<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:lang="fr">
  <teiHeader>
    <fileDesc>
      <titleStmt>
        <title>Fonds Grothendieck, cote n° 40, pages 1–20 — transcription</title>
        <author>Alexandre Grothendieck</author>
        <respStmt>
          <resp>transcription automatique — première passe, non vérifiée contre les pages par une personne (<date when="2026-09-26">2026-09-26</date>)</resp>
          <name xml:id="pass" type="model">Opus 5.5 (claude-opus-5-5)</name>
        </respStmt>
        <respStmt>
          <resp>procédure, outillage, export TEI</resp>
          <orgName xml:id="ed">grothendieck.commutator.io (Commutator, Paris)</orgName>
        </respStmt>
      </titleStmt>
      <editionStmt>
        <edition>Édition de démonstration</edition>
      </editionStmt>
      <publicationStmt>
        <publisher>Commutator</publisher>
        <pubPlace>Paris</pubPlace>
        <date when="2026-09-26">2026-09-26</date>
        <availability status="restricted">
          <p>Le fonds Alexandre Grothendieck est sous droits. Cette transcription
          est une édition de démonstration, non autorisée, produite par une
          machine et non vérifiée ; aucune image du fonds n'est reproduite. La
          source LaTeX dont ce fichier dérive est publiée sous https://github.com/Commutator-IO/grothendieck-project.</p>
        </availability>
        <ref target="https://grothendieck.commutator.io/">https://grothendieck.commutator.io</ref>
      </publicationStmt>
      <sourceDesc>
        <msDesc>
          <msIdentifier>
            <country>France</country>
            <settlement>Montpellier</settlement>
            <repository>Université de Montpellier</repository>
            <collection>Fonds Alexandre Grothendieck (archives mathématiques, 1949–1991)</collection>
            <idno type="cote">40</idno>
          </msIdentifier>
          <head>Calculs [affines sur des] fibrés principaux affines : notes manuscrites (s.d.)</head>
          <msContents>
            <summary>Pages 1 à 20 de la cote, dans la
            numérotation des archivistes (crayon, en bas à gauche de chaque
            page) ; lot 1 de vingt pages.
            Les pages absentes de la transcription ne portent pas de
            mathématiques et sont omises ; le saut dans la numérotation en est
            le seul enregistrement.</summary>
          </msContents>
          <history><origin><origDate>[années 1960-1970]</origDate><note>Datation de l'inventaire de l'Université de Montpellier, reproduite telle quelle ; les crochets sont ceux des archivistes.</note></origin></history>
          <additional>
            <surrogates>
              <bibl>
                <ref target="https://grothendieck.umontpellier.fr/40.pdf">https://grothendieck.umontpellier.fr/40.pdf</ref>
                <note>Fac-similé numérique de l'Université de Montpellier. Sa
                première page est une feuille de garde générée par
                l'université : la page <hi rend="italic">n</hi> des archivistes
                est la page <hi rend="italic">n</hi>+1 du PDF, et l'attribut
                <hi rend="monospace">facs</hi> de chaque
                <hi rend="monospace">pb</hi> tient compte de ce décalage.</note>
              </bibl>
            </surrogates>
          </additional>
        </msDesc>
      </sourceDesc>
    </fileDesc>
    <encodingDesc>
      <projectDesc>
        <p>Transcription mathématique du fonds, une passe de vingt pages par
        conversation avec un grand modèle multimodal, sous la procédure
        <hi rend="monospace">transcribe-grothendieck</hi> du dépôt. Le fichier
        LaTeX est la source de référence ; ce TEI en est dérivé mécaniquement
        par <hi rend="monospace">scripts/tei.mjs</hi> et n'a pas été relu.</p>
      </projectDesc>
      <editorialDecl>
        <p>L'édition n'est pas diplomatique : elle encode les mathématiques et
        l'apparat, rien du support. Correspondance avec l'apparat de la source :
        <hi rend="monospace">\ill</hi> devient <hi rend="monospace">gap[@reason='illegible']</hi>
        (jamais deviné) ; <hi rend="monospace">\uncertain</hi> devient
        <hi rend="monospace">unclear</hi> ; <hi rend="monospace">\add</hi> devient
        <hi rend="monospace">supplied</hi> ; <hi rend="monospace">\struck</hi> devient
        <hi rend="monospace">del</hi> (biffé par l'auteur) ;
        <hi rend="monospace">\note</hi> devient <hi rend="monospace">note[@type='editorial']</hi>
        (du transcripteur) ; <hi rend="monospace">\marginal</hi> devient
        <hi rend="monospace">note[@type='authorial'][@place='margin']</hi> (de l'auteur) ;
        <hi rend="monospace">\page</hi> devient <hi rend="monospace">pb</hi>.</p>
        <p>Les mathématiques sont transportées en TeX dans
        <hi rend="monospace">formula[@notation='TeX']</hi>, les diagrammes
        commutatifs en <hi rend="monospace">formula[@notation='tikz-cd']</hi>,
        sans conversion. Une marque d'apparat située à l'intérieur d'une
        formule (un exposant illisible, un symbole biffé) reste dans le TeX de
        la formule, sous les mêmes macros.</p>
        <p>Orthographe, ponctuation et lapsus de l'auteur sont conservés ; une
        faute évidente est signalée par une note, jamais corrigée.</p>
      </editorialDecl>
      <appInfo>
        <application ident="grothendieck-tei" version="1">
          <label>scripts/tei.mjs</label>
          <ref target="https://github.com/Commutator-IO/grothendieck-project">https://github.com/Commutator-IO/grothendieck-project</ref>
        </application>
      </appInfo>
    </encodingDesc>
    <profileDesc>
      <langUsage>
        <language ident="fr">français, avec la notation mathématique de l'auteur</language>
      </langUsage>
    </profileDesc>
    <revisionDesc>
      <change when="2026-09-26" who="#pass">Première passe de transcription.</change>
      <change when="2026-09-26" who="#ed">Export TEI depuis la source LaTeX.</change>
    </revisionDesc>
  </teiHeader>
  <text>
    <body>
      <div type="batch" n="1">
<pb n="1" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/40.pdf#page=2"/>
<p><note type="authorial" place="margin">Calculs sur des fibrés principaux <unclear>affines</unclear></note><note type="editorial" resp="#pass">au
crayon rouge, en diagonale dans le coin supérieur gauche, le dernier mot
sous des traits rouges ; on ne peut dire d'après la reproduction si ce
crayon est de sa main. Tout près, à l'encre noire, « Hopf » cerclé, et deux
traits obliques qui séparent le coin du texte</note></p>
<p>On se place dans la catégorie duale de la catégorie des algèbres <formula notation="TeX">B</formula>
(commutatives avec unité) sur l'anneau comm. <formula notation="TeX">A</formula>. Une telle <formula notation="TeX">B</formula> est un
groupe de la catégorie si c'est une <hi rend="italic"><formula notation="TeX">A</formula>-algèbre commutative unitaire</hi>,
s'est donné un <hi rend="italic">hom. d'algèbres</hi>
<formula notation="TeX" rend="display">p_B : B \longrightarrow B \otimes_A B</formula>
(« application diagonale ») qui soit « <hi rend="italic">associative</hi> »,<note type="editorial" resp="#pass">« d'algèbre »
est écrit sous « associative », souligné avec lui</note> pour laquelle il
<hi rend="italic">existe</hi> une <hi rend="italic">augmentation</hi> <formula notation="TeX">\varepsilon : B \to A</formula>
<del><gap reason="illegible"/></del> telle que
<formula notation="TeX" rend="display">\delta_B x = p_B x - (x \otimes 1 + 1 \otimes x) \in J \otimes J</formula>
(où <formula notation="TeX">J = \operatorname{Ker} \varepsilon</formula>) — cette augmentation est
alors unique — et un <hi rend="italic">hom d'algèbres</hi> <formula notation="TeX">x \mapsto \check{x}</formula>
satisfaisant à la condition
<formula notation="TeX" rend="display">x \in B, \quad p_B x = \sum y_i z_i \;\Longrightarrow\;
\sum \check{y}_i z_i = \sum y_i \check{z}_i = \varepsilon(x) . 1</formula>
<unclear>un</unclear> tel hom d'algèbres est alors unique, et est une involution.
