula> (Nakayama).
<note type="editorial" resp="#pass">le terme illisible de la première suite est couvert d'une tache
d'encre</note></p>
<p><gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <hi rend="italic">Cor</hi>    Stabilité par extension de la base.</p>
<pb n="62" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/46.pdf#page=63"/>
<p><hi rend="italic">Groupe de Brauer global.</hi></p>
<p>Pour avoir des fondements solides et bien connus, nous nous plaçons en
Géométrie <del>Algébrique</del> <supplied resp="#pass">analytique</supplied> [sur le corps <formula notation="TeX">\mathbb{C}</formula> des
complexes]. Les groupes de cohomologie seront pris p.r. à la topologie
usuelle.</p>
<p>Des <del><gap reason="illegible"/></del> <supplied resp="#pass">diagrammes de</supplied> suites exactes</p>
<p><figure type="diagram"><formula notation="tikz-cd">\begin{tikzcd}[column sep=small, row sep=small]
e \arrow[r] &amp; \mathbb{C}^{*} \arrow[r] &amp; \mathrm{Gl}(n) \arrow[r] &amp; \mathrm{GP}(n-1) \arrow[r] &amp; e \\
e \arrow[r] &amp; \mathbb{Z}/n\mathbb{Z} \arrow[r] \arrow[u, hook] &amp; \mathrm{Sl}(n) \arrow[r] \arrow[u] &amp; \mathrm{GP}(n-1) \arrow[r] \arrow[u, no head] &amp; e
\end{tikzcd}</formula></figure></p>
<p>on tire (pour un bon <formula notation="TeX">X</formula>) la « suite exacte »</p>
<p><figure type="diagram"><formula notation="tikz-cd">\begin{tikzcd}[column sep=small, row sep=small, nodes={font=\scriptsize}]
\cdots \arrow[r] &amp; H^1(X, \underline{\mathbb{C}}^{*}) \arrow[r] &amp; H^1(X, \underline{\mathrm{Gl}}(n)) \arrow[r] &amp; H^1(X, \mathrm{GP}(n-1)) \arrow[r] &amp; H^2(X, \underline{\mathbb{C}}^{*}) \\
\cdots \arrow[r] &amp; H^1(X, \mathbb{Z}/n\mathbb{Z}) \arrow[r] \arrow[u] &amp; H^1(X, \underline{\mathrm{Sl}}(n)) \arrow[r] \arrow[u] &amp; H^1(X, \mathrm{GP}(n-1)) \arrow[r] \arrow[u, no head] &amp; H^2(X, \mathbb{Z}/n\mathbb{Z}) \arrow[u]
\end{tikzcd}</formula></figure></p>
<p><note type="editorial" resp="#pass">dans les deux diagrammes, la flèche verticale sous <formula notation="TeX">\mathrm{GP}(n-1)</formula> est
un double trait (égalité)</note></p>
<p>considérons, pour un fibré donné <formula notation="TeX">\gamma \in H^1(X, \mathrm{GP}(n-1))</formula>,
l'élément
<formula notation="TeX" rend="display">\partial(\gamma) \in H^2(X, \mathbb{Z}/n\mathbb{Z})</formula>
obstruction à remonter le groupe structural à <formula notation="TeX">\underline{\mathrm{Sl}}(n)</formula>.
Alors l'obstruction à remonter le groupe structural à <formula notation="TeX">\mathrm{Gl}(n)</formula> est
l'image de <formula notation="TeX">\partial(\gamma)</formula> dans <formula notation="TeX">H^2(X, \mathbb{C}^{*})</formula> ; elle est donc
d'ordre <formula notation="TeX">n</formula> [l'ensemble des éléments d'ordre <formula notation="TeX">n</formula> de <formula notation="TeX">H^2(X, \mathbb{C}^{*})</formula>
étant exactement l'image de <formula notation="TeX">H^2(X, \mathbb{Z}/n\mathbb{Z})</formula>].</p>
<p>Les classes de fibrés sur <formula notation="TeX">X</formula>, de groupe <formula notation="TeX">\mathrm{GP}(n-1)</formula>, ne sont autres
que les classes de fibrés en algèbres <del><gap reason="illegible"/></del> de <del><gap reason="illegible"/></del>
<supplied resp="#pass">rang</supplied> <formula notation="TeX">n^2</formula> ; celles qui proviennent de <formula notation="TeX">\mathrm{Gl}(n)</formula> sont les fibrés
en algèbres <unclear>qui</unclear></p>
<pb n="63" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/46.pdf#page=64"/>
<p>sont de la forme <formula notation="TeX">L(E, E)</formula>, où <formula notation="TeX">E</formula> est un fibré vectoriel de dim. <formula notation="TeX">n</formula>.</p>
<p>Si <formula notation="TeX">\mathcal{A}</formula>, <formula notation="TeX">\mathcal{B}</formula> sont deux fibrés en algèbres de
<del><gap reason="illegible"/></del> <supplied resp="#pass">rang</supplied> <formula notation="TeX">m^2</formula>, <formula notation="TeX">n^2</formula>, alors <formula notation="TeX">\mathcal{A} \otimes
\mathcal{B}</formula> est un fibré en algèbres de rang <formula notation="TeX">m^2 n^2 = (mn)^2</formula>, donc définit
un élément de <formula notation="TeX">H^1(X, \mathrm{GP}(mn-1))</formula>. Cela est associé à une
représentation de groupes
<formula notation="TeX" rend="display">\mathrm{GP}(m-1) \times \mathrm{GP}(n-1) \longrightarrow \mathrm{GP}(mn-1)</formula>
déduite de <formula notation="TeX">\mathrm{Gl}(m) \times \mathrm{Gl}(n) \longrightarrow
\mathrm{Gl}(mn)</formula> par passage au quotient. Ainsi l'ens.
<formula notation="TeX" rend="display">\mathbb{B}(X) = \coprod_{n \geqslant 1} H^1(X, \mathrm{GP}(n-1))</formula>
est un <del><gap reason="illegible"/></del> monoïde <supplied resp="#pass"><unclear>commut., associatif</unclear></supplied>, dont
l'élément unité est l'unique élément de degré <formula notation="TeX">1</formula>. On <del><gap reason="illegible"/></del>
introduit dans ce monoïde une relation d'équivalence : deux <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/>
<formula notation="TeX">a</formula>, <formula notation="TeX">b</formula> sont équivalents, si on peut trouver <formula notation="TeX">c</formula>, <formula notation="TeX">c</formula> étant « trivial » —
i.e. provenant d'un fibré vectoriel — t.q. <formula notation="TeX">ac = bc</formula>. Si <formula notation="TeX">a \sim b</formula> et
<formula notation="TeX">a' \sim b'</formula>, alors <formula notation="TeX">aa' \sim bb'</formula>, donc le monoïde quotient, noté
<formula notation="TeX">\mathrm{Br}(X)</formula>, est un monoïde <del><gap reason="illegible"/></del> (ass., comm., avec <formula notation="TeX">1</formula>).
C'est même un groupe, car si
<note type="editorial" resp="#pass">le « <formula notation="TeX">n \geqslant 1</formula> » sous le coproduit est surchargé : le « <formula notation="TeX">1</formula> » est
écrit sur un autre chiffre</note></p>
<pb n="64" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/46.pdf#page=65"/>
<p><formula notation="TeX">a \in \mathbb{B}(X)</formula>, soit <formula notation="TeX">a^{\circ}</formula> la classe « opposée » (en remplaçant
une algèbre par l'algèbre opposée) alors <formula notation="TeX">aa^{\circ}</formula> est trivial. En effet,
on a canoniquement
<formula notation="TeX" rend="display">\mathcal{A} \otimes \mathcal{A}^{\circ} \simeq L(\mathcal{A}, \mathcal{A}) :</formula>
D'où la définition du <hi rend="italic">groupe de Brauer</hi>, noté <formula notation="TeX">\mathrm{Br}(X)</formula>.</p>
<p>On voit que
<formula notation="TeX" rend="display">\delta(ab) = i_m\,\delta(a) + i_n\,\delta(b)</formula>
<gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">\mathbb{Z}/n\mathbb{Z}</formula>, <formula notation="TeX">\mathbb{Z}/m\mathbb{Z}
\to \mathbb{Z}/mn\mathbb{Z}</formula>, d'où résulte qu'on a un homomorphisme de
<del>groupes</del> <supplied resp="#pass">monoïdes</supplied>
<formula notation="TeX" rend="display">\mathbb{B}(X) \longrightarrow H^2(X, \mathbb{Q}/\mathbb{Z})</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">le <formula notation="TeX">\mathbb{B}</formula> est entouré et surcharge un « Br »</note>
cet homomorphisme définit, par composition
<formula notation="TeX">\mathbb{B}(X) \to H^2(X, \underline{\mathbb{C}}^{*})</formula>, d'où <gap reason="illegible"/>
<del><gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/></del> <gap reason="illegible"/> <del><gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/></del>
<supplied resp="#pass">formé des</supplied> classes « triviales ». <del><gap reason="illegible"/></del> D'où un homom. 
