<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:lang="fr">
  <teiHeader>
    <fileDesc>
      <titleStmt>
        <title>Fonds Grothendieck, cote n° 18, pages 21–40 — transcription</title>
        <author>Alexandre Grothendieck</author>
        <respStmt>
          <resp>transcription automatique — première passe, non vérifiée contre les pages par une personne (<date when="2026-09-16">2026-09-16</date>)</resp>
          <name xml:id="pass" type="model">Opus 5 (claude-opus-5)</name>
        </respStmt>
        <respStmt>
          <resp>procédure, outillage, export TEI</resp>
          <orgName xml:id="ed">grothendieck.commutator.io (Commutator, Paris)</orgName>
        </respStmt>
      </titleStmt>
      <editionStmt>
        <edition>Édition de démonstration</edition>
      </editionStmt>
      <publicationStmt>
        <publisher>Commutator</publisher>
        <pubPlace>Paris</pubPlace>
        <date when="2026-09-25">2026-09-25</date>
        <availability status="restricted">
          <p>Le fonds Alexandre Grothendieck est sous droits. Cette transcription
          est une édition de démonstration, non autorisée, produite par une
          machine et non vérifiée ; aucune image du fonds n'est reproduite. La
          source LaTeX dont ce fichier dérive est publiée sous https://github.com/Commutator-IO/grothendieck-project.</p>
        </availability>
        <ref target="https://grothendieck.commutator.io/">https://grothendieck.commutator.io</ref>
      </publicationStmt>
      <sourceDesc>
        <msDesc>
          <msIdentifier>
            <country>France</country>
            <settlement>Montpellier</settlement>
            <repository>Université de Montpellier</repository>
            <collection>Fonds Alexandre Grothendieck (archives mathématiques, 1949–1991)</collection>
            <idno type="cote">18</idno>
          </msIdentifier>
          <head>Motifs et théorie de Hodge : notes manuscrites (s.d.)</head>
          <msContents>
            <summary>Pages 21 à 40 de la cote, dans la
            numérotation des archivistes (crayon, en bas à gauche de chaque
            page) ; lot 2 de vingt pages.
            Les pages absentes de la transcription ne portent pas de
            mathématiques et sont omises ; le saut dans la numérotation en est
            le seul enregistrement.</summary>
          </msContents>
          <history><origin><origDate>[à partir de 1969-vers 1972]</origDate><note>Datation de l'inventaire de l'Université de Montpellier, reproduite telle quelle ; les crochets sont ceux des archivistes.</note></origin></history>
          <additional>
            <surrogates>
              <bibl>
                <ref target="https://grothendieck.umontpellier.fr/18.pdf">https://grothendieck.umontpellier.fr/18.pdf</ref>
                <note>Fac-similé numérique de l'Université de Montpellier. Sa
                première page est une feuille de garde générée par
                l'université : la page <hi rend="italic">n</hi> des archivistes
                est la page <hi rend="italic">n</hi>+1 du PDF, et l'attribut
                <hi rend="monospace">facs</hi> de chaque
                <hi rend="monospace">pb</hi> tient compte de ce décalage.</note>
              </bibl>
            </surrogates>
          </additional>
        </msDesc>
      </sourceDesc>
    </fileDesc>
    <encodingDesc>
      <projectDesc>
        <p>Transcription mathématique du fonds, une passe de vingt pages par
        conversation avec un grand modèle multimodal, sous la procédure
        <hi rend="monospace">transcribe-grothendieck</hi> du dépôt. Le fichier
        LaTeX est la source de référence ; ce TEI en est dérivé mécaniquement
        par <hi rend="monospace">scripts/tei.mjs</hi> et n'a pas été relu.</p>
      </projectDesc>
      <editorialDecl>
        <p>L'édition n'est pas diplomatique : elle encode les mathématiques et
        l'apparat, rien du support. Correspondance avec l'apparat de la source :
        <hi rend="monospace">\ill</hi> devient <hi rend="monospace">gap[@reason='illegible']</hi>
        (jamais deviné) ; <hi rend="monospace">\uncertain</hi> devient
        <hi rend="monospace">unclear</hi> ; <hi rend="monospace">\add</hi> devient
        <hi rend="monospace">supplied</hi> ; <hi rend="monospace">\struck</hi> devient
        <hi rend="monospace">del</hi> (biffé par l'auteur) ;
        <hi rend="monospace">\note</hi> devient <hi rend="monospace">note[@type='editorial']</hi>
        (du transcripteur) ; <hi rend="monospace">\marginal</hi> devient
        <hi rend="monospace">note[@type='authorial'][@place='margin']</hi> (de l'auteur) ;
        <hi rend="monospace">\page</hi> devient <hi rend="monospace">pb</hi>.</p>
        <p>Les mathématiques sont transportées en TeX dans
        <hi rend="monospace">formula[@notation='TeX']</hi>, les diagrammes
        commutatifs en <hi rend="monospace">formula[@notation='tikz-cd']</hi>,
        sans conversion. Une marque d'apparat située à l'intérieur d'une
        formule (un exposant illisible, un symbole biffé) reste dans le TeX de
        la formule, sous les mêmes macros.</p>
        <p>Orthographe, ponctuation et lapsus de l'auteur sont conservés ; une
        faute évidente est signalée par une note, jamais corrigée.</p>
      </editorialDecl>
      <appInfo>
        <application ident="grothendieck-tei" version="1">
          <label>scripts/tei.mjs</label>
          <ref target="https://github.com/Commutator-IO/grothendieck-project">https://github.com/Commutator-IO/grothendieck-project</ref>
        </application>
      </appInfo>
    </encodingDesc>
    <profileDesc>
      <langUsage>
        <language ident="fr">français, avec la notation mathématique de l'auteur</language>
      </langUsage>
    </profileDesc>
    <revisionDesc>
      <change when="2026-09-16" who="#pass">Première passe de transcription.</change>
      <change when="2026-09-25" who="#ed">Export TEI depuis la source LaTeX.</change>
    </revisionDesc>
  </teiHeader>
  <text>
    <body>
      <div type="batch" n="2">
<div type="section">
<head>Généralisation de la formule fondamentale au cas d'un morphisme propre quelconque</head>
<p><note type="editorial" resp="#pass">Ces feuillets n'ont pas de couverture : le titre reprend mot pour mot la
première phrase de la page 22, qui n'est pas un titre de sa main. Ce qu'il
généralise est la formule fondamentale établie aux pages 16 à 20 du lot
précédent ; la page 21 est un feuillet étranger et l'argument ne s'interrompt
donc qu'en apparence.</note></p>
<pb n="22" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/18.pdf#page=23"/>
<p>On généralise la formule fondamentale — au cas d'un morphisme <hi rend="italic">propre</hi>