De plus on a
<formula notation="TeX" rend="display">\varepsilon(\check{x}) = \varepsilon(x)</formula>
si <formula notation="TeX">p_B x = \sum y_i \otimes z_i</formula>, alors
<formula notation="TeX">p_B \check{x} = \sum_i \check{z}_i \otimes \check{y}_i</formula>.</p>
<p><hi rend="italic">Si</hi> <formula notation="TeX">B</formula> est libre de rang fini sur <unclear><formula notation="TeX">B</formula></unclear>,<note type="editorial" resp="#pass">sic ; on
attend <formula notation="TeX">A</formula></note> alors ces structures se <unclear>reflètent</unclear> directement dans
<formula notation="TeX">\mathcal{U}</formula> par la donnée <del>d'une</del> <del>loi</del> <del>d'algèbre</del> <del>(non</del> <del>nécessairement</del> <del>commutative)</del> <del>associative</del> <del>unitaire</del> <del>sur</del> <del><formula notation="TeX">A</formula>,</del> <del>telle</del> <del>que</del> <del><gap reason="illegible"/></del> <del>il</del> <del>existe</del> <del><gap reason="illegible"/></del> <del><formula notation="TeX">x \mapsto \check{x}</formula></del><note type="editorial" resp="#pass">les deux dernières lignes de la page sont
encadrées et barrées ; au-dessus de la dernière, un ajout biffé lui aussi,
<gap reason="illegible"/></note></p>
<pb n="2" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/40.pdf#page=3"/>
<p>D<gap reason="illegible"/> de cogèbre <supplied resp="#pass">unitaire</supplied> sur <formula notation="TeX">A</formula>, <del><gap reason="illegible"/></del> donnée
par<note type="editorial" resp="#pass">« unitaire », souligné, est ajouté au-dessus de la ligne avec un
renvoi</note>
<formula notation="TeX" rend="display">\Delta_{\mathcal{U}} : \mathcal{U} \longrightarrow \mathcal{U} \otimes_A \mathcal{U},
\qquad
\eta_{\mathcal{U}} : \mathcal{U} \longrightarrow A</formula>
augmentation (surjective)
<del>compatibles</del> <del>avec</del> <del><gap reason="illegible"/></del> <del><gap reason="illegible"/></del> <del><gap reason="illegible"/></del> <del><gap reason="illegible"/></del> <del>d'une</del> <del>augmentation</del> <del><formula notation="TeX">\delta_{\mathcal{U}} x</formula></del> <del><formula notation="TeX">{}= \Delta_{\mathcal{U}} x -{}</formula></del> <del><gap reason="illegible"/></del><note type="editorial" resp="#pass">trois lignes
encadrées et barrées d'une ligne ondulée</note>
qui soit <hi rend="italic">commutative</hi>, <hi rend="italic">associative</hi>, d'une <hi rend="italic">structure
d'<formula notation="TeX">A</formula>-algèbre</hi> sur <formula notation="TeX">\mathcal{U}</formula> qui soit <hi rend="italic">associative</hi>,
<hi rend="italic">unitaire</hi> (non nécessairement commutative) et telle que
<formula notation="TeX">\mathcal{U} \otimes_A \mathcal{U} \to \mathcal{U}</formula> soit un hom de cogèbres
unitaires [ou, ce qui revient au même, que <formula notation="TeX">\Delta_{\mathcal{U}}</formula> est un hom
d'algèbres associatives unitaires]. Enfin on suppose qu'il existe un hom
<supplied resp="#pass">de cogèbres unitaires</supplied> <formula notation="TeX">x \mapsto \check{x}</formula>, ayant la propriété
suivante :<note type="editorial" resp="#pass">« de cogèbres unitaires », souligné, est ajouté au-dessus de
la ligne</note>
<formula notation="TeX" rend="display">x \in \mathcal{U}, \quad \Delta_{\mathcal{U}} x = \sum y_i \otimes z_i
\;\Longrightarrow\;
\sum y_i \check{z}_i = \sum \check{y}_i z_i = \eta_{\mathcal{U}}(x) . 1_{\mathcal{U}} .</formula>
Alors <formula notation="TeX">x \mapsto \check{x}</formula> est un antiautomorphisme involutif de la
structure d'algèbre de <formula notation="TeX">\mathcal{U}</formula>, et <del><gap reason="illegible"/></del> il est défini de
façon unique par les conditions ci-dessus.</p>
<p>Soit maintenant <formula notation="TeX">C</formula> une <formula notation="TeX">A</formula>-algèbre. On veut <unclear>expliciter</unclear> ce que
signifie que <formula notation="TeX">C</formula> admet <formula notation="TeX">B</formula> comme « groupe d'opérateurs à <del>droite</del>
gauche » dans la catégorie <formula notation="TeX">\mathcal{C}</formula>. Cela signifie ceci :</p>
<pb n="3" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/40.pdf#page=4"/>
<p><unclear>On se donne</unclear> un <hi rend="italic">hom. d'algèbres unitaires</hi>
<formula notation="TeX" rend="display">q_C : C \longrightarrow B \otimes_A C</formula>
satisfaisant aux conditions suivantes :</p>
<p><hi rend="italic">Associativité</hi> (on a commutativité du diagramme</p>
<p><figure type="diagram"><formula notation="tikz-cd">\begin{tikzcd}
B \otimes B \otimes C &amp; B \otimes C \arrow[l, "\mathrm{id}_B \otimes q_C"'] \\
B \otimes C \arrow[u, "p_B \otimes \mathrm{id}_C"] &amp; C \arrow[l, "q_C"] \arrow[u, "q_C"']
\end{tikzcd}</formula></figure></p>
<p><hi rend="italic">Unité</hi> (on a commutativité du</p>
<p><figure type="diagram"><formula notation="tikz-cd">\begin{tikzcd}
A \otimes C = C &amp; B \otimes C \arrow[l, "\varepsilon \otimes \mathrm{id}_C"'] \\
 &amp; C \arrow[ul, "\sim"] \arrow[u, "q_C"']
\end{tikzcd}</formula></figure></p>
<p>i.e. on a <formula notation="TeX">q_C(y) \in 1 \otimes y + J \otimes C</formula> (où
<formula notation="TeX">J = \operatorname{Ker} \varepsilon</formula>).</p>
<p>Supposons encore que <formula notation="TeX">B</formula> soit libre de rang fini, de sorte qu'on peut lui
substituer <formula notation="TeX">\mathcal{U}</formula>. Alors la donnée d'un <formula notation="TeX">A</formula>-hom
<formula notation="TeX">q'_C : C \to B \otimes_A C'</formula> équivaut (pour tous les <formula notation="TeX">A</formula>-modules <formula notation="TeX">C</formula>, <formula notation="TeX">C'</formula>)
à un <formula notation="TeX">A</formula>-hom <formula notation="TeX">q_{\mathcal{U}} : \mathcal{U} \to \mathrm{Hom}_A(C, C')</formula> [car
<formula notation="TeX">B \otimes_A C' \simeq \mathrm{Hom}_A(\mathcal{U}, C')</formula>].<note type="editorial" resp="#pass">sur l'indice
de <formula notation="TeX">q_{\mathcal{U}}</formula>, des lettres surchargées</note> Si <formula notation="TeX">C</formula>, <formula notation="TeX">C'</formula> sont des
<formula notation="TeX">A</formula>-algèbres unitaires, alors dire que <formula notation="TeX">q_C</formula> est un hom de <formula notation="TeX">A</formula>-algèbres
unitaires signifie que l'on a les conditions</p>
<pb n="4" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/40.pdf#page=5"/>
<p><formula notation="TeX" rend="display">\left\lbrace
\begin{array}{l}
q_{\mathcal{U}}(y) . 1_C = \eta_{\mathcal{U}}(y) . 1_{C'} \\[4pt]
x, y \in C,\ u \in \mathcal{U},\ \Delta_{\mathcal{U}} u = \sum v_i \otimes w_i
\;\Longrightarrow\;
p_{\mathcal{U}}(u)(xy) = \sum \bigl(p_{\mathcal{U}}(v_i) x\bigr)\bigl(p_{\mathcal{U}}(w_i) y\bigr)
\end{array}
\right.</formula>
<note type="editorial" resp="#pass"><formula notation="TeX">q_{\mathcal{U}}</formula> dans la première ligne, <formula notation="TeX">p_{\mathcal{U}}</formula> dans la