naturel <hi rend="italic">injectif</hi>
<formula notation="TeX" rend="display">\boxed{\mathrm{Br}(X) \xrightarrow{\ \varphi\ } H^2(X, \underline{\mathbb{C}}^{*})}</formula>
dont l'image est contenue dans <formula notation="TeX">\operatorname{Im} H^2(X,
\mathbb{Q}/\mathbb{Z})</formula>, donc dans le sous-groupe de Torsion.</p>
<p><hi rend="italic">Question 1</hi>    Tout élément de torsion de <formula notation="TeX">H^2(X,
\underline{\mathbb{C}}^{*})</formula> provient-il d'un élément de <formula notation="TeX">\mathrm{Br}(X)</formula> ?
<gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> ? <unclear>question</unclear> <unclear>suivante</unclear> plus
précise :</p>
<p><hi rend="italic">Question 2</hi>    Tout élément de <formula notation="TeX">H^2(X, \mathbb{Z}/n\mathbb{Z})</formula>
est-il de la forme <formula notation="TeX">\partial a</formula>, avec <formula notation="TeX">a \in H^1(X, \mathrm{GP}(n-1))</formula> ???</p>
<pb n="65" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/46.pdf#page=66"/>
<p>[Il faudrait d'abord résoudre cette question du point de vue
<hi rend="italic">topologique</hi>. Ce qui revient d'abord au cas de la classe canonique dans
<formula notation="TeX">H^2(Z, \mathbb{Z}/n\mathbb{Z}, \mathbb{Z}/n\mathbb{Z})</formula> : est-elle de la
forme <formula notation="TeX">\delta(a)</formula>, avec <formula notation="TeX">a \in H^1(Z, \mathbb{Z}/n\mathbb{Z},
\mathrm{GP}(n-1))</formula> ?
<note type="editorial" resp="#pass">le premier argument est une lettre isolée, lue <formula notation="TeX">Z</formula>, avec un indice ou
une virgule peu nets ; ce qui suit le premier « <formula notation="TeX">H^1(</formula> » est surchargé</note>
<note type="authorial" place="margin"><unclear>faisceau</unclear> des <unclear>sections</unclear> à <gap reason="illegible"/></note>
<note type="editorial" resp="#pass">note cerclée dans la marge droite, reliée par une flèche au
<formula notation="TeX">\mathrm{GP}(n-1)</formula> souligné</note>
Sinon, on aurait <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> à : <formula notation="TeX">H^2(X,
\mathbb{Q}/\mathbb{Z})</formula>, tout élément est-il l'obstruction d'un élément de
<formula notation="TeX">H^1(X, \underline{\mathrm{GP}(n-1)})</formula> pour <formula notation="TeX">n</formula> convenable ??</p>
<p>Puis on <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> se ramener à voir si les éléments de
torsion de <formula notation="TeX">H^3(X, \mathbb{Z})</formula> <del><formula notation="TeX">\simeq H^2(X, \ill{})</formula></del> [i.e. les
éléments de <formula notation="TeX">\partial(H^2(X, \mathbb{Q}/\mathbb{Z}))</formula>] est l'obstruction
d'un élément de <formula notation="TeX">H^1(X, \mathrm{GP}(n-1))</formula>, avec <formula notation="TeX">n</formula> convenable [N.B.
<formula notation="TeX">H^3(X, \mathbb{Z}) \simeq H^2(X, \underline{\mathbb{C}}^{*})</formula>] — c'est la
question 1 <hi rend="italic">topologique</hi> —]</p>
<p>On peut introduire le revêtement universel <formula notation="TeX">\widetilde{X}</formula> de <formula notation="TeX">X</formula>, de groupe
de Galois <formula notation="TeX">\pi</formula>, et on a alors
<formula notation="TeX" rend="display">0 \to H^2(\pi, \mathbb{Z}/n\mathbb{Z}) \to H^2(X, \mathbb{Z}/n\mathbb{Z})
  \to H^2(\widetilde{X}, \mathbb{Z}/n\mathbb{Z})^{\pi} \to \cdots</formula>
et on peut essayer de montrer que du moins les éléments de <formula notation="TeX">H^2(X,
\mathbb{Z}/n\mathbb{Z})</formula> qui proviennent de <formula notation="TeX">H^2(\pi, \mathbb{Z}/n\mathbb{Z})</formula>
sont dans <formula notation="TeX">\operatorname{Im} H^1(X, \mathrm{GP}(n-1))</formula> ; <del>ainsi donc</del>
il suffit pour cela de prouver que <formula notation="TeX">H^1(\pi, \mathrm{GP}(n-1)) \to H^2(\pi,
\mathbb{Z}/n\mathbb{Z})</formula> est surjectif —
<del><gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> prenant <formula notation="TeX">X = K(1, \pi)</formula> <gap reason="illegible"/></del>
Du moins, est-il vrai que tout élément de <formula notation="TeX">H^2(\pi, \mathbb{Q}/\mathbb{Z})</formula>
est dans <formula notation="TeX">\operatorname{Im} H^1(\pi, \mathrm{GP}(n-1))</formula> pour <formula notation="TeX">n</formula>
<hi rend="italic">convenable</hi> ?
<note type="editorial" resp="#pass">après « surjectif », une ligne et demie est annulée par un gribouillis
en boucles ; on y lit seulement « <formula notation="TeX">X = K(1, \pi)</formula> »</note></p>
<pb n="66" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/46.pdf#page=67"/>
<p>Et si ceci aussi est faux, est-il donc vrai au moins que tout élément de
<formula notation="TeX">H^2(\pi, \mathbb{C}^{*})</formula> est dans <formula notation="TeX">\operatorname{Im} \struck{\ill{}} H^1(\pi,
\mathrm{GP}(n-1))</formula> pour <formula notation="TeX">n</formula> convenable ??</p>
<p>— ]
<note type="editorial" resp="#pass">le crochet fermant, isolé en bas à droite de la page, clôt celui qui
ouvre la page 65</note></p>
<div type="section">
<head>« Restriction des scalaires » dans les groupes algébriques et leurs espaces principaux homogènes…</head>
<p><note type="editorial" resp="#pass">inscrit et souligné, avec les guillemets, en haut à droite d'une chemise
(page 67), qui ne reçoit pas de numéro de page</note></p>
<pb n="68" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/46.pdf#page=69"/>
<p><formula notation="TeX">k</formula> corps, <formula notation="TeX">k'</formula> extension finie de <formula notation="TeX">k</formula>, <formula notation="TeX">S = \operatorname{Spec} k</formula>,
<formula notation="TeX">S' = \operatorname{Spec} k'</formula></p>
<p><note type="authorial" place="margin">N.B. <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> : voir dans la question…</note></p>
<p>a) <formula notation="TeX">X'</formula> préschéma sur <formula notation="TeX">k'</formula>, <formula notation="TeX">X_1 = \prod_{S'/S} X'/S'</formula></p>
<p>(i)    <formula notation="TeX">\boxed{H^0(k, X_1) \simeq H^0(k', X')}</formula></p>
<p>(ii)    Si <formula notation="TeX">X'</formula> est un schéma en groupes, <unclear>noté</unclear> <formula notation="TeX">G'</formula>,
<hi rend="italic"><gap reason="illegible"/> sur <formula notation="TeX">k</formula></hi>, on a</p>
<p><formula notation="TeX">\boxed{H^1(k, G_1) \simeq H^1(k', G')}</formula>    (classes de fibrés
principaux homogènes —-)</p>
<p>(iii)    Si <formula notation="TeX">G'</formula> est un schéma en groupe <hi rend="italic">commut.</hi>, noté <formula notation="TeX">M'</formula>, on a</p>
<p><formula notation="TeX">\boxed{H^i(k, M_1) \simeq H^i(k', M')}</formula>    pour tout <formula notation="TeX">i</formula>
   (Cohomologie galoisienne…)</p>
<p>(i) Est vrai par définition (on n'a pas besoin de corps),</p>
<p>(ii) Soit <formula notation="TeX">P'</formula> fibré principal homogène sous <formula notation="TeX">G'</formula>, alors
<formula notation="TeX">P_1 = \prod_{S'/S} P'</formula> est un schéma sur <formula notation="TeX">k</formula>, sur lequel <formula notation="TeX">G'</formula> opère. On voit
que <formula notation="TeX">P_1</formula> est formellement fibré princ. homog. sous <formula notation="TeX">G_1</formula>, d'autre part
<del>il est <formula notation="TeX">\neq \emptyset</formula></del> pour utiliser la <unclear>simplicité</unclear> de
<formula notation="TeX">G'/k'</formula>, on voit que <formula notation="TeX">P_1 \neq \emptyset</formula>, <del>donc c'est un fibré
principal homogène</del>. La fonction <formula notation="TeX">P' \mapsto P_1</formula> est pleinement fidèle.