<hi rend="italic">quelconque</hi>
<formula notation="TeX" rend="display">f : X \longrightarrow Y</formula>
<gap reason="illegible"/> <unclear>variétés</unclear> <del><unclear>algébriques</unclear></del> holomorphes,
purement de codimension relative <formula notation="TeX">p</formula> :</p>
<p><figure type="diagram"><formula notation="tikz-cd">\begin{tikzcd}[column sep=small, row sep=small, nodes={font=\scriptsize}]
H^{2i}(X, \mathbb{C}) \arrow[r, "f^{\mathrm{top}}_{*}"] \arrow[d, "\wr"'] &amp; H^{2i-2p}(Y, \mathbb{C}) \arrow[d, "\wr"] \\
H^{2i}(X, \Omega^{\bullet}_{X}) \arrow[r, "\frac{1}{(2i\pi)^{p}} f^{\mathrm{an}}_{*}"] &amp; H^{2i-2p}(Y, \Omega^{\bullet}_{Y})
\end{tikzcd}</formula></figure></p>
<p><note type="editorial" resp="#pass">Ce carré est encadré. Les exposants des <formula notation="TeX">H</formula> sont repris à l'encre par
dessus une première écriture et ne se lisent pas avec certitude : à gauche
<formula notation="TeX">2i</formula>, à droite un exposant plus long où l'on croit lire <formula notation="TeX">2i-2p</formula>. Le décalage de
degré est celui qu'impose l'image directe d'un morphisme propre de codimension
relative <formula notation="TeX">p</formula>, mais la page ne le dit pas.</note></p>
<p>D'où généralisation <gap reason="illegible"/> <unclear>analogue</unclear> pour des variétés
<unclear>algébriq.</unclear> sur <formula notation="TeX">\mathbb{C}</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">la phrase s'achève sur des points de suspension.</note></p>
<pb n="24" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/18.pdf#page=25"/>
<p><formula notation="TeX">\mathbb{C}</formula>, on a un objet canonique de <formula notation="TeX">\xi</formula> <gap reason="illegible"/> de <formula notation="TeX">T_{\mathbb{C}}(\mathbb{Z})</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">la lettre entre « de » et <formula notation="TeX">T_{\mathbb{C}}</formula> est surchargée et ne se lit
pas.</note></p>
<p><unclear>[<formula notation="TeX">T_{\mathbb{C}}</formula> torseur fondamental associé à</unclear> <formula notation="TeX">\mathbb{C}</formula>].</p>
<p><formula notation="TeX" rend="display">H^{i}(X, \mathbb{Q}(0)) \longrightarrow H^{i}(X_{\mathrm{top}}, \mathbb{Z})</formula></p>
<p>L'hom. <formula notation="TeX">H^{i}(X'', \mathbb{Q}(0)) \to H^{i}(Y'', \mathbb{Q}(0))</formula>
<unclear>défini</unclear> <supplied resp="#pass">par une correspondance, à l'aide de</supplied> <gap reason="illegible"/> par
<formula notation="TeX">\xi \in a^{n}(X \times Y)</formula> est celui <unclear>défini</unclear> par la classe
<formula notation="TeX">P_{\mathrm{top}}(\xi) \left[ = \left(\frac{1}{2i\pi}\right)^{n} P_{\mathrm{alg}}(\xi) \right]</formula> :
<formula notation="TeX" rend="display">\boxed{\ \xi(y)(x) = \mathrm{pr}^{\mathrm{top}}_{2*}\left( \mathrm{pr}^{*}_{1}(x)\, P_{\mathrm{top}}(\xi) \right)\ }</formula></p>
<p>Considérons l'<unclear>isomorphisme</unclear> can<supplied resp="#pass">onique</supplied> (pour <formula notation="TeX">X</formula>, <formula notation="TeX">i</formula> donnés)
<formula notation="TeX" rend="display">\xi_{\mathbb{C}}\left(H^{i}(X, \mathbb{Q}(0))\right) = \xi\left(H^{i}(X, \mathbb{Q}(0))\right) \otimes_{\mathbb{Z}} \mathbb{C} \ \xrightarrow{\ \sim\ }\ H^{*i}(X, \Omega^{*}_{X}) = \xi_{\mathbb{C}, \infty}\left(H^{i}(X, \mathbb{Q}(0))\right)</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">sous le membre de gauche il écrit <formula notation="TeX">H^{i}(X_{\mathrm{top}}, \mathbb{C})</formula>
avec un signe <formula notation="TeX">=</formula>, et au-dessus de la flèche « car <gap reason="illegible"/> Hodge-<unclear>coh.</unclear> ».</note></p>
<p>Cet isom. <del><gap reason="illegible"/></del> <unclear>est</unclear> fonctoriel <gap reason="illegible"/>
<del><formula notation="TeX">H^{i}(X, \mathbb{Q}(0))</formula></del>.</p>
<p>En effet, <del><gap reason="illegible"/></del> <del>Pour le rendre canonique, il faut</del> <gap reason="illegible"/>
<formula notation="TeX" rend="display">x \longmapsto \mathrm{pr}^{\mathrm{top}}_{2*}\left( \mathrm{pr}^{*}_{1}(x)\, P_{\mathrm{top}}(\xi) \right) = \mathrm{pr}^{\mathrm{top}}_{2*}\left( \mathrm{pr}^{\mathrm{an}}_{1}(x) \left(\tfrac{1}{2i\pi}\right)^{n} P_{\mathrm{alg}}(\xi) \right)</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">= \left(\tfrac{1}{2i\pi}\right)^{-n} \mathrm{pr}^{\mathrm{alg}}_{2*}\left( \mathrm{pr}^{*}_{1}(x) \left(\tfrac{1}{2i\pi}\right)^{n} P_{\mathrm{alg}}(\xi) \right)</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">les exposants <formula notation="TeX">-n</formula> et <formula notation="TeX">n</formula> des deux facteurs <formula notation="TeX">1/2i\pi</formula> sont écrits ainsi,
et le premier <formula notation="TeX">\mathrm{pr}_{1}</formula> porte l'exposant « an » là où les autres portent
une étoile.</note></p>
<p><figure type="diagram"><formula notation="tikz-cd">\begin{tikzcd}[column sep=small, row sep=small, nodes={font=\scriptsize}]
H^{i}(X, \mathbb{C}) \arrow[r, "\xi_{\mathbb{C}}(\xi)"] \arrow[d, "\mathrm{can}"'] &amp; H^{i'}(Y, \mathbb{C}) \arrow[d, "\mathrm{can}"] \\
H^{p}(X, \Omega^{\bullet}_{X}) \arrow[r, "\xi_{\mathbb{C},\infty}(\xi)"] &amp; H^{i'}(Y, \Omega^{\bullet}_{Y})
\end{tikzcd}</formula></figure></p>
<p><note type="editorial" resp="#pass">sous la flèche du haut il écrit « défini par
<formula notation="TeX">P_{\mathrm{top}}(\xi) = (\frac{1}{2i\pi})^{n} P_{\mathrm{alg}}(\xi)</formula> »,
sous celle du bas « défini par
<formula notation="TeX">P_{\mathrm{alg}}(\xi)</formula>, <formula notation="TeX">= (\frac{1}{2i\pi})^{n} \xi(\xi)</formula> » ; deux flèches
ondulées portent les deux lois déjà écrites plus haut, la seconde étant
<formula notation="TeX">x \mapsto \mathrm{pr}^{\mathrm{alg}}_{2*}(\mathrm{pr}_{1}^{*}(x) P_{\mathrm{alg}}(\xi))</formula> avec « alg » souligné.</note></p>
<p><note type="authorial" place="margin">Cette <unclear>vérification</unclear> <gap reason="illegible"/> <unclear>purement</unclear> analytique
<formula notation="TeX">\longrightarrow</formula> topologique (avec <unclear>chgt</unclear> de <unclear>coord.</unclear>
<unclear>analytiques</unclear>)</note></p>
<p>Ouf !</p>
<pb n="26" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/18.pdf#page=27"/>
<p>Soit <formula notation="TeX">K</formula> un corps top. isomorphe à <formula notation="TeX">\mathbb{C}</formula> [isom. non choisi !]</p>
<p>Alors on a le foncteur <supplied resp="#pass">mult.</supplied> <formula notation="TeX">\xi = \xi_{K}</formula> sur la catégorie des motifs
sur <formula notation="TeX">K</formula>, à valeurs <gap reason="illegible"/> les <formula notation="TeX">\mathbb{Z}</formula>-modules, et <gap reason="illegible"/> isom.