seconde, pour le même homomorphisme : tel sur la page</note></p>
<p>Si enfin <formula notation="TeX">C = C'</formula>, alors <del><gap reason="illegible"/></del> les <unclear>conditions</unclear>
d'associativité et d'unité signifient que <del><formula notation="TeX">\mathcal{U}</formula> <gap reason="illegible"/></del>
<formula notation="TeX">\mathcal{U} \to \mathrm{Hom}_A(C, C)</formula> est un <hi rend="italic">hom de <formula notation="TeX">A</formula>-algèbres
unitaires</hi>. Considérant alors <formula notation="TeX">C</formula> comme un <hi rend="italic"><formula notation="TeX">\mathcal{U}</formula>-module</hi>
<supplied resp="#pass">unitaire</supplied> (i.e. <gap reason="illegible"/>), les deux conditions <unclear>précédentes</unclear>
s'écrivent ainsi :
<formula notation="TeX" rend="display">\left\lbrace
\begin{array}{l}
u . 1_C = \eta(u) . 1_C \\[4pt]
x, y \in C,\ u \in \mathcal{U},\ \Delta_{\mathcal{U}} u = \sum v_i \otimes w_i
\;\Longrightarrow\; u(xy) = \sum (v_i x)(w_i y)
\end{array}
\right.</formula></p>
<p>Nous voulons maintenant exprimer que <formula notation="TeX">C</formula>, considérée comme ayant un groupe
d'opérateurs <formula notation="TeX">B</formula> dans la catégorie <formula notation="TeX">\mathcal{C}</formula> des <formula notation="TeX">A</formula>-algèbres comm. avec
unité, est <del>principal <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/></del> <supplied resp="#pass">fibré</supplied> principal
<supplied resp="#pass">homogène</supplied> <del>de base</del><note type="editorial" resp="#pass">« fibré » et « homogène » sont écrits
au-dessus de la ligne, sur des mots biffés</note>
<del>(i.e.</del> <del><gap reason="illegible"/></del> <del>est</del> <del>une</del> <del><formula notation="TeX">A</formula>-algèbre</del> <del>commutative).</del> <del>Cela</del> <del>signifie</del> <del>donc</del> <del>qu'il</del> <del>existe</del> <del>un</del> <del>hom</del> <del>de</del> <del><formula notation="TeX">A</formula>-algèbres</del> <del>unitaires</del> <del><formula notation="TeX">C \otimes_A C \leftarrow
B</formula></del><note type="editorial" resp="#pass">ces lignes sont encadrées et barrées de deux lignes ondulées ; le
cadre descend jusqu'à la flèche <formula notation="TeX">C \otimes_A C \leftarrow B</formula></note></p>
<pb n="5" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/40.pdf#page=6"/>
<p><del>On</del> <del>suppose</del> <del>donc</del> <del><gap reason="illegible"/></del> <del><gap reason="illegible"/></del> <del><gap reason="illegible"/></del> <del><formula notation="TeX">A</formula>-algèbres</del> <del><gap reason="illegible"/></del> <del>que</del> <del><formula notation="TeX">f : \mathcal{D} \to C</formula></del> <del><gap reason="illegible"/></del> <del>un</del> <del>hom</del> <del>de</del> <del><formula notation="TeX">A</formula>-algèbres</del> <del>unitaires</del> <del><formula notation="TeX">g_C : B \to C \otimes C</formula></del> <del><gap reason="illegible"/></del> <del><gap reason="illegible"/></del> <del>le</del> <del>diagramme</del> <del>suivant</del> <del><formula notation="TeX">\leftarrow B \otimes C \xleftarrow{q_C} C</formula></del> <del>ayant</del> <del>la</del> <del>propriété</del> <del>suivante</del> <del>:</del><note type="editorial" resp="#pass">le haut de la page est barré de lignes horizontales et de
cinq longues diagonales ; lecture très incomplète</note>
l'hom composé
<formula notation="TeX" rend="display">B \otimes C \xleftarrow{\ \mathrm{id}_B \otimes \Delta_C\ } B \otimes C \otimes C
\xleftarrow{\ q_C \otimes \mathrm{id}_C\ } C \otimes C</formula>
[i.e. l'hom <formula notation="TeX">C \otimes C \xrightarrow{(q_C, p_2)} B \otimes C</formula>] est un
<hi rend="italic">isomorphisme</hi> (de <formula notation="TeX">A</formula>-algèbres). Il revient au même de dire qu'il
<hi rend="italic">existe</hi> un <hi rend="italic">hom de <formula notation="TeX">A</formula>-algèbres unitaires</hi>
<formula notation="TeX">g_C : B \to C \otimes C</formula> tel que l'on ait commutativité des</p>
<p>(*)</p>
<p><figure type="diagram"><formula notation="tikz-cd">\begin{tikzcd}
C \otimes C &amp; B \otimes C \arrow[l, "{(g_C, p_2)}"'] &amp; C \arrow[l, "q_C"'] \arrow[ll, bend left=30, "p_1"]
\end{tikzcd}</formula></figure></p>
<p>(**)</p>
<p><figure type="diagram"><formula notation="tikz-cd">\begin{tikzcd}
B \otimes C &amp; C \otimes C \arrow[l, "{(q_C, p_2)}"'] &amp; B \arrow[l, "g_C"'] \arrow[ll, bend left=30, "p_1"]
\end{tikzcd}</formula></figure></p>
<p><note type="editorial" resp="#pass">dans (*), entre <formula notation="TeX">C \otimes C</formula> et <formula notation="TeX">B \otimes C</formula>, un groupe biffé
illisible ; au-dessus, <formula notation="TeX">(g_C, p_2)</formula> récrit sur une première étiquette ; une
boucle de crayon relie (**) au début de la ligne suivante</note></p>
<p>Nous <gap reason="illegible"/> <unclear>examinons</unclear> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> les conditions, il est
<unclear>bien</unclear> <unclear>certain</unclear> que <formula notation="TeX">C</formula> soit fibré principal
<unclear>hom.</unclear> sous <formula notation="TeX">G</formula>, <gap reason="illegible"/> <del><gap reason="illegible"/></del> <gap reason="illegible"/> l'objet unité <formula notation="TeX">A</formula>
de <formula notation="TeX">\mathcal{C}</formula>. Supposons donc <gap reason="illegible"/> un hom de <formula notation="TeX">A</formula>-algèbres
<supplied resp="#pass">commutatives unitaires</supplied>
<formula notation="TeX" rend="display">h : \mathcal{D} \longrightarrow C</formula>
rendant commutatif le diagramme</p>
<pb n="6" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/40.pdf#page=7"/>
<p><figure type="diagram"><formula notation="tikz-cd">\begin{tikzcd}
B \otimes C &amp; C \arrow[l, "q_C"'] \\
C \arrow[u, "\mathrm{pr}_2"] &amp; \mathcal{D} \arrow[l, "h"] \arrow[u, "h"']
\end{tikzcd}</formula></figure></p>
<p><del>i.e. <gap reason="illegible"/></del></p>
<p>est-il vrai qu'on peut factoriser <formula notation="TeX">h</formula> <unclear>à</unclear> l'aide de
<formula notation="TeX">h' : \mathcal{D} \to A</formula> (une augmentation) par la formule
<formula notation="TeX" rend="display">h(x) = h'(x) . 1_C \qquad ??</formula></p>
<p>La commutativité du diagramme ci-dessus signifie simplement que <formula notation="TeX">h</formula> prend
ses valeurs dans la sous-algèbre <formula notation="TeX">C'</formula> de <formula notation="TeX">C</formula> <del>formée des <formula notation="TeX">x \in</formula></del>
définie par
<formula notation="TeX" rend="display">x \in C' \iff q_C x = 1_B \otimes x</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">avant <formula notation="TeX">q_C x</formula>, un groupe biffé illisible</note>
i.e. les <hi rend="italic">éléments</hi> <supplied resp="#pass">invariants</supplied> (<hi rend="italic">primitifs</hi>) de <formula notation="TeX">C</formula> (rel.