<supplied resp="#pass">i.e. <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">P_1</formula> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> catégories</supplied>
On montre que c'est une équivalence de catégories, un argument de descente
montre <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">P_1</formula> est trivial —-
<note type="authorial" place="margin"><unclear>Contre-exemple</unclear> <gap reason="illegible"/> si <formula notation="TeX">G'</formula> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> ??
<gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">G'</formula> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">k'</formula> ??</note>
<note type="editorial" resp="#pass">la note marginale, en quatre lignes obliques, est écrite en travers de
la marge gauche en regard de (ii) ; l'addition « i.e.… catégories » est
entourée</note></p>
<p>(iii) Soit <formula notation="TeX">T'/S</formula> <del>fini étale</del> galoisien, <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/>.
<formula notation="TeX" rend="display">C^{*}(T/S, M_1) \simeq C^{*}(T'/S', M')</formula>
d'où
<formula notation="TeX" rend="display">H^{*}(T/S, M_1) \simeq H^{*}(T'/S', M') ,</formula>
d'où, si <formula notation="TeX">T</formula> parcourt certains <formula notation="TeX">S</formula>-préschémas,
<formula notation="TeX" rend="display">\varinjlim_{T} H^{*}(T/S, M_1) \simeq \varinjlim_{T} H^{*}(T'/S', M') ,</formula>
Or, si <formula notation="TeX">T</formula> parcourt les rev. étales <unclear>complets</unclear> (ou les produits
<gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <unclear>finis</unclear> sur <formula notation="TeX">S</formula>) les <formula notation="TeX">T'/S'</formula> sont <hi rend="italic">cofinaux</hi> dans
les <supplied resp="#pass"><unclear>catégories</unclear></supplied> <del><gap reason="illegible"/></del> <gap reason="illegible"/> rel. à <formula notation="TeX">S'</formula> ! D'où la
conclusion.
<note type="editorial" resp="#pass">au bas de la page, à gauche : « TSVP »</note></p>
<pb n="69" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/46.pdf#page=70"/>
<p>Supposons que <formula notation="TeX">k'/k</formula> est <hi rend="italic">radiciel</hi>, prenons <formula notation="TeX">M' = \mathbb{G}_{m,k'}</formula>,
alors on a une suite exacte
<formula notation="TeX" rend="display">e \to \mathbb{G}_m \to (\mathbb{G}_m)_1 \to U \to e ,
  \qquad (\mathbb{G}_m)_1 = \underline{\mathrm{Hom}}_S(S', \mathbb{G}_m)</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">l'égalité est écrite verticalement sous <formula notation="TeX">(\mathbb{G}_m)_1</formula> ; la lecture
« <formula notation="TeX">\underline{\mathrm{Hom}}</formula> » est douteuse</note>
où <formula notation="TeX">U</formula> est unipotent connexe, de <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> sur <formula notation="TeX">k</formula> [en car. <formula notation="TeX">2</formula>, on peut
trouver <formula notation="TeX">U</formula> de dim. <formula notation="TeX">1</formula>, <del><gap reason="illegible"/></del> par ex. si <formula notation="TeX">[k':k] = 2</formula>]. La suite
exacte de cohomologie galoisienne sur <formula notation="TeX">k</formula> donne alors, compte tenu de
<formula notation="TeX">H^i(k, (\mathbb{G}_m)_1) \simeq H^i(k', \mathbb{G}_m)</formula>, l'isom.
<formula notation="TeX" rend="display">H^1(k, U) \simeq \operatorname{Ker}\bigl(H^2(k, \mathbb{G}_m) \to
  H^2(k', \mathbb{G}_m)\bigr)</formula>
Prenons p. ex. <formula notation="TeX">k = k_0((t))</formula>, <formula notation="TeX">k' = k_0((t^{1/p}))</formula>, où <formula notation="TeX">k_0</formula> est un corps
fini de car. <formula notation="TeX">p</formula> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/>, on trouve par la <gap reason="illegible"/> du <unclear>corps
de classes local</unclear>
<formula notation="TeX" rend="display">H^1(k, U) \simeq \mathbb{Z}/p\mathbb{Z} \neq 0</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">les parenthèses doubles de <formula notation="TeX">k_0((t))</formula> se lisent aussi bien comme des
crochets</note>
[bien que, pour <formula notation="TeX">p = 2</formula>, <formula notation="TeX">U</formula> soit une forme de <formula notation="TeX">\mathbb{G}_a</formula> ; bien sûr,
cette forme n'est pas isomorphe à <formula notation="TeX">\mathbb{G}_a</formula>].
<note type="authorial" place="margin">N.B. On <unclear>sait</unclear> <gap reason="illegible"/> que <formula notation="TeX">pU = 0</formula> (<gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/>
par <formula notation="TeX">k'^{p} \subset k</formula>)</note></p>
<p>Notons aussi que <hi rend="italic">l'ext. de <formula notation="TeX">U</formula> par <formula notation="TeX">\mathbb{G}_m</formula></hi> [qui splitte sur
<formula notation="TeX">\bar{k}</formula>] <hi rend="italic">n'est pas triviale</hi>, car autrement on aurait
<formula notation="TeX" rend="display">H^1(k, (\mathbb{G}_m)_1) \simeq H^1(k, \mathbb{G}_m) \times H^1(k, U)</formula>
d'où <formula notation="TeX">H^1(k, U) = 0</formula>.
<note type="editorial" resp="#pass">sous <formula notation="TeX">H^1(k, (\mathbb{G}_m)_1)</formula> et <formula notation="TeX">H^1(k, \mathbb{G}_m)</formula>, il note
« <formula notation="TeX">= 0</formula> » verticalement</note>
Donc « la <gap reason="illegible"/> <supplied resp="#pass"><unclear>multiplicative</unclear></supplied> de <formula notation="TeX">(\mathbb{G}_m)_1</formula>
<hi rend="italic">n'est pas définie sur <formula notation="TeX">k</formula></hi> »</p>
<pb n="70" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/46.pdf#page=71"/>
<p>Regardons maintenant l'<hi rend="italic">hom. <gap reason="illegible"/></hi> et soit <formula notation="TeX">V</formula> son noyau
<formula notation="TeX" rend="display">e \to V \to (\mathbb{G}_m)_1 \to \mathbb{G}_m \to e</formula>
<hi rend="italic">Mais</hi> <formula notation="TeX">V</formula> <hi rend="italic">n'est pas lisse sur <formula notation="TeX">k</formula></hi>, <del><gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/></del>
<note type="authorial" place="margin">dans le cas particulier envisagé où <formula notation="TeX">H^1(k, U) \neq 0</formula></note>
<del>Mais [dans le cas où <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/>]</del>
<gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> que <formula notation="TeX">V_{\mathrm{réd}}</formula> [est exactement le radical
<supplied resp="#pass">unipotent</supplied> de <formula notation="TeX">\mathbb{G}_m</formula>]. D'ailleurs, dans le cas où <formula notation="TeX">[k':k] = p</formula>,
on voit facilement que <formula notation="TeX">V</formula> est réduit. D'ailleurs, dans le cas où
<formula notation="TeX">k'^{p} \subset k</formula>, on voit facilement que <hi rend="italic"><formula notation="TeX">V</formula> est aussi le noyau de la
puissance <formula notation="TeX">p</formula>-ième dans <formula notation="TeX">\mathbb{G}_m</formula></hi>, donc on a un isom.