<formula notation="TeX" rend="display">\xi \otimes_{\mathbb{Z}} \mathbb{Z}_{\ell} \ \xrightarrow{\ \alpha_{1}\ }\ \xi_{\ell}
  \qquad
  \xi \otimes_{\mathbb{Z}} K \ \xrightarrow{\ \alpha_{2}\ }\ \xi_{K}</formula></p>
<p>Considérons
<formula notation="TeX" rend="display">\xi\left(H^{2}(\mathbb{P}^{1}, \mathbb{Z}(0))\right) = \xi\left(\mathbb{Z}(-1)\right)</formula>
c'est isomorphe à <formula notation="TeX">\mathbb{Z}</formula>, l'isom. n'étant <unclear>pas</unclear> <gap reason="illegible"/>
<supplied resp="#pass">ni déterminé les gén.</supplied> Le choix d'un tel isom. <unclear>revient</unclear> à
celui d'une <hi rend="italic">orientation</hi> sur <formula notation="TeX">\mathbb{P}^{1}_{K}</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">« orientation » est souligné, non biffé.</note></p>
<p>[puisqu'en <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> naturelle une variété <del>algébrique</del> réelle,
<unclear>iso.</unclear>, isomorphe à <formula notation="TeX">S^{2}</formula>), on a <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">=</formula> <gap reason="illegible"/>, au choix de
l'une des <del>deux structures</del> <unclear>orientées</unclear> sur
<formula notation="TeX">\mathbb{P}^{1}_{K}</formula>, provenant du <del>choix d'un</del> choix d'un isom. 
<formula notation="TeX">K \simeq \mathbb{C}</formula>, i.e. le choix d'une <unclear>des</unclear> <gap reason="illegible"/>
<unclear>racines</unclear> de <formula notation="TeX">-1</formula> dans <formula notation="TeX">K</formula>. Comme
<formula notation="TeX">\pi \in \mathbb{R} \subset \mathbb{R}</formula> <del><formula notation="TeX">\mathbb{R}</formula></del> est bien
déterminé comme</p>
<pb n="28" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/18.pdf#page=29"/>
<p><unclear>élément</unclear> de <formula notation="TeX">K</formula>, on voit que le choix ainsi fait permet d'écrire
<formula notation="TeX" rend="display">\alpha_{\infty}(u) = \frac{1}{2\sqrt{-1}\,\pi}\, v</formula>
<gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">v</formula> est le générateur canonique de <formula notation="TeX">H^{2}(\mathbb{P}^{1}, \Omega^{1})</formula>.</p>
<p>Pour les choix <del>différents</del> <unclear>différents</unclear> de topologie sur <formula notation="TeX">K</formula>
<gap reason="illegible"/> de <formula notation="TeX">K</formula> <gap reason="illegible"/>, on trouve ainsi <gap reason="illegible"/> les éléments
<unclear>primitifs</unclear> de <formula notation="TeX">H^{u}(\mathbb{P}^{1}, \Omega^{u})</formula>.
<note type="editorial" resp="#pass">les deux exposants sont écrits d'un même trait bref que rien ne permet de
lire.</note></p>
<p>Si <formula notation="TeX">K</formula> est un corps <del>top.</del> isomorphe à <formula notation="TeX">\mathbb{R}</formula> [l'isom. étant
d'ailleurs d'ailleurs <hi rend="italic">unique</hi>], on définit encore, par choix de la
<del>compactification</del> clôture alg. <unclear>algébrique</unclear> de <formula notation="TeX">\mathbb{R}</formula>,
un foncteur <formula notation="TeX">\xi = \xi_{K} = \xi_{K}</formula> à valeurs dans les <formula notation="TeX">\mathbb{Z}</formula>-modules
<supplied resp="#pass">mais avec op. de <formula notation="TeX">\mathbb{Z}/2\mathbb{Z} = \mathrm{Gal}(\overline{\mathbb{R}}/\mathbb{R})</formula></supplied>,
<del>et <gap reason="illegible"/> des isom.</del> un dual sur <formula notation="TeX">\mathbb{Z}</formula>, les
<formula notation="TeX">\xi_{\otimes}</formula>-<unclear>réseaux</unclear> <supplied resp="#pass"><formula notation="TeX">\xi(M)</formula></supplied> pour <gap reason="illegible"/>,
<unclear>obtenons</unclear> dans
<formula notation="TeX" rend="display">\prod_{\ell} M_{\ell} = M_{\ell} \times M_{\infty \mathbb{C}}</formula>
<supplied resp="#pass">valeurs : <formula notation="TeX">\mathbb{R} \hookrightarrow \mathbb{C}</formula>, <formula notation="TeX">\mathbb{Z}/2\mathbb{Z}</formula></supplied>
<gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/>
<note type="editorial" resp="#pass">La page s'arrête sur une ligne de deux ou trois mots que rien ne permet
de lire. Le produit <formula notation="TeX">\prod_{\ell} M_{\ell} \times M_{\infty\mathbb{C}}</formula> est le
premier état, sur ces feuillets, du module adélique que le lot 3 écrira
<formula notation="TeX">M^{\mathbb{A}_{\mathbb{C}}}</formula>.</note></p>
</div>
<div type="section">
<head>Corps de base topologique <formula notation="TeX">\simeq \mathbb{R}</formula> ou <formula notation="TeX">\mathbb{C}</formula> (foncteurs de Hodge et De Rham dans ce cas)</head>
<p><note type="editorial" resp="#pass">Le titre est de lui : ces quatre lignes occupent seules le haut à droite
du feuillet 30, par ailleurs vierge. Ce feuillet sert de couverture à ce qui
suit et n'est pas transcrit comme page, d'où le saut de 28 à 31. « typ. » y
abrège « topologique », et « De » est biffé puis réécrit dans « DeRham ».</note></p>
<pb n="31" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/18.pdf#page=32"/>
<p><del>Corps</del> Corps de base topologique donné : <formula notation="TeX">\mathbb{R}</formula> ou <formula notation="TeX">\mathbb{C}</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">cette ligne, soulignée, est en tête du feuillet ; elle reprend le titre
de la couverture.</note></p>
<p><formula notation="TeX">K</formula> corps topologique donné <formula notation="TeX">\simeq</formula> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">\mathbb{C}</formula> (il y a donc
<hi rend="italic">deux</hi> isom. avec <formula notation="TeX">\mathbb{C}</formula>, mais on <gap reason="illegible"/> on en choisit