à <formula notation="TeX">B</formula>).<note type="editorial" resp="#pass">« invariants », souligné, est ajouté au-dessus de
« primitifs », entouré</note> <formula notation="TeX">C'</formula> est une sous-<formula notation="TeX">A</formula>-algèbre de <formula notation="TeX">C</formula>, <gap reason="illegible"/> on
voit <unclear>qu'on a tout ce qu'il faut</unclear> (<gap reason="illegible"/> si <formula notation="TeX">C</formula> <gap reason="illegible"/> un fibré
principal).<note type="editorial" resp="#pass">lecture de cette ligne très incertaine</note></p>
<p><hi rend="italic">Le quotient de <formula notation="TeX">C</formula> par le groupe d'opérateurs <formula notation="TeX">B</formula> dans la catégorie
<formula notation="TeX">\mathcal{C}</formula> existe, et est donné par la sous-algèbre <formula notation="TeX">C'</formula> de <formula notation="TeX">C</formula> formée
des éléments</hi> <supplied resp="#pass">invariants</supplied> <del><gap reason="illegible"/></del> <hi rend="italic">primitifs</hi> de <formula notation="TeX">C</formula>
(<unclear>par.</unclear> à <formula notation="TeX">B</formula>).</p>
<pb n="7" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/40.pdf#page=8"/>
<p>Mais attention, ce résultat ne dit pas <unclear>grand-chose</unclear> : si on se
place dans la catégorie des <hi rend="italic">Schémas</hi> sur <formula notation="TeX">\mathrm{Spec}(A)</formula>, il
<gap reason="illegible"/> par l'<unclear>existence</unclear> des quotients dans cette catégorie,
<del><gap reason="illegible"/></del> si le quotient y existe, il peut être distinct de celui
<gap reason="illegible"/> de la définition. Supposons par ex. <formula notation="TeX">A</formula> = corps alg. clos,
<formula notation="TeX">C</formula> = algèbre <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <unclear>linéaire</unclear> <formula notation="TeX">E</formula>, <formula notation="TeX">B</formula> = algèbre
<gap reason="illegible"/> d'un sous-groupe de Borel <formula notation="TeX">G</formula>. <unclear>Alors</unclear> <formula notation="TeX">E/G</formula> dans la
catégorie des schémas existe bien et est une variété complète. Il en
résulte que le quotient dans la catégorie des <unclear>variétés affines</unclear>
est <unclear>réduit au point</unclear>.<note type="editorial" resp="#pass">un grand crochet en marge gauche
embrasse ce paragraphe</note></p>
<p>Le cas <unclear>qui nous intéresse</unclear>, <del><gap reason="illegible"/></del></p>
<p><note type="authorial" place="margin"><formula notation="TeX">\|</formula></note>
[<hi rend="italic"><formula notation="TeX">C</formula> étant principal homogène</hi>] <del>les éléments</del> <hi rend="italic"><formula notation="TeX">C'</formula> est
isomorphe à <formula notation="TeX">A</formula></hi> [<hi rend="italic">par <formula notation="TeX">\lambda \mapsto \lambda 1_C</formula></hi>].<note type="editorial" resp="#pass">les deux
lignes sont soulignées d'un trait ondulé et marquées d'un double trait
vertical en marge</note></p>
<p>En effet, si <formula notation="TeX">x</formula> est semi-primitif, alors le diagramme commutatif (*)
donne
<formula notation="TeX" rend="display">x \otimes 1_C = 1_C \otimes x \quad\text{dans } C \otimes C</formula></p>
<pb n="8" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/40.pdf#page=9"/>
<p><hi rend="italic">Supposons que</hi> <formula notation="TeX">\lambda \mapsto \lambda 1_C</formula> soit un isomorphisme de
<formula notation="TeX">A</formula> sur un facteur direct du <formula notation="TeX">A</formula>-module <formula notation="TeX">C</formula> [pour ceci, il suffit, comme on
voit facilement, que <formula notation="TeX">C</formula> soit un <formula notation="TeX">A</formula>-module <del>libre de type</del>
<gap reason="illegible"/> <unclear>ayant une base contenant</unclear> <formula notation="TeX">1_C</formula>, <unclear>par ex.</unclear> que
<formula notation="TeX">C</formula> soit un <formula notation="TeX">A</formula>-module libre de type fini]. Alors la condition précédente
implique facilement <formula notation="TeX">x = \lambda 1_C</formula>, où <formula notation="TeX">\lambda \in A</formula> est déterminé de
façon unique. Dans ce cas, on a donc bien ce qu'on voulait.</p>
<p><hi rend="italic">N.B.</hi> En général, <del><gap reason="illegible"/></del> il ne sera pas vrai que le quotient
de <formula notation="TeX">C</formula> par <formula notation="TeX">B</formula> (dans <formula notation="TeX">\mathcal{C}</formula>) soit <formula notation="TeX">A</formula>, si les conditions <gap reason="illegible"/>
<unclear>pas remplies</unclear> : par exemple <unclear>prenant</unclear> <formula notation="TeX">C = B/JB</formula>, où
<formula notation="TeX">J</formula> est un idéal de <formula notation="TeX">A</formula>, <del><gap reason="illegible"/></del> <del>et définissant</del> en prenant
la <formula notation="TeX">q_C</formula> structure d'algèbre quotient, i.e. en définissant
<formula notation="TeX">q_C : C \to B \otimes C</formula> i.e.
<formula notation="TeX" rend="display">q_C : B/JB \longrightarrow (B \otimes B)/J.(B \otimes B)</formula>
en réduisant <formula notation="TeX">p_B</formula> mod <formula notation="TeX">J</formula>. Les axiomes restent vérifiés, cependant
l'algèbre des primitifs de <formula notation="TeX">C</formula> est <formula notation="TeX">A/J</formula>, et non <formula notation="TeX">A</formula>…</p>
<pb n="9" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/40.pdf#page=10"/>
<p>Supposons maintenant que <formula notation="TeX">C</formula> soit lui aussi un <formula notation="TeX">A</formula>-module libre (cela
montre que la condition relative aux <unclear>quasi</unclear>-primitifs est une
conséquence de l'autre condition). Je dis que pour que <del><formula notation="TeX">\varphi</formula></del>
<formula notation="TeX" rend="display">\text{(**)} \qquad \varphi : C \otimes_A C \longrightarrow \mathrm{Hom}_A(\mathcal{U}, C)</formula>
<hi rend="italic">soit un isomorphisme</hi>, <hi rend="italic">il faut et il suffit que l'hom
analogue défini en <formula notation="TeX">\varphi</formula></hi>
<formula notation="TeX" rend="display">\psi : C \otimes \mathcal{U} \longrightarrow \mathrm{Hom}(C, C)</formula>
<hi rend="italic">par la condition</hi>
<formula notation="TeX" rend="display">\boxed{\ \psi(x \otimes u) . y = x\, u(y)\ }</formula>
<hi rend="italic">soit un isomorphisme</hi>.<note type="authorial" place="margin">?</note><note type="editorial" resp="#pass">la première lettre de
<formula notation="TeX">C \otimes_A C</formula> est surchargée ; « (**) » est écrit à gauche de la ligne
de <formula notation="TeX">\psi</formula>, sans qu'on voie auquel des deux homomorphismes il se rapporte</note>
[Donc, si <formula notation="TeX">B</formula> et <formula notation="TeX">C</formula> sont libres de type fini, on a deux caractérisations
<supplied resp="#pass">équivalentes</supplied> <del><gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> pour que <formula notation="TeX">C</formula> soit</del> du fait que
<formula notation="TeX">C</formula> est un fibré principal homogène sous <unclear><formula notation="TeX">C</formula></unclear>]<note type="editorial" resp="#pass">sic ; on
attend <formula notation="TeX">B</formula>. « équivalentes » est écrit au-dessus du passage biffé</note></p>
<p><del>Supposons</del> <del>en</del> <del>effet</del> <del>que</del> <del><formula notation="TeX">\varphi</formula></del> <del>soit</del> <del>un</del> <del>isomorphisme,</del> <del>i.e.</del> <del><gap reason="illegible"/></del> <del><gap reason="illegible"/></del> <del>:</del> <del><formula notation="TeX">A' = C</formula>,</del> <del>donc</del> <del><formula notation="TeX">C^{A'} \otimes_{A'} C^{A'}</formula></del> <del><formula notation="TeX">{}\to{}</formula></del> <del><formula notation="TeX">\mathrm{Hom}_{A'}(\mathcal{U}^{A'}, C^{A'})</formula></del> <del><gap reason="illegible"/></del> <del><formula notation="TeX">B^{A'}</formula></del> <del>est</del> <del>«</del> <del>fibré</del> <del>hom.</del> <del>principal</del> <del>sous</del> <del><formula notation="TeX">B = \mathcal{U}'</formula></del> <del>»</del> <del>dans</del> <del>la</del> <del>catégorie</del> <del>des</del> <del><formula notation="TeX">A</formula>-algèbres</del> <del><gap reason="illegible"/>.</del> <del>Faisant</del> <del>le</del> <del>produit</del> <del><gap reason="illegible"/></del> <del>dans</del> <del>la</del> <del>catégorie</del> <del>des</del> <del><formula notation="TeX">A'</formula>-algèbres</del> <del><gap reason="illegible"/></del> <del>le</del> <del>fibré</del> <del><gap reason="illegible"/></del> <del><formula notation="TeX">A' = C</formula>,</del> <del><gap reason="illegible"/></del> <del><formula notation="TeX">C^{A'}</formula></del> <del><formula notation="TeX">{}= C \otimes_A A'</formula></del> <del>sur</del> <del><formula notation="TeX">B^{A'}</formula></del> <del><formula notation="TeX">{}= \mathcal{U}' \otimes_A A'</formula></del> <del><formula notation="TeX">{}= (\mathcal{U}^{A'})'</formula></del> <del>est</del> <del>isomorphe</del> <del>:</del> <del>[<unclear>car</unclear></del> <del>on</del> <del>a</del> <del>pris</del> <del><formula notation="TeX">A' = C</formula>].</del><note type="editorial" resp="#pass">toute la moitié inférieure de la page est barrée de