<formula notation="TeX" rend="display">V \simeq \prod_{S'/S} (\mu_p)_{S'} .</formula>
<note type="authorial" place="margin"><unclear>précisions</unclear> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/>…</note>
<note type="editorial" resp="#pass">le paragraphe « D'ailleurs… isom. » est marqué d'un double trait
vertical à gauche, la note marginale écrite de biais</note>
<del>En tous cas</del>, on <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> une suite exacte
<formula notation="TeX" rend="display">0 \to \mu_p \to V \to U \to 0</formula>
(extension non triviale —). Notons maintenant que si <formula notation="TeX">G'</formula> est un groupe
alg. sur <formula notation="TeX">k'</formula> <supplied resp="#pass"><gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/></supplied> <del><gap reason="illegible"/></del> ayant un centre isomorphe à
<formula notation="TeX">(\mu_p)_{k'}</formula> [p. ex. <formula notation="TeX">\mathrm{Sl}(p)_{k'}</formula>] alors le centre de <formula notation="TeX">G_1</formula> est
<formula notation="TeX" rend="display">Z_1 = V</formula>
donc <formula notation="TeX">(Z_1)_{\mathrm{réd}}</formula> <hi rend="italic">n'est pas définissable sur <formula notation="TeX">k</formula></hi>.</p>
</div>
<div type="section">
<head>Petits fourbis cohomologiques</head>
<p><note type="editorial" resp="#pass">inscrit et souligné en haut à droite d'une chemise (page 71), qui ne
reçoit pas de numéro de page ; la lecture « fourbis » est douteuse. Les mêmes
mots sont répétés au crayon, de biais, dans la marge gauche de la page 72</note></p>
<pb n="72" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/46.pdf#page=73"/>
<p><hi rend="italic">Proposition</hi>    Soit <formula notation="TeX">k</formula> un corps commutatif, <formula notation="TeX">L</formula> une extension
galoisienne de <formula notation="TeX">k</formula> de groupe de Galois <formula notation="TeX">\Gamma</formula>, <formula notation="TeX">\underline{A}</formula> une algèbre
avec <formula notation="TeX">1</formula> de dimension finie sur <formula notation="TeX">k</formula>, <formula notation="TeX">\underline{A}^{L}</formula> l'algèbre sur <formula notation="TeX">L</formula>
obtenue par extension des scalaires à <formula notation="TeX">L</formula>, <formula notation="TeX">\underline{A}^{L}</formula> est considérée
comme munie du groupe d'automorphismes défini par <formula notation="TeX">\Gamma</formula>. Soit
<formula notation="TeX">G = \underline{A}^{L*}</formula> le groupe des éléments inversibles de
<formula notation="TeX">\underline{A}^{L}</formula>, <formula notation="TeX">G</formula> <del><formula notation="TeX">\underline{A}^{L}</formula></del> un <formula notation="TeX">\Gamma</formula>-groupe.
<formula notation="TeX">H^1(\Gamma, G)</formula> est réduit à l'élément unité, ainsi que <formula notation="TeX">H^1(\Gamma,
G^{\psi})</formula> si <formula notation="TeX">\psi</formula> est un hom. croisé de <formula notation="TeX">\Gamma</formula> dans <del><gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">G</formula></del>
<supplied resp="#pass"><formula notation="TeX">\mathrm{Aut}\,\underline{A}</formula></supplied>. <hi rend="italic"><gap reason="illegible"/></hi>    <formula notation="TeX">H^1(\Gamma,
\mathrm{Gl}(n, L))</formula> est réduit à l'élément unité.
<note type="editorial" resp="#pass">l'énoncé est marqué d'un trait vertical à gauche</note></p>
<p><hi rend="italic">Démonstration</hi>    <formula notation="TeX">\Gamma</formula> opère dans <formula notation="TeX">G^{\psi} = G</formula> par
<formula notation="TeX">\sigma(\gamma)g = \psi(\gamma).g^{\gamma}</formula>. Soit <formula notation="TeX">\varphi \in Z^1(\Gamma,
G^{\psi})</formula> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/>
<formula notation="TeX" rend="display">x = \sum_{\gamma \in \Gamma} \varphi(\gamma)\,
  \sigma(\gamma).A \qquad (A \in \underline{A}^{L})</formula>
<del><gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/>, <formula notation="TeX">\sigma(\gamma)</formula> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/></del>
<note type="editorial" resp="#pass">dans cette formule et la suivante, une parenthèse biffée et illisible
suit le signe somme</note>
<formula notation="TeX" rend="display">\sigma(\gamma)x = \sum_{\gamma' \in \Gamma}
    \sigma(\gamma)\varphi(\gamma')\,\sigma(\gamma\gamma').A</formula>
<del><formula notation="TeX">= \sum_{\gamma' \in \Gamma} (\sigma(\gamma')A)\,
\sigma(\gamma)\varphi(\gamma^{-1}\gamma')</formula></del>
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{align*}
  &amp;= \sum_{\gamma' \in \Gamma} \sigma(\gamma)\varphi(\gamma^{-1}\gamma')\,
    \sigma(\gamma').A \\
  &amp;= \sigma(\gamma)\varphi(\gamma^{-1}) \sum_{\gamma' \in \Gamma}
    \varphi(\gamma')\,\sigma(\gamma').A = \sigma(\gamma)\varphi(\gamma^{-1})x
\end{align*}</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">x = \varphi(\gamma^{-1})\,\sigma(\gamma)^{-1}x \qquad
  x = \varphi(\gamma)\,\sigma(\gamma)x</formula>
<del><formula notation="TeX">\varphi(\gamma) =</formula></del> D'où, si <hi rend="italic"><formula notation="TeX">x</formula> inversible</hi>, la formule
<formula notation="TeX" rend="display">\varphi(\gamma) = x\,(\sigma(\gamma)x)^{-1}</formula>
Il reste à prouver donc que l'on peut trouver <formula notation="TeX">A</formula> de telle façon que
<formula notation="TeX">\sum \varphi(\gamma)\,\sigma(\gamma).A</formula> soit</p>
<pb n="73" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/46.pdf#page=74"/>
<p>inversible. Or, <formula notation="TeX">\sigma(\gamma)A = \psi(\gamma).A^{\gamma}</formula>, où <formula notation="TeX">\psi(\gamma)</formula>
est une transformation linéaire de <formula notation="TeX">\underline{A}^{L}</formula>, si <formula notation="TeX">x</formula> n'était pas
inversible, on aurait (<formula notation="TeX">P</formula> étant la fonction <supplied resp="#pass">polynôme</supplied>
<formula notation="TeX">P(A) = \struck{\det(\ill{})}</formula> <supplied resp="#pass"><unclear>déterminant de</unclear></supplied> <formula notation="TeX">f_A</formula>, <gap reason="illegible"/>
de la transformation <formula notation="TeX">B \mapsto AB</formula> <unclear>ou</unclear> <formula notation="TeX">B \mapsto BA</formula>)
<formula notation="TeX" rend="display">P\Bigl(\sum_{\gamma} \varphi(\gamma)\bigl(\psi(\gamma).A^{\gamma}\bigr)\Bigr) = 0</formula>
<del><gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">= 0</formula>, i.e. <gap reason="illegible"/>
<formula notation="TeX">\sum_{\gamma}</formula> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">A</formula>.</del>
Considérons la fonction sur <formula notation="TeX">(\underline{A}^{L})^{\Gamma}</formula> définie par
<del><formula notation="TeX">\bar{P}((A_\gamma)) = P(\sum_{\gamma} \varphi(\gamma) \ldots</formula></del>
<formula notation="TeX" rend="display">\bar{P}((A_\gamma)) = P\Bigl(\sum_{\gamma} \varphi(\gamma)\bigl(\psi(\gamma).