<unclear>un</unclear>) <formula notation="TeX">j</formula>. <gap reason="illegible"/> cas <formula notation="TeX">\mathbb{R}</formula>.</p>
<p><formula notation="TeX">M</formula> motif sur <formula notation="TeX">K</formula>. Alors <del><formula notation="TeX">D</formula></del> <del><formula notation="TeX">DR(M)</formula></del> <supplied resp="#pass">De</supplied> <supplied resp="#pass">De Rham</supplied>
pour <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">X</formula> <unclear>lisse projectif</unclear> sur <formula notation="TeX">K</formula>, <formula notation="TeX">X(K)</formula> est une <gap reason="illegible"/>
variété topologique <gap reason="illegible"/> (<formula notation="TeX">K</formula>-analytique compacte), d'où d'où
<formula notation="TeX">H^{*}(X, \mathbb{Q})</formula>, et on définit ainsi <del>le foncteur</del> le
<hi rend="italic">Betti</hi> <hi rend="italic">Betti</hi> <formula notation="TeX">\mathrm{Betti}(M)</formula> sur les motifs sur <formula notation="TeX">K</formula>.
<formula notation="TeX">\mathrm{Betti}(\mathrm{Betti}(M) \otimes_{\mathbb{Q}} K</formula> <del><formula notation="TeX">\simeq</formula></del>
correspond à <formula notation="TeX">H^{*}(X, K)</formula>. Par l'argument <unclear>par</unclear> <unclear>habituel</unclear>,
ce dernier est isomorphe canon. <gap reason="illegible"/> la coh. coh. de De R., d'où
<formula notation="TeX" rend="display">\mathrm{Betti}(M)_{K} \simeq DR\struck{(\subseteq DR(M)} \qquad \text{($\otimes$-isom.\ can.)}</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">la parenthèse du membre de droite est biffée en cours d'écriture et
reprise en <formula notation="TeX">DR(M)</formula> ; c'est cette dernière forme qui est utilisée plus bas.</note></p>
<p>Ceci met sur <supplied resp="#pass">(à <formula notation="TeX">K</formula>-modules)</supplied> <formula notation="TeX">DR(M)</formula> <del><formula notation="TeX">(M)</formula></del> une structure
<hi rend="italic">réelle</hi>, dont le sous-<gap reason="illegible"/> <unclear>réel</unclear> <unclear>réel</unclear> est
<formula notation="TeX">\mathrm{Betti}(M)_{\mathbb{R}}</formula> ; sauf à l'<unclear>isomorphisme</unclear>. La
<unclear>donnée</unclear> de la filtration canonique de <formula notation="TeX">DR(M)</formula>, et <formula notation="TeX">\sigma</formula>,
permettent <del><gap reason="illegible"/></del> de <del>façon</del> unique de <unclear>splitter</unclear>
cette filtration <del><unclear>-cation</unclear></del>, de <unclear>façon</unclear> à
déterminer <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">DR(M)</formula> une <del>bi</del> <hi rend="italic">bigraduation</hi> compatible avec
les degrés <unclear>totaux</unclear>, et <gap reason="illegible"/> <unclear>redonnant</unclear> la filtration
<gap reason="illegible"/> à l'aide des <unclear>premiers</unclear> degrés. Le choix d'un isom. 
<unclear><formula notation="TeX">u</formula></unclear> <formula notation="TeX">K \to \mathbb{C}</formula> met, <unclear>pourtant</unclear>, pas
<unclear>beaucoup</unclear> de <gap reason="illegible"/>, une</p>
<pb n="32" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/18.pdf#page=33"/>
<p><supplied resp="#pass">le naturel</supplied> structure <del><unclear>complexe</unclear></del> sur <del><formula notation="TeX">I</formula></del>
<formula notation="TeX">DR(M)</formula> ; mais <gap reason="illegible"/> <unclear>noter</unclear> que la bigraduation déduite
<unclear>ainsi</unclear> par <unclear>transport</unclear> de <unclear>structure</unclear> de celle
de Hodge <unclear>ne</unclear> <gap reason="illegible"/> <hi rend="italic">dépend pas de</hi> <gap reason="illegible"/> (donc, si on
<unclear>remplace</unclear> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">u(z)</formula> <unclear>par</unclear> <formula notation="TeX">\overline{u(z)}</formula>, elle
<unclear>n'est</unclear> <hi rend="italic">pas</hi> <unclear>topologie</unclear> <gap reason="illegible"/> la
<unclear>symétrique</unclear> !).</p>
<p><unclear>un troisième</unclear> <unclear><formula notation="TeX">u(K)</formula></unclear> <gap reason="illegible"/>
<formula notation="TeX">DR(M_{\mathbb{C}}) \xrightarrow{\ \sigma\ } M_{\mathbb{C}} \xrightarrow{\ \sigma\ } DR(M)_{\mathbb{C}}</formula>,
les structures <gap reason="illegible"/>
<del><gap reason="illegible"/> la filtration</del> composé avec <formula notation="TeX">\sigma</formula>, ou <formula notation="TeX">\overline{\sigma}</formula>,
<unclear>introduisant</unclear> un <hi rend="italic"><formula notation="TeX">K</formula>-isom.</hi>
<formula notation="TeX">DR(M_{\mathbb{C}}) \simeq DR(M), DR(M)</formula>, conservant les
<formula notation="TeX">\mathbb{Q}</formula>-structures, et <del><unclear>renversant</unclear></del> <supplied resp="#pass">(à filtration)</supplied>
<unclear>filtration</unclear>.</p>
<p><note type="authorial" place="margin">Néanmoins, si on regarde, pour un motif donné <formula notation="TeX">M</formula>, le motif
<formula notation="TeX">\otimes(M_{\mathbb{C}})</formula> (<formula notation="TeX">\subseteq</formula> à l'autre), les <gap reason="illegible"/> <unclear>ne</unclear>
<gap reason="illegible"/> <unclear>sont</unclear> <gap reason="illegible"/></note></p>
<p><del>Supp.</del> Soit maintenant <del><formula notation="TeX">K</formula></del> <formula notation="TeX">K_{0} = \mathbb{R}</formula>, et
<unclear>considérons</unclear> les motifs <formula notation="TeX">M</formula> <del>sur</del> <formula notation="TeX">\mathbb{R}</formula>. Choisissons
<gap reason="illegible"/> <unclear>une</unclear> clôture <unclear>alg.</unclear> <formula notation="TeX">K</formula> de <formula notation="TeX">K_{0} = \mathbb{R}</formula>.