longues diagonales ; lecture très incomplète</note></p>
<pb n="10" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/40.pdf#page=11"/>
<p>Supposons <del>à</del> nouveau que <formula notation="TeX">B</formula> soit libre de type fini sur <formula notation="TeX">A</formula>,
<del>alors</del> et exprimons le fait que <formula notation="TeX">C</formula> est un fibré principal
<hi rend="italic">homogène</hi> à l'aide de <formula notation="TeX">\mathcal{U}</formula>, <gap reason="illegible"/>. Cela doit donc
exprimer d'abord que l'hom d'algèbres
<formula notation="TeX" rend="display">\varphi : C \otimes C \longrightarrow \mathrm{Hom}_A(\mathcal{U}, C)</formula>
[où la structure d'algèbre du deuxième membre est définie par</p>
<p><figure type="diagram"><formula notation="tikz-cd">\begin{tikzcd}
\mathcal{U} \arrow[r, "\Delta_{\mathcal{U}}"] \arrow[rrr, bend right=20, "v * w"'] &amp; \mathcal{U} \otimes \mathcal{U} \arrow[r, "v \otimes w"] &amp; C \otimes C \arrow[r, "\Delta_C"] &amp; C
\end{tikzcd}</formula></figure></p>
<p>]
qui est défini par
<del><formula notation="TeX">\varphi(1_C \otimes x) . (u) = \eta(u) x</formula></del>
<del><formula notation="TeX">\varphi(x \otimes 1_C)(u) = u . x</formula></del>
<formula notation="TeX" rend="display">\boxed{\ \varphi(x \otimes y) . u = u(x) . y\ }</formula>
est un <hi rend="italic">isomorphisme</hi> de <formula notation="TeX">C \otimes C</formula> sur
<formula notation="TeX">\mathrm{Hom}_A(\mathcal{U}, C)</formula>.</p>
<p>De plus, on veut que l'hom <formula notation="TeX">\lambda \mapsto \lambda . 1_C</formula> soit un
<hi rend="italic">isomorphisme</hi> de <formula notation="TeX">A</formula> sur l'ens. des éléments semi-primitifs de <formula notation="TeX">C</formula>,
i.e. tels que
<formula notation="TeX" rend="display">u . x = \eta(u) . x</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">les deux derniers alinéas sont embrassés par un grand crochet en
marge gauche ; la formule est soulignée d'un trait ondulé</note></p>
<pb n="11" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/40.pdf#page=12"/>
<p>Catégorie <formula notation="TeX">\mathcal{C}</formula> avec unité : <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">e</formula>, et produits.</p>
<p><formula notation="TeX">G</formula> groupe dans <formula notation="TeX">\mathcal{C}</formula>    <formula notation="TeX">p_G : G \times G \to G</formula></p>
<p><formula notation="TeX">E</formula> <formula notation="TeX">\mathcal{C}</formula>-espace : <formula notation="TeX">\mathcal{C}</formula>-groupe <formula notation="TeX">G</formula> opérant :
   <formula notation="TeX">q_E : G \times E \to E</formula></p>
<p>On dit que <formula notation="TeX">E</formula> est formellement <hi rend="italic">hom. principal</hi> si l'hom
<formula notation="TeX" rend="display">G \times E \xrightarrow{\ (q_E, p_2)\ } E \times E</formula>
est un <hi rend="italic">isomorphisme</hi>.<note type="authorial" place="margin"><formula notation="TeX">x = g(x, y)\, y</formula></note> Cela signifie
aussi que l'on peut trouver un hom
<formula notation="TeX" rend="display">E \times E \xrightarrow{\ g_E\ } G ,</formula>
tel que</p>
<p>(i)</p>
<p><figure type="diagram"><formula notation="tikz-cd">\begin{tikzcd}
E \times E \arrow[r, "{(g, p_2)}"] \arrow[rr, bend right=30, "p_1"'] &amp; G \times E \arrow[r, "q_E"] &amp; E
\end{tikzcd}</formula></figure></p>
<p>est commutatif</p>
<p>(ii)</p>
<p><figure type="diagram"><formula notation="tikz-cd">\begin{tikzcd}
G \times E \arrow[r, "{(q_E, p_2)}"] \arrow[rr, bend right=30, "p_1"'] &amp; E \times E \arrow[r, "g_E"] &amp; G
\end{tikzcd}</formula></figure></p>
<p>est commutatif</p>
<p>Si <formula notation="TeX">\mathcal{C}</formula> est la catégorie des <formula notation="TeX">A</formula>-algèbres (commutatives avec
unité), alors <formula notation="TeX">G</formula>, <formula notation="TeX">E</formula> correspondent à des <formula notation="TeX">A</formula>-algèbres <del><gap reason="illegible"/></del>
<formula notation="TeX">B</formula>, <formula notation="TeX">C</formula>, et on a
<formula notation="TeX" rend="display">\text{(*)} \qquad
\left\lbrace
\begin{array}{l}
p_B : B \longrightarrow B \otimes B \\
q_C : C \longrightarrow B \otimes C
\end{array}
\right.</formula>
et le fait que <formula notation="TeX">E</formula> soit formellement <hi rend="italic">un</hi> fibré hom. principal
signifie que
<formula notation="TeX" rend="display">\varphi : C \otimes C \xrightarrow{\ (q_C, p_2)\ } B \otimes C</formula>
est un isomorphisme, i.e. qu'il existe
<formula notation="TeX" rend="display">g_C : B \longrightarrow C \otimes C</formula></p>
<pb n="12" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/40.pdf#page=13"/>
<p>rendant commutatifs les diagrammes</p>
<p>(i)</p>
<p><figure type="diagram"><formula notation="tikz-cd">\begin{tikzcd}
C \arrow[r, "q_C"] \arrow[rr, bend right=30, "p_1"'] &amp; B \otimes C \arrow[r, "{(g_C, p_2)}"] &amp; C \otimes C
\end{tikzcd}</formula></figure></p>
<p>(ii)</p>
<p><figure type="diagram"><formula notation="tikz-cd">\begin{tikzcd}[column sep=large]
B \arrow[r, "g_C"] \arrow[rr, bend right=30, "p_1"'] &amp; C \otimes C \arrow[r, "{\varphi = (q_C, p_2)}"] &amp; B \otimes C
\end{tikzcd}</formula></figure></p>
<p>D'autre part, <unclear>on démontre</unclear> en définissant
<formula notation="TeX" rend="display">\psi : \mathrm{Hom}_A(B, C) \longrightarrow \mathrm{Hom}_A(C, C)</formula>
en posant <formula notation="TeX">\psi(v) = \Delta_C (v \otimes \mathrm{id}_C) q_C</formula> :</p>
<p><figure type="diagram"><formula notation="tikz-cd">\begin{tikzcd}
C \arrow[r, "q_C"] \arrow[rrr, bend right=20, "\psi(v)"'] &amp; B \otimes C \arrow[r, "v \otimes \mathrm{id}_C"] &amp; C \otimes C \arrow[r, "\Delta_C"] &amp; C
\end{tikzcd}</formula></figure></p>
<p>Je dis que <hi rend="italic">si</hi> <formula notation="TeX">\varphi</formula> <hi rend="italic">est un isomorphisme</hi>, <formula notation="TeX">\psi</formula>
<hi rend="italic">en est un</hi>. On va en effet construire, utilisant <formula notation="TeX">g_C</formula>, un hom
<formula notation="TeX" rend="display">\psi' : \mathrm{Hom}(C, C) \longrightarrow \mathrm{Hom}(B, C)</formula>
qui sera inverse de <formula notation="TeX">\psi</formula>. On pose
<formula notation="TeX">\psi'(w) = \Delta_C (w \otimes \mathrm{id}_C) g_C</formula> :</p>
<p><figure type="diagram"><formula notation="tikz-cd">\begin{tikzcd}
B \arrow[r, "g_C"] \arrow[rrr, bend right=20, "\psi'(w)"'] &amp; C \otimes C \arrow[r, "w \otimes \mathrm{id}_C"] &amp; C \otimes C \arrow[r, "\Delta_C"] &amp; C
\end{tikzcd}</formula></figure></p>
<p>On doit prouver <formula notation="TeX">\psi'(\psi(v)) = v</formula>, <formula notation="TeX">\psi \psi'(w) = w</formula>. C'est facile :
<del><formula notation="TeX">\psi\psi'(w) = {}</formula></del> <del><formula notation="TeX">\Delta_C\bigl[(\Delta_C (w \otimes \mathrm{id}) g_C)</formula></del> <del><formula notation="TeX">\otimes \mathrm{id}_C\bigr] q_C</formula></del></p>
<pb n="13" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/40.pdf#page=14"/>
<p>1°) <hi rend="italic"><formula notation="TeX">\psi \psi'(w) = w</formula></hi><note type="editorial" resp="#pass">devant « 1° », un signe griffonné</note></p>
<p><figure type="diagram"><formula notation="tikz-cd">\begin{tikzcd}[column sep=small, row sep=small, nodes={font=\scriptsize}]
C \arrow[d, "q_C"] &amp; &amp; C \arrow[d, "p_1"] \\
B \otimes C \arrow[d, "g_C \otimes \mathrm{id}_C"] &amp; &amp; C \otimes C \arrow[d, "w \otimes \mathrm{id}_C"] \\
C \otimes C \otimes C \arrow[d, "w \otimes \mathrm{id}_{C \otimes C}"] &amp; &amp; C \otimes C \arrow[d, "\Delta_C"] \\
C \otimes C \otimes C \arrow[d, "\Delta_C \otimes \mathrm{id}_C"] &amp; &amp; C \\
C \otimes C \arrow[d, "\Delta_C"] &amp; &amp; \\
C &amp; &amp;
\end{tikzcd}</formula></figure></p>
<p><note type="editorial" resp="#pass">colonne de gauche : la première, où les deux flèches de chaque étage
sont écrites côte à côte (<formula notation="TeX">g_C</formula> et <formula notation="TeX">\mathrm{id}_C</formula>, <formula notation="TeX">w</formula> et
<formula notation="TeX">\mathrm{id}_{C \otimes C}</formula>, <formula notation="TeX">\Delta_C</formula> et <formula notation="TeX">\mathrm{id}_C</formula>), les facteurs
concernés marqués d'accolades ; colonne de droite : la dernière des six.