  A_{\gamma}^{\gamma}\bigr)\Bigr)</formula>
Elle est nulle <gap reason="illegible"/> <supplied resp="#pass">en faisant la substitution</supplied>
(<formula notation="TeX">A_\gamma = A^{\gamma}</formula> (<formula notation="TeX">A \in \underline{A}^{L}</formula>)) d'où on conclut qu'elle
est identiquement nulle (du moins si <hi rend="italic">le corps <formula notation="TeX">k</formula> est infini</hi>).
<note type="authorial" place="margin">argument <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> d'un corps !!!</note>
On aurait donc, en prenant <formula notation="TeX">A_\gamma = 0</formula> si <formula notation="TeX">\gamma \neq 1</formula>, <formula notation="TeX">A_1 = 1 \in
\underline{A}^{L}</formula> : <formula notation="TeX">P(1) = 0</formula>, ce qui est absurde.</p>
<p>Il reste : l'égalité <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> le cas <hi rend="italic">fini</hi>. Dans ce cas,
<del><gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> fini ; <formula notation="TeX">\mathbb{G}_m</formula> <gap reason="illegible"/>
<gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> cyclique <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">\Gamma</formula></del> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/>, et prouvons
<formula notation="TeX">H^1(\Gamma, G^{\psi}) = e</formula> si <formula notation="TeX">\psi</formula> est <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">\varphi</formula> est <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/>
<gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">\varphi(u) = a</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{gather*}
  \varphi(u^0) = 1 \\
  \varphi(u) = a \\
  \varphi(u^2) = a\,\sigma(u)a \\
  \varphi(u^3) = a\,\sigma(u)a\,\sigma(u)^2 a \\
  \ldots \\
  \varphi(u^{n-1}) = a\,\sigma(u)a \cdots \sigma(u)^{n-2}a
\end{gather*}</formula>
<note type="authorial" place="margin"><gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> un hom. croisé de <formula notation="TeX">\Gamma</formula> dans
<formula notation="TeX">\mathrm{Aut}\,G^{L}</formula> <gap reason="illegible"/> ; <formula notation="TeX">\Gamma</formula> <unclear>engendré par</unclear> <formula notation="TeX">u</formula>,
<formula notation="TeX">u\lambda = \lambda^{q}</formula> (<formula notation="TeX">q = [k]</formula>) <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/></note>
<note type="editorial" resp="#pass">la fin de la page est très raturée : deux lignes barrées, un mot
entouré, et la note marginale, de biais, reliée par une flèche au début de la
ligne « <formula notation="TeX">\varphi</formula> est… »</note></p>
<pb n="74" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/46.pdf#page=75"/>
<p><hi rend="italic">Proposition</hi>    Soit <formula notation="TeX">G</formula> un groupe algébrique <hi rend="italic">connexe</hi> sur un
corps fini <formula notation="TeX">k</formula>, <formula notation="TeX">L</formula> une extension finie de <formula notation="TeX">k</formula>, de groupe de Galois <formula notation="TeX">\Gamma</formula>,
<formula notation="TeX">G^{L}</formula> le groupe obtenu à partir de <formula notation="TeX">G</formula> par extension des scalaires à <formula notation="TeX">L</formula> (il
est encore connexe sur <formula notation="TeX">L</formula>), <formula notation="TeX">\Gamma</formula> opère dans <formula notation="TeX">G^{L}</formula> comme groupe
d'automorphismes. <del>Soit <gap reason="illegible"/></del>. Alors <formula notation="TeX">H^1(\Gamma, G^{L}) = \lbrace
e \rbrace</formula>. Plus généralement, soit <formula notation="TeX">\mathrm{Aut}\,G^{L}</formula> le groupe des
automorphismes du groupe algébrique <formula notation="TeX">G^{L}</formula> <hi rend="italic">sur <formula notation="TeX">L</formula></hi>, et soit <formula notation="TeX">\psi</formula> un
<del><gap reason="illegible"/></del> <supplied resp="#pass">hom.</supplied> croisé de <formula notation="TeX">\Gamma</formula> dans <formula notation="TeX">\mathrm{Aut}\,G^{L}</formula>, soit
<formula notation="TeX">G^{L\psi}</formula> le groupe <formula notation="TeX">G^{L}</formula> muni de <formula notation="TeX">\Gamma</formula> opérant par
<formula notation="TeX">\sigma(\gamma).g = \psi(\gamma).g^{\gamma}</formula> ; alors, on a encore
<formula notation="TeX" rend="display">H^1(\Gamma, G^{L\psi}) = \lbrace e \rbrace</formula>
<note type="authorial" place="margin">à voir !</note>
<note type="editorial" resp="#pass">l'énoncé est marqué d'un trait vertical à gauche, la note marginale en
regard</note></p>
<p><hi rend="italic">Démonstration</hi>    Soit <formula notation="TeX">q</formula> = nb d'éléments de <formula notation="TeX">k</formula>, et <formula notation="TeX">n = [L:k]</formula>.
<formula notation="TeX">\Gamma</formula> est le groupe cyclique engendré par l'automorphisme
<formula notation="TeX">f\lambda = \lambda^{q}</formula>, on désigne par <formula notation="TeX">u</formula> l'automorphisme correspondant de
<formula notation="TeX">G^{L}</formula>. Soit <formula notation="TeX">\Omega</formula> une clôture algébrique de <formula notation="TeX">L</formula>, on désigne par
<formula notation="TeX">\tilde{u}</formula> l'automorphisme <del><gap reason="illegible"/></del> de <formula notation="TeX">G^{\Omega}</formula> défini <supplied resp="#pass">par
l'automorphisme <formula notation="TeX">\lambda \mapsto \lambda^{q}</formula> de <formula notation="TeX">\Omega</formula></supplied> (on a donc
<formula notation="TeX">u^{n} = 1</formula>, mais <formula notation="TeX">\tilde{u}^{n} \neq 1</formula> ; l'ensemble des invariants de
<formula notation="TeX">\tilde{u}^{n}</formula> dans <formula notation="TeX">\Omega</formula> — resp. <formula notation="TeX">G^{\Omega}</formula> — est <formula notation="TeX">L</formula> — resp. 