<del>Alors</del> Alors
<formula notation="TeX" rend="display">DR(M)_{K} = DR(M_{K})</formula>
est muni de <hi rend="italic">deux <del>fois</del> façons</hi> d'une <formula notation="TeX">\mathbb{R}</formula>-structure :
<unclear>la</unclear> <unclear>première</unclear> <unclear>déduite</unclear> de <formula notation="TeX">DR(M)</formula> par
<formula notation="TeX">\mathbb{R} \to K</formula>, et <unclear>puis</unclear> : la <unclear>contre-structure</unclear>
<unclear>donnée</unclear> plus haut. Soit <formula notation="TeX">\sigma</formula> l'aut<supplied resp="#pass">omorphisme</supplied> de la
<unclear>conjugaison</unclear> <unclear>complexe</unclear> <unclear>définie</unclear> plus haut,
(N.B. <formula notation="TeX">\sigma</formula> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">\sigma</formula> ne <hi rend="italic">respecte pas</hi> la
<del><unclear>bigraduation</unclear></del> <supplied resp="#pass">filtration</supplied>), <formula notation="TeX">\tau</formula> celle
<unclear>déduite</unclear> par <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">DR(M)_{K} \simeq DR(M_{K})</formula> (donc <formula notation="TeX">\sigma</formula>
<unclear>respecte</unclear> la filtration <formula notation="TeX">W</formula> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">W</formula>) — <formula notation="TeX">\sigma</formula> et <formula notation="TeX">\tau</formula> sont
<del><unclear>semi-linéaires</unclear></del>. <del>Alors</del> Alors <formula notation="TeX">\sigma</formula> et <formula notation="TeX">\tau</formula>
commutent, en d'autres termes <gap reason="illegible"/>
<formula notation="TeX" rend="display">DR(M_{K})^{\tau}\ \left(= H^{*}(X(K), \mathbb{R}) \text{ si } M = M^{*}(X)\right)</formula>
est stable par <formula notation="TeX">\tau</formula> : en <unclear>effet</unclear>, <formula notation="TeX">\tau</formula> n'est autre <gap reason="illegible"/> par
l'aut<supplied resp="#pass">omorphisme</supplied> de <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">H^{*}(X(K), \mathbb{R})</formula> défini par
l'aut<supplied resp="#pass">omorphisme</supplied> <formula notation="TeX">\tau_{X}</formula> de <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">X(K)</formula> ! Alors
<formula notation="TeX">\sigma\tau = \tau\sigma = f_{\mathbb{R}}</formula> <gap reason="illegible"/> l'aut<supplied resp="#pass">omorphisme</supplied> de
<del><formula notation="TeX">H^{\bullet}</formula></del> <formula notation="TeX">H^{*}(X(K), K) \simeq DR(\mathrm{Mot}^{*}(X))</formula></p>
<pb n="33" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/18.pdf#page=34"/>
<p><unclear>défini</unclear> par l'aut<supplied resp="#pass">omorphisme</supplied> <del><formula notation="TeX">\tau_{X}</formula></del> <formula notation="TeX">\tau_{X}</formula> de
<formula notation="TeX">X(K)</formula>). Ainsi, un motif sur <formula notation="TeX">\mathbb{R}</formula> définit <gap reason="illegible"/> :</p>
<list rend="enumerate">
<item>Une structure de <del>Hodge</del> Hodge <supplied resp="#pass"><formula notation="TeX">V</formula></supplied> <formula notation="TeX">V</formula> sur <formula notation="TeX">K</formula></item>
<item>Un automorphisme <del><gap reason="illegible"/></del> <supplied resp="#pass">devant devant</supplied> <gap reason="illegible"/>
        <supplied resp="#pass"><formula notation="TeX">V_{K}</formula></supplied> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">K</formula> — qui <unclear>est</unclear> <gap reason="illegible"/>, cet
        automorphisme étant étant « réel » i.e. <unclear>qui</unclear> transforme
        <formula notation="TeX">V_{\mathbb{R}}</formula> en <formula notation="TeX">V_{\mathbb{R}}</formula>, et <gap reason="illegible"/> <hi rend="italic">antilinéaire</hi>
        <unclear>et</unclear> i.e. transforme <formula notation="TeX">V</formula> en <formula notation="TeX">\overline{V}</formula></item>
</list>
<p><del><gap reason="illegible"/></del> Ces deux dernières étant <unclear>tant</unclear>
<unclear>assujetties</unclear> à la condition</p>
<quote>(<formula notation="TeX">f_{\mathbb{R}}</formula>)    <formula notation="TeX">\sigma</formula> <gap reason="illegible"/> <unclear>échange</unclear> la filtration
naturelle, i.e. <unclear>qu'il</unclear> échange échange <unclear>que</unclear> la
filtration <unclear>donnée</unclear> et l'<unclear>opposée</unclear></quote>
<p>En termes de « <unclear>bonnes</unclear> <unclear>structures</unclear> de <unclear>Hodge</unclear> »,
on peut <del><gap reason="illegible"/></del> <supplied resp="#pass">exprimer</supplied> aussi b) en disant <unclear>qu'il</unclear>
<unclear>s'agit</unclear> <gap reason="illegible"/> d'un <unclear>isom.</unclear> de la structure de
<del>Hodge</del> Hodge <formula notation="TeX">V</formula> avec la structure de Hodge <del><gap reason="illegible"/></del>
« conjuguée » <supplied resp="#pass">« <formula notation="TeX">-</formula> »</supplied> : c'est le <hi rend="italic">Frobenius réel</hi>.</p>
<p>Soit <formula notation="TeX">G</formula> le groupe de <gap reason="illegible"/> de Galois <unclear>motivique</unclear> de <formula notation="TeX">M</formula> sur
<formula notation="TeX">\mathbb{R}</formula>. Alors <formula notation="TeX">f_{\mathbb{R}}</formula> correspond à <gap reason="illegible"/> un élément
<formula notation="TeX" rend="display">f_{\mathbb{R}} \in G(\mathbb{Q}) \ \struck{G(\mathbb{Q})}</formula>
« Weil » <hi rend="italic">Frobenius réel</hi> <hi rend="italic">réel</hi>. C'est un élément d'ordre 2.</p>
<p>Son image dans <formula notation="TeX">G/G^{0}</formula> <del><formula notation="TeX">G/G^{0}</formula></del> engendre ce groupe. Cet élément
normalise <formula notation="TeX">i : S_{\mathbb{R}}</formula> <del><formula notation="TeX">\to</formula></del> <del><formula notation="TeX">: S_{\mathbb{R}}</formula></del>
<formula notation="TeX">\longrightarrow G_{\mathbb{R}}</formula>, de façon précise
<formula notation="TeX" rend="display">f_{\mathbb{R}}\, i(\lambda)\, f_{\mathbb{R}}^{-1} = i\left(\struck{\ill{}}\, i(\struck{\ill{}}\, \lambda')\right)</formula>