Entre elles, quatre colonnes intermédiaires, reliées par des accolades, où
l'on échange l'ordre des étapes : <formula notation="TeX">C \otimes C \otimes C</formula> par
<formula notation="TeX">\mathrm{id}_C</formula> et <formula notation="TeX">\Delta_C</formula> vers <formula notation="TeX">C \otimes C</formula> puis <formula notation="TeX">\Delta_C</formula> ;
<formula notation="TeX">C \otimes C \otimes C</formula> par <formula notation="TeX">w</formula> et <formula notation="TeX">\Delta_C</formula> ; <formula notation="TeX">C \otimes C \otimes C</formula> par
<formula notation="TeX">\mathrm{id}_C</formula>, <formula notation="TeX">\Delta_C</formula>, puis <formula notation="TeX">w</formula>, <formula notation="TeX">\mathrm{id}_C</formula> ; <formula notation="TeX">C \to B \otimes C
\xrightarrow{(g_C, p_2)} C \otimes C \to C</formula>. Deux fins de colonne sont
biffées de hachures</note></p>
<p>Sur la dernière colonne, on reconnaît aussitôt qu'on a un composé
identique à <formula notation="TeX">w</formula>.</p>
<p>2°) <formula notation="TeX">\psi' \psi(v) = v</formula></p>
<p><figure type="diagram"><formula notation="tikz-cd">\begin{tikzcd}[column sep=small, row sep=small, nodes={font=\scriptsize}]
B \arrow[d, "g_C"] &amp; &amp; B \arrow[d, "p_1"] \\
C \otimes C \arrow[d, "q_C \otimes \mathrm{id}_C"] &amp; &amp; B \otimes C \arrow[d, "v \otimes \mathrm{id}_C"] \\
B \otimes C \otimes C \arrow[d, "v \otimes \mathrm{id}_{C \otimes C}"] &amp; &amp; C \otimes C \arrow[d, "\Delta_C"] \\
C \otimes C \otimes C \arrow[d, "\Delta_C \otimes \mathrm{id}_C"] &amp; &amp; C \\
C \otimes C \arrow[d, "\Delta_C"] &amp; &amp; \\
C &amp; &amp;
\end{tikzcd}</formula></figure></p>
<p><note type="editorial" resp="#pass">même disposition : la première et la dernière des six colonnes ; les
intermédiaires passent par <formula notation="TeX">C \otimes C \otimes C \to C \otimes C \to C</formula>,
<formula notation="TeX">B \otimes C \otimes C \xrightarrow{v,\ \Delta_C} B \otimes C</formula> (sic),
<formula notation="TeX">B \otimes C \otimes C \xrightarrow{\mathrm{id}_B,\ \Delta_C} B \otimes C
\xrightarrow{v,\ \mathrm{id}_C} B \otimes C</formula> (sic), et
<formula notation="TeX">C \otimes C \xrightarrow{(q_C, p_2)} B \otimes C</formula> ; les « <formula notation="TeX">B</formula> » de ces
colonnes intermédiaires, là où l'on attend <formula notation="TeX">C</formula>, sont tels sur la page</note></p>
<p>Sur la dernière colonne, on voit aussitôt que le composé est identique à
<formula notation="TeX">v</formula>.</p>
<pb n="14" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/40.pdf#page=15"/>
<p>Réciproquement, supposons <formula notation="TeX">\psi</formula> <hi rend="italic">un isomorphisme</hi>, <hi rend="italic">montrons
qu'alors</hi> <formula notation="TeX">\varphi</formula> <hi rend="italic">est un isomorphisme</hi>, du moins si on admet que
<formula notation="TeX">C</formula> admet une base finie sur <formula notation="TeX">A</formula>. Soit en effet <formula notation="TeX">\psi'</formula> l'isomorphisme
inverse de <formula notation="TeX">\psi</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\psi' : \mathrm{Hom}_A(C, C) \longrightarrow \mathrm{Hom}(B, C)</formula>
il s'identifie à un hom
<del><gap reason="illegible"/></del>
<formula notation="TeX" rend="display">\mathrm{Hom}(C, C) \otimes B \longrightarrow C</formula>
i.e. à un hom
<formula notation="TeX" rend="display">\psi'_1 : B \longrightarrow \mathrm{Hom}(\mathrm{Hom}(C, C), C)</formula>
On veut en tirer un hom <formula notation="TeX">B \to C \otimes C</formula> en utilisant un hom naturel
<formula notation="TeX" rend="display">\rho : \mathrm{Hom}(\mathrm{Hom}(C, C), C) \longrightarrow C \otimes C</formula>
Pour construire ce dernier, on note que le premier est isomorphe :
<formula notation="TeX" rend="display">(C' \otimes C)' \otimes C = C \otimes C' \otimes C</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">à la suite, un groupe biffé : <del><gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">\mathrm{Hom}(C, C)</formula></del></note>
<del>[En</del> <del>général,</del> <del>on</del> <del>a</del> <del><gap reason="illegible"/></del> <del><formula notation="TeX">P \otimes \mathrm{Hom}(Q, R)</formula></del> <del><formula notation="TeX">{}\to{}</formula></del> <del><formula notation="TeX">\mathrm{Hom}(\mathrm{Hom}(P, Q), R)</formula></del> <del>i.e.</del> <del><formula notation="TeX">P \otimes \mathrm{Hom}(Q, R)</formula></del> <del><formula notation="TeX">{}\otimes \mathrm{Hom}(P, Q)</formula></del> <del><formula notation="TeX">{}\to R</formula>,</del> <del>défini</del> <del>par</del> <del><formula notation="TeX">(p, v, u)</formula></del> <del><formula notation="TeX">{}\mapsto (v \circ u)(p)</formula>]</del>,<note type="editorial" resp="#pass">ce crochet est
barré d'un trait en zigzag</note> or l'élément unité de
<unclear><formula notation="TeX">C</formula></unclear> définit un <formula notation="TeX">A</formula>-hom naturel
<formula notation="TeX" rend="display">\varepsilon : C' \longrightarrow A</formula>
d'où un hom <formula notation="TeX">\rho = \mathrm{id}_C \otimes \varepsilon \otimes \mathrm{id}_C</formula>.</p>
<pb n="15" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/40.pdf#page=16"/>
<p>Il faut prouver alors que, posant
<formula notation="TeX" rend="display">g_C = \rho \circ \psi'_1 : B \longrightarrow C \otimes C</formula>
l'hom <formula notation="TeX">g_C</formula> satisfait les relations (i) et (ii).<note type="authorial" place="margin">???</note></p>
<p>Pour ceci, —-<note type="editorial" resp="#pass">le reste de la page est blanc</note></p>
<pb n="16" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/40.pdf#page=17"/>
<p>Considérons l'hyperalgèbre
<formula notation="TeX" rend="display">\mathcal{U} = A[X] / X^p A[X]</formula>
sur l'anneau <formula notation="TeX">A</formula> <supplied resp="#pass">de car. <formula notation="TeX">p</formula></supplied> <supplied resp="#pass">avec</supplied> donnée par
<formula notation="TeX" rend="display">\boxed{\ \Delta X = X \otimes 1 + 1 \otimes X\ }</formula>
[cela définit d'abord <formula notation="TeX">A[X] \to A[X] \otimes A[X]</formula>, mais
<formula notation="TeX">\Delta X^p = X^p \otimes 1 + 1 \otimes X^p</formula> est <unclear>multiple</unclear> dans
l'idéal <formula notation="TeX">A[X] \otimes X^p A[X] + X^p A[X] \otimes A[X]</formula>], l'augmentation
étant définie par <del><gap reason="illegible"/></del> <formula notation="TeX">\boxed{\varepsilon(X) = 0}</formula>, et
l' <formula notation="TeX">\vee</formula> par <formula notation="TeX">\boxed{\check{X} = -X}</formula>.<note type="editorial" resp="#pass">« de car. <formula notation="TeX">p</formula> » et « avec »