<formula notation="TeX">G^{L}</formula> —). On désigne par <formula notation="TeX">\tilde{v}</formula> l'automorphisme
<formula notation="TeX">x \mapsto \psi(f)x^{\tilde{u}}</formula> de <formula notation="TeX">G^{\Omega}</formula>, induisant un automorphisme
<formula notation="TeX">v</formula> de <formula notation="TeX">G</formula>, qui n'est autre que <formula notation="TeX">\sigma(f)</formula>. On a, puisque <formula notation="TeX">\psi(\gamma)</formula> est
un <del><formula notation="TeX">\psi\,\psi^{\tilde{u}} \cdots \psi^{\tilde{u}}</formula></del> hom. croisé de
<formula notation="TeX">\Gamma</formula> dans <formula notation="TeX">\mathrm{Aut}\,G^{L}</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">la définition de <formula notation="TeX">\tilde{u}</formula> a été reprise trois fois : on y voit,
biffés, « <formula notation="TeX">f : \lambda \mapsto \lambda^{q}</formula> de <formula notation="TeX">\Omega</formula> », « <formula notation="TeX">x \mapsto
x^{\tilde{u}}</formula> » et, en surcharge, « <formula notation="TeX">x \mapsto x^{q}</formula> »</note></p>
<pb n="75" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/46.pdf#page=76"/>
<p><formula notation="TeX" rend="display">\psi^{(u)}\psi^{(u^2)} \cdots \psi^{(u^{n-1})} = 1</formula>
(où <formula notation="TeX">\psi^{(u^k)} = u^{k}\psi u^{k-1}</formula>), d'autre part, en désignant par
<formula notation="TeX">\tilde{\psi}</formula> le prolongement de <formula notation="TeX">\psi</formula> à <formula notation="TeX">G^{\Omega}</formula>, et notant que les
<formula notation="TeX">\psi^{(u^k)}</formula> sont encore des <del><gap reason="illegible"/></del> automorphismes <supplied resp="#pass">du groupe
algébrique</supplied> <formula notation="TeX">G^{L}</formula> sur <formula notation="TeX">L</formula>, <del><gap reason="illegible"/></del> <supplied resp="#pass"><unclear>induisant</unclear></supplied> des
automorphismes <formula notation="TeX">\tilde{\psi}^{(\tilde{u}^k)}</formula> de <formula notation="TeX">G^{\Omega}</formula> :
<formula notation="TeX" rend="display">(*) \qquad \tilde{\psi}^{\tilde{u}}\,\tilde{\psi}^{\tilde{u}^2} \cdots
  \tilde{\psi}^{\tilde{u}^{n-1}} = 1</formula>
Soit <formula notation="TeX">\varphi \in Z^1(\Gamma, G^{L\psi})</formula>, donnée par <formula notation="TeX">\varphi(u) = a \in
G^{L\psi}</formula>, avec
<formula notation="TeX" rend="display">(**) \qquad a\,a^{v}a^{v^2} \cdots a^{v^{n-1}} = 1</formula>
On cherche <formula notation="TeX">b \in G^{L}</formula> tel que <formula notation="TeX">a = b(b^{v})^{-1}</formula> ; on va voir qu'il
suffit de <unclear>trouver</unclear> <formula notation="TeX">b \in G^{\Omega}</formula> tel que
<formula notation="TeX">a = b(b^{\tilde{v}})^{-1}</formula> : on va voir qu'alors automatiquement
<formula notation="TeX">b \in G^{L}</formula>.</p>
<p>Pour ceci, on <del><gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">a = b(b^{\tilde{v}})^{-1}</formula></del> :
<unclear>écrivons</unclear> <formula notation="TeX">(**)</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">suit un bloc annulé par un grand trait sinueux, où l'on lit
« <formula notation="TeX">a^{v^k} = a^{\tilde{v}^k}</formula> »,
« <formula notation="TeX">\tilde{v}^{k} = (\tilde{\psi}\tilde{u})^{k} = \tilde{\psi}
\tilde{\psi}^{\tilde{u}}\tilde{\psi}^{\tilde{u}^2} \cdots
\tilde{\psi}^{\tilde{u}^{k-1}}\tilde{u}^{k}</formula> (évidemment …) » et
« <formula notation="TeX">a^{v^k} = a^{\tilde{v}^k} = (\tilde{\psi} \cdots
\tilde{\psi}^{\tilde{u}^{k-1}})\,b\,b^{v} \ldots b\,b^{\tilde{v}^{-1}}</formula> »</note>
on constate que
<formula notation="TeX" rend="display">a^{v^k} = a^{\tilde{v}^k} = b^{\tilde{v}^k}\bigl(b^{\tilde{v}^{k+1}}\bigr)^{-1}</formula>
d'où on tire
<formula notation="TeX" rend="display">b\bigl(b^{\tilde{v}^n}\bigr)^{-1} = 1 \qquad \text{soit} \qquad
  b^{\tilde{v}^n} = b</formula>
Or on a
<formula notation="TeX">\tilde{v}^{k} = (\tilde{\psi}\tilde{u})^{k} = \tilde{\psi}
\tilde{\psi}^{\tilde{u}} \cdots \tilde{\psi}^{\tilde{u}^{k-1}}\tilde{u}^{k}</formula>
(récurrence sur <formula notation="TeX">k</formula>) d'où
<formula notation="TeX" rend="display">\tilde{v}^{n} = \bigl(\tilde{\psi}\tilde{\psi}^{\tilde{u}} \cdots
  \tilde{\psi}^{\tilde{u}^{n-1}}\bigr)\tilde{u}^{n} = \tilde{u}^{n}</formula>
en vertu de <formula notation="TeX">(*)</formula>, on a donc <formula notation="TeX">b^{\tilde{u}^n} = b</formula>, i.e. <formula notation="TeX">b \in G^{L}</formula>.</p>
<p>On est maintenant ramené au théorème <unclear>géométrique</unclear> suivant :</p>
<pb n="76" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/46.pdf#page=77"/>
<p><hi rend="italic">Lemme 1</hi>    Soit <formula notation="TeX">G</formula> un groupe algébrique connexe sur le corps
algébriquement clos <formula notation="TeX">\Omega</formula> de car. <formula notation="TeX">p \neq 0</formula>, <supplied resp="#pass">« défini » sur le corps
<formula notation="TeX">\mathbb{F}_q</formula> à <formula notation="TeX">q</formula> éléments, soit</supplied> <del>soit</del> <formula notation="TeX">q</formula> une puissance
<del><gap reason="illegible"/></del> <formula notation="TeX">\psi</formula> un <supplied resp="#pass"><unclear>automorphisme du groupe
algébrique</unclear></supplied> <del><gap reason="illegible"/></del>, considérons <del>l'automorphisme <formula notation="TeX">\sigma</formula> du
groupe <formula notation="TeX">G</formula> <supplied resp="#pass">défini</supplied> défini par</del> l'application de <formula notation="TeX">G</formula> dans <formula notation="TeX">G</formula> donnée par
<formula notation="TeX" rend="display">x \longmapsto x\,\bigl(\psi x^{(q)}\bigr)^{-1}</formula>
où <formula notation="TeX">x^{(q)}</formula> est le transformé de <formula notation="TeX">x</formula> par l'automorphisme qui correspond à
<formula notation="TeX">\lambda \mapsto \lambda^{(q)}</formula> dans <formula notation="TeX">\Omega</formula> (dont le corps des invariants
est <formula notation="TeX">\mathbb{F}_q</formula>) ; cette application est alors <hi rend="italic">surjective</hi>.
<note type="editorial" resp="#pass">l'énoncé est marqué d'un trait vertical à gauche</note></p>
<p><del>On <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> l'<gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/></del>
Considérons la différentielle de cette application à l'élément neutre : par
un calcul presque formel, on trouve que c'est l'identité (car la
différentielle de <formula notation="TeX">x \mapsto \psi x^{(q)}</formula> est la <del><gap reason="illegible"/></del>
<supplied resp="#pass">composée</supplied> de <formula notation="TeX">d\psi(e)</formula> avec la différentielle de <formula notation="TeX">x^{(q)}</formula>, laquelle
est nulle).</p>
<p>Donc l'application envisagée a pour image un <hi rend="italic">voisinage</hi> de <formula notation="TeX">e</formula>. C'est
d'ailleurs un hom. croisé (quand <formula notation="TeX">G</formula> opère sur lui-même par automorphismes
intérieurs par <formula notation="TeX">\psi x^{(q)}</formula> : <formula notation="TeX">\theta(xy) = \theta(x)\,
\mathrm{int}(\psi x^{(q)})\,\theta(y)</formula>).</p>
<p>Si <formula notation="TeX">G</formula> est abélien, l'image <formula notation="TeX">\theta(G)</formula> est donc un sous-groupe, qui est
<supplied resp="#pass"><gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/></supplied> <del><gap reason="illegible"/></del> : <formula notation="TeX">G</formula> puisque <formula notation="TeX">G</formula> est connexe.</p>
<p>Dans le cas général, on <gap reason="illegible"/></p>
<pb n="77" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/46.pdf#page=78"/>
<p>Soit <formula notation="TeX">G</formula> un groupe où opère <formula notation="TeX">\mathbb{Z}</formula>, <supplied resp="#pass"><formula notation="TeX">T^{1} = T</formula></supplied>, <gap reason="illegible"/>
<del><gap reason="illegible"/></del> <gap reason="illegible"/>, soit <formula notation="TeX">G_n</formula> l'ens. des éléments de <formula notation="TeX">G</formula> tels que
<formula notation="TeX">T^{n}x = x</formula>. On suppose que <formula notation="TeX">G = \bigcup G_n</formula> (les <formula notation="TeX">G_n</formula> forment une suite
croissante). Alors <formula notation="TeX">G_n</formula> est un <formula notation="TeX">\mathbb{Z}_n</formula>-groupe, et on peut considérer
sa cohomologie <supplied resp="#pass"><gap reason="illegible"/></supplied> <gap reason="illegible"/>, pour <formula notation="TeX">G</formula> commutatif, <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> :
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{align*}
  H^0(\mathbb{Z}_n, G_n) &amp;= G_1 \quad \text{ens.\ des éléments de $G$
    invariants par $\mathbb{Z}$} \\
  H^1(\mathbb{Z}_n, G_n) &amp;= \text{ens.\ des éléments $\alpha$ de $G_n$ tels
    que} \\
  &amp;\qquad \alpha\,T\alpha\,T^{2}\alpha \cdots T^{n-1}\alpha = 1 ,
\end{align*}</formula>
mod la relation d'équivalence définie par <formula notation="TeX">\beta \simeq \alpha</formula> si et
seulement si il existe <formula notation="TeX">u \in G_n</formula> tel que <formula notation="TeX">\beta = u^{-1}\alpha\,Tu</formula>.</p>
<p>D'ailleurs supposons que <formula notation="TeX">n \mid m</formula>, alors <formula notation="TeX">\mathbb{Z}_n</formula> est un quotient de
<formula notation="TeX">\mathbb{Z}_m</formula>, <del><gap reason="illegible"/></del> par un sous-groupe <formula notation="TeX">N_{n,m}</formula>, et on a
<formula notation="TeX">\boxed{G_n = G_m^{N_{n,m}}}</formula>. On a donc fonctoriellement une suite exacte
<formula notation="TeX" rend="display">e \to H^1(\mathbb{Z}_n, G_n) \xrightarrow{\ \mathrm{inf}\ }
  H^1(\mathbb{Z}_m, G_m) \to H^1(N_{n,m}, G_m)^{\mathbb{Z}_m} ,
  \qquad N_{n,m} \simeq \mathbb{Z}_{m/n}</formula>
[Si <formula notation="TeX">G</formula> est abélien, on a aussi <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">\mathbb{Z}_{m/n}</formula> <gap reason="illegible"/>
<formula notation="TeX">H^i(\mathbb{Z}_n, G_n)</formula>, et on a des <supplied resp="#pass">homom.</supplied>
<formula notation="TeX" rend="display">H^i(\mathbb{Z}_n, G_n) \to H^i(\mathbb{Z}_m, G_m)</formula>
d'ailleurs, on sait à partir de <formula notation="TeX">i = 1</formula>, une périodicité de période <formula notation="TeX">2</formula> dans
les <formula notation="TeX">H^i(\mathbb{Z}_n, G_n)</formula>, <del><gap reason="illegible"/></del> donc <formula notation="TeX">i &gt; 1</formula> n'importe pas grand
chose].</p>
<p><hi rend="italic">Lemme 1</hi>    Soit <formula notation="TeX">\alpha \in G</formula> tel que <formula notation="TeX">\alpha\,T\alpha\,T^{2}\alpha
\cdots T^{n-1}\alpha = 1</formula>, alors <formula notation="TeX">\alpha \in G_n</formula>. Supposons <formula notation="TeX">\alpha, \beta
\in G</formula> satisfaisant aux conditions précédentes et <formula notation="TeX">\beta = u^{-1}\alpha\,Tu</formula>
(<formula notation="TeX">u \in G</formula>), alors <formula notation="TeX">u \in G_n</formula>.