<note type="authorial" place="margin">où <formula notation="TeX">\lambda \mapsto \lambda'</formula> est la <unclear>symétrie</unclear> canonique
de <formula notation="TeX">S_{\mathbb{R}}</formula></note>
<note type="editorial" resp="#pass">la formule est écrite deux fois l'une sur l'autre ; seule la seconde
version, avec <formula notation="TeX">\lambda'</formula>, est cohérente avec la note marginale et avec la page
36.</note></p>
<p>Donc sur <formula notation="TeX">U_{\mathbb{R}}</formula> <gap reason="illegible"/>
<formula notation="TeX" rend="display">(*) \qquad f_{\mathbb{R}}\, i(\lambda)\, f_{\mathbb{R}}^{-1} = i(\lambda^{-1}) \qquad (\lambda \in U_{\mathbb{R}}\ \struck{\ill{}})</formula></p>
<p>Le foncteur <formula notation="TeX">M \mapsto</formula> (<del>struct.</del> structure de Hodge
<unclear>associée</unclear>, avec <formula notation="TeX">f_{\mathbb{R}}</formula>) est <unclear>pleinement</unclear> fidèle
<gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> des <unclear>conj.</unclear> de Hodge.</p>
<pb n="34" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/18.pdf#page=35"/>
<p>Les éléments de <formula notation="TeX">DR(M)</formula> <del><formula notation="TeX">(M)</formula></del> <unclear>sont</unclear> les
<unclear>éléments</unclear> de <formula notation="TeX">DR(M)_{K} \simeq V \otimes_{\mathbb{Q}} K</formula> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">z</formula>
de la forme <formula notation="TeX">z = x + iy</formula>    (<formula notation="TeX">x, y \in V_{\mathbb{R}}</formula>) avec <formula notation="TeX">x = fx</formula>,
<formula notation="TeX">y = -fy</formula>
<supplied resp="#pass">(ce qu'on exprime <formula notation="TeX">\tau z = z</formula> i.e. <formula notation="TeX">\sigma\tau z = z</formula> i.e. <formula notation="TeX">\sigma z = f(z)</formula>)</supplied>
<note type="authorial" place="margin"><formula notation="TeX">\mathbb{Q}</formula>-structure de <gap reason="illegible"/></note></p>
<p><del>Cela</del> <del><formula notation="TeX">\pm</formula></del> Donc l'<unclear>espace</unclear> <formula notation="TeX">DR(</formula>
<del><formula notation="TeX">DR(M)</formula></del> admet une <del><unclear>façon</unclear></del> <unclear>naturelle</unclear>
<gap reason="illegible"/> <del><gap reason="illegible"/> structure</del> <gap reason="illegible"/> <unclear>peut</unclear> <unclear>peut</unclear> le
<gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> en <formula notation="TeX">x + iy</formula>, <formula notation="TeX">x, y \in V</formula>, <formula notation="TeX">x = fx</formula>, <formula notation="TeX">y = -fy</formula>.
<del><formula notation="TeX">-fy</formula>.</del> Soit <formula notation="TeX">W</formula> cet <unclear>espace</unclear>, il mérite le
<del>nom</del> de <hi rend="italic">sous-<gap reason="illegible"/> <unclear>espace</unclear> de Betti</hi> <supplied resp="#pass">tordu</supplied> de
<formula notation="TeX">DR(M)</formula>.</p>
<p><figure type="diagram"><formula notation="tikz-cd">\begin{tikzcd}[column sep=small, row sep=small, nodes={font=\scriptsize}]
H^{*}(X(K), \mathbb{Q}) = V \arrow[r, hook] &amp; DR(M)_{K} \simeq DR(M_{K}) \\
H^{*}(X(\mathbb{R}), \mathbb{Q}) = V \cap W = V^{f} \arrow[u, hook] &amp; W \arrow[u, hook]
\end{tikzcd}</formula></figure></p>
<p><note type="editorial" resp="#pass">Il écrit les deux inclusions verticales par des <formula notation="TeX">\cup</formula> ; le membre de
gauche de la ligne du bas porte encore « <formula notation="TeX">= W^{f}</formula> » suivi d'un
<del><formula notation="TeX">\mathbb{C}</formula></del>.</note></p>
<p><note type="authorial" place="margin">Il est stable par <formula notation="TeX">f</formula>. Mais la formation <gap reason="illegible"/> <unclear>ne</unclear>
<gap reason="illegible"/> <unclear>commute-t-elle</unclear> <unclear>comme</unclear> il faut <unclear>pour</unclear>
<formula notation="TeX">\otimes</formula> ? <hi rend="italic">Oui</hi>.</note></p>
<p>On a ainsi un <del>deuxième</del> deuxième <unclear>foncteur</unclear> fibre <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">M</formula>
<supplied resp="#pass"><unclear>un foncteur</unclear> <unclear>Betti</unclear></supplied> : <gap reason="illegible"/> sur <formula notation="TeX">\mathbb{Q}</formula>,
<del><formula notation="TeX">\mathbb{Q}</formula></del>, mais il est <unclear>isomorphe</unclear> <gap reason="illegible"/>
<unclear>premier</unclear>, <del><gap reason="illegible"/></del> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/>
<formula notation="TeX" rend="display">V \simeq V^{+} + V^{-}, \qquad W = W^{+} + W^{-+} + W^{-},</formula>
et <unclear>utilisant</unclear> les isomorphismes
<formula notation="TeX">V^{+} \simeq W^{+}</formula> <del><formula notation="TeX">\simeq W^{+}</formula></del>, <formula notation="TeX">V^{-} \simeq W^{-}</formula> canoniques.</p>
<p>Les isom. <formula notation="TeX">V \to W</formula> <gap reason="illegible"/> <supplied resp="#pass"><formula notation="TeX">f</formula>.</supplied> <gap reason="illegible"/> par l'<unclear>automorphisme</unclear>
de <formula notation="TeX">DR(M_{K}) \simeq V_{K} \simeq W_{K} \cdot W_{K}</formula> qui est l'identité sur
<formula notation="TeX">V^{+}_{K}</formula>, et la multiplication <unclear>par</unclear> <unclear><formula notation="TeX">i</formula></unclear> sur
<formula notation="TeX">V^{-}_{K}</formula> ; <supplied resp="#pass">Cependant, ce</supplied> Donc <unclear>n'est</unclear> <hi rend="italic">pas</hi>
<del>compatibl.</del> <unclear>compatible</unclear> avec <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/></p>
<p><supplied resp="#pass"><gap reason="illegible"/> Betti et <formula notation="TeX">\Pi</formula> et <del>Betti</del> un <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/>
<unclear>isom.</unclear>, l'un est déduit <gap reason="illegible"/> de l'<gap reason="illegible"/> de l'autre en
<unclear>tordant</unclear> par le cocycle <unclear>défini</unclear> par <formula notation="TeX">f_{\mathbb{R}}</formula></supplied>