sont ajoutés au-dessus de la ligne, le premier avec un renvoi</note></p>
<p>Cette hyperalgèbre est <unclear>isomorphe</unclear> à sa duale, <del>à
l'aide</del> on la regarde comme <del><gap reason="illegible"/> des opérateurs</del> duale d'un
groupe dans la catégorie des <formula notation="TeX">A</formula>-algèbres commutatives.</p>
<p>Soit <formula notation="TeX">C</formula> une <formula notation="TeX">A</formula>-algèbre commutative. Se faire opérer l'hyperalgèbre
<formula notation="TeX">\mathcal{U}</formula> sur <formula notation="TeX">C</formula> revient à définir l'image <formula notation="TeX">D</formula> de <formula notation="TeX">X</formula>, i.e. à se
donner un opérateur <formula notation="TeX">D</formula> <formula notation="TeX">A</formula>-linéaire de <formula notation="TeX">C</formula>. De plus</p>
<list rend="itemize">
<label>(i)</label><item><formula notation="TeX">D^p = 0</formula> (exprime que <formula notation="TeX">D</formula> définit une représentation
  d'<formula notation="TeX">A</formula>-algèbre de <formula notation="TeX">A[X]/X^p A[X]</formula> dans <formula notation="TeX">L_A(C, C)</formula>),</item>
<label>(ii)</label><item><formula notation="TeX">D(xy) = x Dy + y Dx</formula> (exprime que cette représentation est
  compatible avec <formula notation="TeX">\Delta</formula>)</item>
</list>
<p>donc <gap reason="illegible"/> <unclear>trouvé</unclear> : la donnée d'une <hi rend="italic"><formula notation="TeX">A</formula>-dérivation de
puissance <formula notation="TeX">p</formula>-ième nulle</hi>.</p>
<p>On veut exprimer maintenant que <formula notation="TeX">C</formula> est un <formula notation="TeX">B</formula>-espace
<hi rend="italic">principal homogène</hi> dans la catégorie des <formula notation="TeX">A</formula>-algèbres commutatives.
On suppose d'abord <del>que <gap reason="illegible"/></del> que <formula notation="TeX">C</formula> <del><gap reason="illegible"/></del> <supplied resp="#pass">est
libre</supplied> un <formula notation="TeX">A</formula>-module libre (ce qui semble d'ailleurs une<note type="editorial" resp="#pass">la lettre
<formula notation="TeX">B</formula> est surchargée et porte un accent ou un prime</note></p>
<pb n="17" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/40.pdf#page=18"/>
<p>conséquence de notre hypothèse), et <del><gap reason="illegible"/></del> rang égal nécessairement
<formula notation="TeX">p</formula>. Ceci dit il faut exprimer que les
<formula notation="TeX" rend="display">D^i \quad (0 \leq i \leq p-1) \quad \text{forment une \emph{base} du $C$-module } \mathrm{Hom}_A(C, C)</formula>
[où on pose <formula notation="TeX">(\lambda u)(y) = \lambda(u(y))</formula>].</p>
<p><del>Soit <gap reason="illegible"/></del> Supposons par ex. que <formula notation="TeX">C</formula> admette une <formula notation="TeX">p</formula>-base
<supplied resp="#pass">sur <formula notation="TeX">A</formula></supplied> (réduite à un élément <formula notation="TeX">u</formula>), donc que
<formula notation="TeX" rend="display">C \simeq A[u]/(u^p - a), \qquad \text{où } a \in A .</formula>
<del>Posons</del> <del><formula notation="TeX">D u</formula></del> Alors une <formula notation="TeX">A</formula>-dérivation de <formula notation="TeX">C</formula> est connue
quand on connaît sa valeur sur <formula notation="TeX">u</formula>, qui peut être choisie arbitrairement.
Définissons alors la <formula notation="TeX">A</formula>-dérivation <formula notation="TeX">D</formula> dans <formula notation="TeX">C</formula> par
<formula notation="TeX" rend="display">Du = 1</formula>
d'où
<formula notation="TeX" rend="display">Du^n = n u^{n-1} .</formula>
On a donc <formula notation="TeX">D^p = 0</formula>, donc <formula notation="TeX">C</formula> est un <formula notation="TeX">\mathcal{U}</formula>-module. De plus,
<del>la matrice des</del> identifions, grâce à la base
<formula notation="TeX">(u^i)_{0 \leq i \leq p-1}</formula>, <formula notation="TeX">\mathrm{Hom}(C, C)</formula> à <formula notation="TeX">C^p</formula>, par
<formula notation="TeX">v \mapsto (v(u^i))_{0 \leq i \leq p-1}</formula> [c'est un isom. de <formula notation="TeX">C</formula>-modules].
<del>Alors</del> La matrice des opérations des <formula notation="TeX">D^i</formula>
(<formula notation="TeX">0 \leq i \leq p-1</formula>) est
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{pmatrix}
1 &amp; u &amp; u^2 &amp; u^3 &amp; \cdots &amp; u^{p-1} \\
0 &amp; 1 &amp; 2u &amp; 3u^2 &amp; \cdots &amp; (p-1) u^{p-2} \\
0 &amp; 0 &amp; 2.1 &amp; 3.2.u &amp; \cdots &amp; (p-1)(p-2) u^{p-3} \\
0 &amp; 0 &amp; 0 &amp; 3.2.1 &amp; \cdots &amp; (p-1)(p-2)(p-3) u^{p-4} \\
\vdots &amp; &amp; &amp; &amp; \ddots &amp; \vdots \\
0 &amp; 0 &amp; 0 &amp; 0 &amp; \cdots &amp; (p-1) \cdots 1
\end{pmatrix}</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">la dernière colonne est séparée des autres par un double trait
vertical ; la ligne des points de suspension est notre</note></p>
<pb n="18" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/40.pdf#page=19"/>
<p>Son déterminant est égal à
<formula notation="TeX" rend="display">0!\, 1!\, 2! \cdots (p-1)!</formula>
qui provient donc d'un élément non nul de <formula notation="TeX">\mathbb{Z}/p\mathbb{Z}</formula>, donc
est inversible dans <formula notation="TeX">C</formula>, i.e. les <formula notation="TeX">D^i</formula> (<formula notation="TeX">0 \leq i \leq p-1</formula>) forment bien
une base de <formula notation="TeX">\mathrm{Hom}_A(C, C)</formula> sur <formula notation="TeX">C</formula>. <del>Donc</del></p>
<p><hi rend="italic">Proposition</hi>. Soit <formula notation="TeX">C</formula> une <formula notation="TeX">A</formula>-algèbre ayant une <formula notation="TeX">p</formula>-base réduite à
un élément. Alors <formula notation="TeX">C</formula> est un espace homogène fibré principal sous
<formula notation="TeX">\mathcal{U} = A[X]/X^p A[X]</formula> (de la façon explicitée plus
haut).<note type="editorial" resp="#pass">un trait vertical en marge gauche embrasse l'énoncé ; sous
lui, un double trait ondulé</note></p>
<p><hi rend="italic">Questions</hi>. 1) Soit <formula notation="TeX">C</formula> comme plus haut. Déterminer les façons
possibles de <del><gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/></del> <supplied resp="#pass"><formula notation="TeX">C</formula></supplied> <unclear>définir</unclear> la
<formula notation="TeX">C</formula>-hyperalgèbre <del>Hom</del> formée <formula notation="TeX">\mathrm{Hom}_A(C, C)</formula> à partir d'une
sous-<formula notation="TeX">A</formula>-hyperalgèbre <formula notation="TeX">\mathcal{U}</formula> (libre de rang <formula notation="TeX">p</formula> sur <formula notation="TeX">A</formula>).