<note type="editorial" resp="#pass">l'énoncé est marqué d'un trait vertical à gauche</note></p>
<p>En effet, dans le premier cas, appliquons <formula notation="TeX">T</formula> :
<formula notation="TeX">T\alpha\,T^{2}\alpha \cdots T^{n-1}\alpha\,T^{n}\alpha = 1</formula> i.e. 
<formula notation="TeX">T^{n}\alpha</formula> est <hi rend="italic">un inverse</hi> de <formula notation="TeX">T\alpha\,T^{2}\alpha \cdots
T^{n-1}\alpha</formula>, comme <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">\alpha</formula>, <gap reason="illegible"/>
<formula notation="TeX">T^{n}\alpha = \alpha</formula>. Dans le second, écrivons <formula notation="TeX">\beta\,T\beta \cdots
T^{n-1}\beta = 1</formula>, et y remplaçons <formula notation="TeX">\beta</formula> par <formula notation="TeX">u^{-1}\alpha\,Tu</formula>, on trouve</p>
<pb n="78" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/46.pdf#page=79"/>
<p><note type="editorial" resp="#pass">en tête de page, deux lignes de sa main, barrées ensemble d'un long
trait ondulé : « F. Peterson    Functional Cohomology operations. Some
non-embedding Problems. » et « Moore    The double suspension and
<formula notation="TeX">p</formula>-primary components of homotopy groups of spheres »</note>
<formula notation="TeX" rend="display">u^{-1}\alpha\,Tu\;Tu^{-1}\,T\alpha\,T^{2}u\;T^{2}u^{-1}\,T^{2}\alpha\,T^{3}u
  \cdots T^{n-1}u^{-1}\,T^{n-1}\alpha\,T^{n}u = 1</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">les facteurs qui se simplifient sont barrés de petits traits obliques</note>
i.e. <formula notation="TeX">u^{-1}(\alpha\,T\alpha \cdots T^{n-1}\alpha)\,T^{n}u = 1</formula> d'où, comme
<formula notation="TeX">(\ \ ) = 1</formula>, <formula notation="TeX">u^{-1}T^{n}u = 1</formula> soit <formula notation="TeX">T^{n}u = u</formula>.</p>
<p><hi rend="italic">Lemme 2</hi>    Si un élément de <formula notation="TeX">H^1(\mathbb{Z}_n, G_n)</formula> est représenté
par un <formula notation="TeX">\alpha \in G_n</formula> tel que <formula notation="TeX">\alpha\,T\alpha \cdots T^{n-1}\alpha = 1</formula>,
alors son image dans <formula notation="TeX">H^1(\mathbb{Z}_m, G_m)</formula> (si <formula notation="TeX">n \mid m</formula>) est aussi
représentée par <formula notation="TeX">\alpha \in G_n \subset G_m</formula>.    <supplied resp="#pass">Trivial</supplied>
<note type="editorial" resp="#pass">l'énoncé est marqué d'un trait vertical à gauche</note></p>
<p>Posons
<formula notation="TeX" rend="display">H^1(T, G) = \varinjlim H^1(\mathbb{Z}_n, G_n)</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">sous la limite, deux lignes : « <gap reason="illegible"/> l'indice » et « filtrant
<unclear>multiplicativement</unclear> »</note></p>
<p>On voit donc que <formula notation="TeX">H^1(T, G)</formula> est l'ens. des classes d'objets <formula notation="TeX">\alpha \in G</formula>
tels qu'il existe un <formula notation="TeX">n</formula> avec <formula notation="TeX">\alpha\,T\alpha \cdots T^{n-1}\alpha = 1</formula>,
<del>et</del> on écrivant <formula notation="TeX">\beta \sim \alpha</formula> s'il existe <formula notation="TeX">u \in G</formula> tel que
<formula notation="TeX">\beta = u^{-1}\alpha\,Tu</formula>.</p>
<p><hi rend="italic">Lemme 3</hi>    Si <hi rend="italic">Pour</hi> <del><gap reason="illegible"/></del> l'application
<formula notation="TeX">x \mapsto x^{-1}Tx</formula> de <formula notation="TeX">G</formula> dans <formula notation="TeX">G</formula> <hi rend="italic">surjective</hi>, on a
<formula notation="TeX">H^1(T, G) = \lbrace e \rbrace</formula></p>
<p>résulte des lemmes 1 et 2</p>
<p><hi rend="italic">Lemme 4</hi>    Soit <formula notation="TeX">e \to G' \to G \to G'' \to e</formula> une suite exacte de
<formula notation="TeX">\mathbb{Z}</formula>-groupes (<formula notation="TeX">T</formula> opère dans <formula notation="TeX">G</formula> et normalise <formula notation="TeX">G'</formula>). Supposons que
pour tout <gap reason="illegible"/> l'application <del><gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/></del>
<formula notation="TeX">x \mapsto x^{-1}\alpha\,Tx</formula> <del>de <formula notation="TeX">G'</formula> dans <formula notation="TeX">G'</formula> soit surjective</del>
<supplied resp="#pass"><unclear>contienne</unclear> <formula notation="TeX">G'</formula></supplied>. Alors
<formula notation="TeX" rend="display">H^1(T, G) \to H^1(T, G'') \quad \text{est \emph{injectif}}</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">la ligne sous « l'application » est biffée et surchargée, avec
« intérieur » et « <formula notation="TeX">G'</formula> » en interligne ; lecture de l'hypothèse
incertaine</note></p>
<p>Soient en effet <formula notation="TeX">\alpha, \beta \in G</formula>, tels que <formula notation="TeX">\alpha\,T\alpha \cdots
T^{n-1}\alpha = 1</formula> et de même <formula notation="TeX">\beta\,T\beta \cdots T^{n-1}\beta = 1</formula>, et</p>
<pb n="79" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/46.pdf#page=80"/>
<p>supposons qu'il existe <formula notation="TeX">u \in G</formula> tel que <formula notation="TeX">\beta \equiv u^{-1}\alpha\,Tu</formula>
(<formula notation="TeX">G'</formula>). On veut prouver que <formula notation="TeX">\beta \sim \alpha</formula>. Remplaçant <formula notation="TeX">\alpha</formula> par
<formula notation="TeX">u^{-1}\alpha\,Tu</formula>, on peut supposer déjà que <formula notation="TeX">\beta \equiv \alpha</formula> (<formula notation="TeX">G'</formula>)
i.e. <formula notation="TeX">\beta = t\alpha</formula> (<formula notation="TeX">t \in G'</formula>). On cherche <formula notation="TeX">v \in G'</formula> tel que
<formula notation="TeX">\beta = v^{-1}\alpha\,Tv</formula> i.e. <formula notation="TeX">t\alpha = v^{-1}\alpha\,Tv</formula> i.e. 