<note type="editorial" resp="#pass">« Betti » est réécrit une seconde fois au-dessus de « déduit ».</note></p>
<pb n="35" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/18.pdf#page=36"/>
<p><note type="editorial" resp="#pass">Ce feuillet et les deux suivants sont à l'encre bleue et écrits au net ;
ils se lisent presque de bout en bout, à la différence des pages 24 à 28.</note></p>
<p>L'élément <formula notation="TeX">\alpha \in P(\mathbb{C})</formula> est <gap reason="illegible"/> est <unclear>relié</unclear> à
<formula notation="TeX">f_{\infty}</formula> par
<formula notation="TeX" rend="display">\overline{\alpha} = f_{\infty}\, \alpha</formula>
donc <del><formula notation="TeX">f_{\infty}</formula></del> à priori
<formula notation="TeX" rend="display">f_{\infty} = 1 \iff \struck{\iff} \alpha \in P(\mathbb{R}) \ \text{ i.e. } \ \mathbb{R}(\alpha) = \mathbb{R}</formula></p>
<p><del>Comme on a la relation <formula notation="TeX">f</formula> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">f_{\infty}</formula> et <formula notation="TeX">f^{-1}_{\infty} = \mu</formula>, cette condition implique <formula notation="TeX">f_{1} = f_{2}</formula> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">f_{1} = f_{2} = \frac{1}{2}i</formula>, i.e. <gap reason="illegible"/> dont conj. de Hodge <formula notation="TeX">f</formula> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">G^{0} \xrightarrow{\ \varepsilon\ } G_{m}</formula></del>
<note type="editorial" resp="#pass">tout ce passage, quatre lignes, est barré d'un long trait horizontal ;
ce qui suit le reprend sous une autre forme.</note></p>
<p>Or on vérifie aussitôt tôt
<formula notation="TeX" rend="display">\boxed{\ \varepsilon(f_{\infty})\, \varepsilon(f_{\infty}) = -1\ }</formula>
ce qui nous montre qu'on qu'on — <unclear>types</unclear>
<formula notation="TeX" rend="display">\boxed{\ f_{\infty} \neq 1 \neq 1 \ \text{ i.e. } \ \mathbb{R}(\alpha) = \mathbb{C}\ }</formula>
(si <formula notation="TeX">M</formula> <unclear>contient</unclear> le motif de Tate)</p>
<p>Si <formula notation="TeX">M</formula> <unclear>contient</unclear> <gap reason="illegible"/> le <del>le</del> motif de Tate, on voit que
<formula notation="TeX">f_{\infty} = 1 \Rightarrow f_{1} = f_{2}</formula> <del><formula notation="TeX">1 = f_{2}</formula></del> i.e. 
<formula notation="TeX">f_{1} = f_{2} = \frac{1}{2}i</formula>, donc en <unclear>vertu</unclear> de la
<unclear>conj.</unclear> de <del>Hodge</del> Hodge, il faut que <gap reason="illegible"/> ou bien bien
<formula notation="TeX">G^{\delta} = \{e\}</formula> <del><gap reason="illegible"/></del> <formula notation="TeX">G^{0} = \mathrm{Im}\, f_{1}</formula>, donc ou
bien ici <del><formula notation="TeX">G</formula></del> ici <formula notation="TeX">G = G</formula> <unclear>isogène</unclear> <gap reason="illegible"/>
<formula notation="TeX">\mathbb{Z}/2\mathbb{Z}</formula>, donc <gap reason="illegible"/> <del><formula notation="TeX">G = \{e\}</formula></del>
<del><formula notation="TeX">= \{e\}</formula></del> <gap reason="illegible"/></p>
<p>[N.B. si <formula notation="TeX">G</formula> si <formula notation="TeX">G</formula> est <unclear>discret</unclear>, on sait que <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/>
<formula notation="TeX">G = 1</formula> <gap reason="illegible"/> <del>donnera on <formula notation="TeX">f_{\infty}</formula></del> bien ici
<formula notation="TeX">G = G_{m}/\mu_{n}</formula>, <formula notation="TeX">n \geqslant 1</formula>, <formula notation="TeX">f_{\infty} \notin G^{0}(\mathbb{Q})</formula>],
<gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">\mathbb{Q}(-n)</formula> ; on <unclear>trouve</unclear></p>
<p><formula notation="TeX">M</formula> est <del><gap reason="illegible"/></del> engendré engendré par <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/>
<unclear>bien</unclear>. Donc on trouve <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">=</formula> <gap reason="illegible"/> que <gap reason="illegible"/>
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{align}
  \left(f_{\infty} = 1\right)
    &amp;\iff \left(\mathbb{R}(\alpha) = \mathbb{R} \ \struck{\mathbb{R}(\alpha) = \mathbb{R}}\right) \notag \\
    &amp;\iff M \text{ est engendré par } \mathbb{Q}(-2n), \text{ pour quelques } n \geqslant 0 \notag
\end{align}</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\Updownarrow</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">G \simeq G_{m} \quad \text{ou} \quad G \simeq \{e\}</formula></p>
<p><note type="authorial" place="margin">N.B. <formula notation="TeX">f_{\infty}</formula> ne peut être <hi rend="italic">autre</hi> que si
<formula notation="TeX">G^{0} = \mathrm{Im}\, \varepsilon i</formula> <del><formula notation="TeX">= \mathrm{Im}\, \varepsilon i</formula></del>,
ce qui implique que <formula notation="TeX">M</formula> est <del><gap reason="illegible"/></del> <supplied resp="#pass">contenu dans <gap reason="illegible"/></supplied> <gap reason="illegible"/>
engendré par <formula notation="TeX">\mathbb{Q}</formula> <unclear>tordu</unclear> et par <gap reason="illegible"/> et par
<formula notation="TeX">\mathbb{Q}(2)</formula>. Je <unclear>reviens</unclear> <gap reason="illegible"/> dire que <formula notation="TeX">G</formula> est ce <formula notation="TeX">G</formula> est
comm.</note>
<note type="authorial" place="margin"><unclear>uniquement</unclear> <unclear>conj.</unclear> de Hodge</note></p>
<pb n="36" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/18.pdf#page=37"/>
<p><hi rend="italic">Motifs sur <formula notation="TeX">\mathbb{R}</formula></hi></p>
<p><formula notation="TeX">M</formula> catégorie <supplied resp="#pass"><formula notation="TeX">\otimes</formula></supplied> des motifs sur <formula notation="TeX">\mathbb{R}</formula>, <formula notation="TeX">G = \mathbb{R}</formula>,
<formula notation="TeX">G = \mathrm{Aut}_{\otimes}(T_{B})</formula> groupe de Galois associé.