Déterminer les <formula notation="TeX">\mathcal{U}</formula> <del>pour lesquels</del> qui sont isomorphes à
l'algèbre <unclear>enveloppante</unclear> <supplied resp="#pass"><gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">A</formula>, <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/></supplied>
<gap reason="illegible"/> d'une <formula notation="TeX">p</formula>-algèbre de Lie <supplied resp="#pass"><unclear>telle</unclear></supplied> (libre de rang 1,
d'une) <formula notation="TeX">p</formula>-algèbre pour <unclear>une</unclear> puissance <formula notation="TeX">p</formula>-ième
nulle.<note type="editorial" resp="#pass">les ajouts interlinéaires de ces deux dernières lignes sont
serrés et en partie illisibles ; l'ordre de lecture est incertain</note></p>
<pb n="19" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/40.pdf#page=20"/>
<p>2) Déterminons les classes <unclear>à</unclear> isomorphismes près d'espaces
<del><gap reason="illegible"/></del> principaux homogènes sous <formula notation="TeX">B</formula>.<note type="editorial" resp="#pass">sous la ligne, un
double trait de séparation</note></p>
<p>Soit <formula notation="TeX">C</formula> une <formula notation="TeX">A</formula>-algèbre <supplied resp="#pass">libre de rang <formula notation="TeX">p</formula></supplied>, munie d'une
<formula notation="TeX">A</formula>-dérivation <formula notation="TeX">D</formula> telle que <formula notation="TeX">D^p = 0</formula>, et que les <formula notation="TeX">D^i</formula>
(<formula notation="TeX">0 \leq i \leq p-1</formula>) forment une <hi rend="italic">base</hi> de
<formula notation="TeX">\mathrm{Hom}_A(C, C)</formula> sur <formula notation="TeX">C</formula>. Alors <hi rend="italic">l'ensemble des éléments de
<formula notation="TeX">C</formula> annulés par <formula notation="TeX">D</formula> est <formula notation="TeX">A</formula></hi>. En effet, tout sous-<formula notation="TeX">A</formula>-module <formula notation="TeX">M</formula> de <formula notation="TeX">C</formula>
qui est <supplied resp="#pass">libre de rang <formula notation="TeX">m</formula> et</supplied> <hi rend="italic">facteur direct</hi> dans <formula notation="TeX">C</formula>,
s'identifie à l'ensemble des zéros de <supplied resp="#pass"><formula notation="TeX">(M^\circ)^\circ</formula></supplied> l'ens.
<formula notation="TeX">M^\circ</formula> des <formula notation="TeX">v \in \mathrm{Hom}(C, C)</formula> qui s'annulent sur <formula notation="TeX">M</formula>
(évident), et <formula notation="TeX">M^\circ</formula> est un sous-<formula notation="TeX">C</formula>-module libre de rang <formula notation="TeX">p - m</formula> dans
<formula notation="TeX">\mathrm{Hom}(C, C)</formula>, <del><gap reason="illegible"/></del> qui est facteur direct <gap reason="illegible"/> des
sous-<formula notation="TeX">C</formula>-modules ; <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <hi rend="italic">si</hi> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">u_i</formula> dans
<formula notation="TeX">M^\circ</formula> <supplied resp="#pass">forment la base d'un sous-module <formula notation="TeX">L</formula> de
<formula notation="TeX">\mathrm{Hom}(C, C)</formula></supplied> <del>libre de <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/></del> qui <gap reason="illegible"/> facteurs
directs, alors nécessairement <formula notation="TeX">L = M^\circ</formula>, d'où <formula notation="TeX">M = L^\circ</formula>, i.e.
<formula notation="TeX">M</formula> est l'ens. des éléments de <formula notation="TeX">C</formula> annulés par les <formula notation="TeX">u_i</formula>. <gap reason="illegible"/>
<unclear>applique</unclear> ceci<note type="editorial" resp="#pass">en marge gauche, deux notes tournées,
reliées au texte par une accolade : « <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> sous-<formula notation="TeX">A</formula>-modules
<gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">A</formula> : <formula notation="TeX">C</formula> » et, plus bas, « Lemme <gap reason="illegible"/> » ; lecture très
incertaine</note></p>
<pb n="20" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/40.pdf#page=21"/>
<p>: <formula notation="TeX">M = A</formula>, et on a <formula notation="TeX">u_i = D^i</formula> (<formula notation="TeX">1 \leq i \leq p-1</formula>) <gap reason="illegible"/>, etc —-</p>
<p><del>S'il existe des</del> <del>Corollaire</del> <hi rend="italic">Il existe dans <formula notation="TeX">C</formula> un
élément</hi> <supplied resp="#pass"><formula notation="TeX">u</formula></supplied> <del><gap reason="illegible"/></del> <hi rend="italic">tel que <formula notation="TeX">Du = 1</formula>, et <formula notation="TeX">u</formula> est
unique à addition près d'un élément de <formula notation="TeX">A</formula>.</hi><note type="editorial" resp="#pass">un trait vertical en
marge gauche embrasse l'énoncé</note></p>
<p>L'unicité résulte du fait que <del><gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/></del>
<formula notation="TeX">D(u - u') = 0</formula> <del><gap reason="illegible"/></del> <unclear>implique</unclear> <formula notation="TeX">u - u' \in A</formula>.</p>
<p>Montrons enfin que l'on peut trouver <formula notation="TeX">u</formula> avec <formula notation="TeX">Du = 1</formula>.
<del>En effet, la question étant locale, on</del> <gap reason="illegible"/>
<formula notation="TeX">A</formula> local, l'image de <formula notation="TeX">D</formula> est donc un sous-<formula notation="TeX">A</formula>-module de <formula notation="TeX">C</formula>,
<unclear>isomorphe</unclear> à <formula notation="TeX">C / \operatorname{Ker} D \simeq C/A</formula>, donc
<hi rend="italic">libre</hi> de rang <formula notation="TeX">p - 1</formula>. Je dis qu'il contient <formula notation="TeX">A</formula>, i.e. que
<formula notation="TeX">D(C)^\circ</formula> <unclear>contenu</unclear> dans <formula notation="TeX">A^\circ</formula>, i.e. que si
<formula notation="TeX">v = \sum_{0 \leq i \leq p-1} \lambda_i D^i</formula> est nul sur <formula notation="TeX">D(C)</formula>, alors
<formula notation="TeX">\lambda_0 = 0</formula>. Or l'hypothèse sur <formula notation="TeX">v</formula> signifie que <formula notation="TeX">vD = 0</formula>, i.e.
<formula notation="TeX">\lambda_0 = \lambda_1 = \cdots = \lambda_{p-2} = 0</formula>, OK.<note type="editorial" resp="#pass">tout ce
passage, depuis « <formula notation="TeX">A</formula> local », est entouré d'un cadre et traversé de deux
longues obliques ; il n'est pas clair qu'il soit annulé</note></p>
<p><unclear>Si</unclear> <formula notation="TeX">x \in C</formula>, on a <formula notation="TeX">x^p \in A</formula> <unclear>si</unclear> <formula notation="TeX">x \in C</formula> car
<formula notation="TeX">Dx^p = 0</formula>.</p>
<p><hi rend="italic">Si</hi> <formula notation="TeX">u</formula> est tel que <formula notation="TeX">Du = 1</formula>, alors les <formula notation="TeX">u^i</formula>
(<formula notation="TeX">0 \leq i \leq p-1</formula>) <hi rend="italic">forment une base</hi> de <formula notation="TeX">C</formula> sur <formula notation="TeX">A</formula>.
<del><gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> est locale, <gap reason="illegible"/></del></p>
<p><note type="authorial" place="margin">En effet, il existe <supplied resp="#pass">tel</supplied> un <formula notation="TeX">A</formula>-endomorphisme <formula notation="TeX">\Theta</formula> de
<formula notation="TeX">C</formula> tel que <formula notation="TeX">\Theta(1) = 0</formula> et <formula notation="TeX">\Theta(u) = 1</formula> (<gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">C</formula> <gap reason="illegible"/>). On a
<formula notation="TeX">\Theta = \sum \lambda_i D^i = \ill{}</formula> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">Du = 1</formula>, <gap reason="illegible"/>
<formula notation="TeX">u = \Theta \ill{}</formula>, <formula notation="TeX">1 \leq i \leq p-1</formula></note><note type="editorial" resp="#pass">note écrite dans la marge
de gauche, tournée d'un quart de tour ; elle se rapporte à la preuve de
l'existence de <formula notation="TeX">u</formula> ; lecture très incomplète. La suite, « <formula notation="TeX">A</formula> est local.
Montrons d'abord que les <formula notation="TeX">u^i</formula> … sont libres sur <formula notation="TeX">A</formula> », ouvre la
page 21 (lot 2)</note></p>
      </div>
    </body>
  </text>
</TEI>