<formula notation="TeX">t = v^{-1}\alpha\,Tv\,\alpha^{-1}</formula> ou encore, (<formula notation="TeX">\sigma</formula> désignant l'aut. 
de <formula notation="TeX">G'</formula> induit par l'aut. intérieur défini par <formula notation="TeX">\alpha</formula>)
<formula notation="TeX">t = v^{-1}\sigma T(v)</formula>. Un tel <formula notation="TeX">v</formula> existe par hypothèse.</p>
<p>On cherche maintenant des conditions moyennant lesquelles
<formula notation="TeX">H^1(T, G) \to H^1(T, G'')</formula> est surjectif. Soit donc <formula notation="TeX">\alpha \in G</formula> tel que
<formula notation="TeX">\alpha\,T\alpha \cdots T^{n-1}\alpha \equiv 1</formula> (<formula notation="TeX">G'</formula>), on veut montrer que
l'on peut trouver <formula notation="TeX">t \in G'</formula> tel que <formula notation="TeX">\beta = t\alpha</formula> satisfasse à
<formula notation="TeX">\beta\,T\beta \cdots T^{n-1}\beta = 1</formula>. Or le premier membre est
<formula notation="TeX">(t\alpha\,T(t)T(\alpha) \cdots T^{n-1}(t)T^{n-1}(\alpha))</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{align*}
  &amp;= t\,\bigl(\alpha\,T(t)\,\alpha^{-1}\bigr)
  \bigl(\alpha\,T\alpha\,T^{2}(t)\,T(\alpha)^{-1}\alpha^{-1}\bigr) \cdots \\
  &amp;\qquad \bigl(\alpha\,T\alpha \cdots T^{n-2}\alpha\,T^{n-1}(t)\,T^{n-2}\alpha^{-1}
  \cdots T\alpha^{-1}\alpha^{-1}\bigr)\,\alpha\,T\alpha \cdots T^{n-1}\alpha
\end{align*}</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">chaque parenthèse est soulignée d'une accolade</note>
Le dernier facteur est <formula notation="TeX">1</formula>, d'où on trouve
<formula notation="TeX" rend="display">t\,\sigma_1 T(t)\,\sigma_2 T^{2}(t) \cdots \sigma_{n-1}T^{n-1}(t)</formula>
où <formula notation="TeX">\sigma_i</formula> est l'automorphisme intérieur défini par
<formula notation="TeX">\alpha\,T\alpha \cdots T^{i-1}\alpha</formula>. D'où le <del><gap reason="illegible"/></del></p>
<p><hi rend="italic">Lemme 5</hi>    Soit <formula notation="TeX">e \to G' \to G \to G'' \to e</formula> une suite exacte de
<formula notation="TeX">\mathbb{Z}</formula>-groupes, supposons que pour toute suite d'automorphismes
<formula notation="TeX">\sigma_1, \ldots, \sigma_{n-1}</formula> de <formula notation="TeX">G'</formula>, induits par des automorphismes
intérieurs de <formula notation="TeX">G</formula>, l'application
<formula notation="TeX" rend="display">x \longmapsto x\,\sigma_1 Tx \cdots \sigma_{n-1}T^{n-1}x</formula>
de <formula notation="TeX">G</formula> dans <formula notation="TeX">G</formula> est surjective. Alors
<formula notation="TeX" rend="display">H^1(X, G) \to H^1(X, G'')</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">la page s'arrête ici ; « <formula notation="TeX">X</formula> » est tel qu'écrit, là où l'on attend
<formula notation="TeX">T</formula></note></p>
<pb n="80" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/46.pdf#page=81"/>
<p>Soit <formula notation="TeX">\Gamma</formula> un groupe, <formula notation="TeX">G</formula> un <formula notation="TeX">\Gamma</formula>-groupe, <formula notation="TeX">M</formula> un <formula notation="TeX">\Gamma</formula>-<del>groupe
<gap reason="illegible"/></del> <supplied resp="#pass">ensemble</supplied>. Supposons que <formula notation="TeX">G</formula> opère sur <formula notation="TeX">M</formula>, et qu'on ait
<formula notation="TeX" rend="display">\gamma(gm) = (\gamma g)(\gamma m)</formula>
Soit alors <formula notation="TeX">f</formula> un <formula notation="TeX">1</formula>-cocycle de <formula notation="TeX">\Gamma</formula> à valeurs dans <formula notation="TeX">G</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">f(\gamma\gamma') = f(\gamma).\gamma f(\gamma')</formula>
La donnée de <formula notation="TeX">f</formula> permet de « tordre » <formula notation="TeX">M</formula>, de façon précise de définir une
autre façon d'opérer de <formula notation="TeX">\Gamma</formula> sur <formula notation="TeX">M</formula>, savoir
<formula notation="TeX" rend="display">\gamma_f\, m = f(\gamma).\gamma.m</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">il écrit <formula notation="TeX">\gamma_f</formula> avec une petite flèche au-dessus du <formula notation="TeX">\gamma</formula> et le
<formula notation="TeX">f</formula> en dessous</note>
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{align*}
  [\text{car} \quad \gamma_f(\gamma'_f m) &amp;= f(\gamma)\gamma\bigl(f(\gamma')
    \gamma' m\bigr) = f(\gamma)\,\gamma f(\gamma')\,\gamma\gamma' m \\
  &amp;= f(\gamma\gamma')\,\gamma\gamma' m = (\gamma\gamma')_f\, m \\
  e_f\, m &amp;= f(e).e.m = m \ ]
\end{align*}</formula>
On désigne par <formula notation="TeX">M_f</formula> le nouveau <del><gap reason="illegible"/></del> <supplied resp="#pass"><formula notation="TeX">\Gamma</formula>-ensemble</supplied> ainsi
construit ; en fait, <unclear>on ne s'est pas servi</unclear> de la loi de groupe de
<formula notation="TeX">M</formula> ; en particulier, faisant opérer <formula notation="TeX">G</formula> sur lui-même par automorphismes
intérieurs, on <del>trouve sur <formula notation="TeX">G_f</formula> une <gap reason="illegible"/></del> note que
<formula notation="TeX" rend="display">\gamma(\sigma(g).g') = \sigma(\gamma g)\,\gamma g'</formula>
car le <del><gap reason="illegible"/></del> <supplied resp="#pass">premier</supplied> membre est <formula notation="TeX">\gamma(gg'g^{-1}) = \gamma g\,
\gamma g'\,(\gamma g)^{-1}</formula>, c'est à dire le second membre. Ainsi, posant
<formula notation="TeX" rend="display">\gamma_f\, g = f(\gamma)\,\gamma g\, f(\gamma)^{-1}</formula>
on obtient sur <formula notation="TeX">G</formula> une nouvelle loi de <formula notation="TeX">\Gamma</formula>-groupe.</p>
<p>Notons aussi <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/>
<formula notation="TeX" rend="display">\gamma_f(gm) = \gamma_f(g)\,\gamma_f(m)</formula>
car le <del>deuxième</del> <supplied resp="#pass">premier</supplied> membre est
<formula notation="TeX" rend="display">f(\gamma)\,\gamma(gm) = f(\gamma)\,\gamma g\,\gamma(m)</formula>
et le deuxième
<formula notation="TeX" rend="display">f(\gamma)\,\gamma g\, f(\gamma)^{-1} f(\gamma)\,\gamma(m)</formula>
i.e. pareil.</p>
</div>
      </div>
    </body>
  </text>
</TEI>