<note type="editorial" resp="#pass">Il souligne <formula notation="TeX">\mathrm{Aut}_{\otimes}</formula>, comme plus bas <formula notation="TeX">\mathrm{Isom}_{\otimes}</formula> et <formula notation="TeX">\mathrm{Norm}</formula> : c'est sa façon de marquer le foncteur, et non une lecture douteuse. Le soulignement n'est pas reproduit, la transcription le réservant à l'apparat.</note></p>
<p>Notons qu'on a un <formula notation="TeX">\otimes</formula>-automorphisme <del>automorphisme</del> d'ordre 2 de
<formula notation="TeX">T_{B}</formula>, qui sur la catégorie <formula notation="TeX">\mathcal{V}_{\mathbb{R}}</formula>
<del><formula notation="TeX">\mathcal{V}_{\mathbb{R}}</formula></del> des var. proj. lisses <formula notation="TeX">X</formula> sur
<formula notation="TeX">\mathbb{R}</formula> revient à l'automorphisme de <del>des</del>
<formula notation="TeX">H^{*}(X(\mathbb{C}), \mathbb{Q})</formula> défini par l'autom. 
<formula notation="TeX">x \mapsto \overline{x}</formula> de <formula notation="TeX">X</formula> <del><formula notation="TeX">X(\mathbb{C})</formula></del>. D'où
<formula notation="TeX" rend="display">\boxed{\ f_{\mathbb{R}\infty} \in G(\mathbb{Q})\ \struck{G(\mathbb{Q})}\ } \qquad (f_{\infty}^{2} = 1)</formula>
(« frobenius réel »). On <del>retrouve</del> retrouve
<del><unclear>le sous-espace</unclear></del>
<del><formula notation="TeX">H^{*}_{DR}(X)</formula> de <formula notation="TeX">H^{*}(X, \mathbb{C})</formula></del> <formula notation="TeX">= +</formula> si <formula notation="TeX">+</formula> si
<formula notation="TeX">\sigma_{M}</formula> est la conjugaison complexe de <formula notation="TeX">M \otimes_{\mathbb{Q}} \mathbb{C}</formula>
[i.e. <del>i.e.</del> <formula notation="TeX">M \in \mathrm{ob}\,\mathrm{Rep}(G)</formula>], alors la
conjugaison <formula notation="TeX">\tau_{M}</formula> associée <del>associée</del> à la structure réelle
<formula notation="TeX">T_{DR}(M) \subset M \otimes_{\mathbb{Q}} \mathbb{C}</formula> n'est autre
<del>autre</del> que
<formula notation="TeX" rend="display">\tau_{M} = (f_{\infty})_{M}\ \struck{(f_{\infty})_{M}}\ \sigma_{M} = \sigma_{M}\, (f_{\infty})_{M}</formula></p>
<p>Donc on retrouve qu'on a <formula notation="TeX">f_{\infty}</formula> <del><formula notation="TeX">f_{\infty}</formula></del> la structure mixte
sur <formula notation="TeX">M \otimes_{\mathbb{R}} \mathbb{C}</formula>, donc aussi <gap reason="illegible"/> le torseur
<formula notation="TeX" rend="display">P = \mathrm{Isom}_{\otimes}\ \struck{\mathrm{Isom}_{\otimes}}\ \left(T_{B} \otimes_{\mathbb{Q}} \mathbb{R},\ T_{DR}\right)</formula>
sur <formula notation="TeX">G_{\mathbb{R}}</formula> : c'est celui défini <del>défini</del> par le 1-cocycle
<del><gap reason="illegible"/></del> <unclear>normalisé</unclear> sur <formula notation="TeX">\Gamma = \mathbb{Z}/2\mathbb{Z}</formula>, à
valeurs <del>dans</del> <del>dans</del> <formula notation="TeX">G(\mathbb{C})</formula>, dont la valeur en
l'élément <formula notation="TeX">\neq e</formula> est <formula notation="TeX">f_{\infty}</formula>. <del>La</del> La forme tordue correspondante
de <formula notation="TeX">G</formula> s'obtient en <del>prenant</del> prenant sur <formula notation="TeX">G_{\mathbb{C}}</formula> la <gap reason="illegible"/> de
<unclear>descente</unclear> associée : <del><gap reason="illegible"/></del> <del><gap reason="illegible"/></del>
<formula notation="TeX">\mathrm{int}(f_{\infty}) \times_{\mathbb{R}} \sigma_{\mathbb{C}}</formula>.
<del>On a dit</del></p>
<p><del>donc, pour</del> La relation entre <del><formula notation="TeX">f_{\infty}</formula></del> <formula notation="TeX">f_{\infty}</formula> et
<formula notation="TeX" rend="display">j : S_{\mathbb{R}}\ \struck{\to S_{\mathbb{R}}}\ \longrightarrow G_{\mathbb{R}}</formula>
est que
<formula notation="TeX" rend="display">\boxed{\ f_{\infty}\, j(\lambda)\, f_{\infty}^{-1} = \struck{j(\ill{})} = j(\uncertain{\lambda'})\ }</formula>
<note type="authorial" place="margin">i.e. <formula notation="TeX">\lambda \mapsto \lambda'</formula> est l'automorphisme can. de
<formula notation="TeX">S_{\mathbb{R}}</formula> (donnant <formula notation="TeX">\lambda \mapsto \overline{\lambda}</formula> sur
<formula notation="TeX">S_{\mathbb{R}}(\mathbb{R}) \simeq \mathbb{C}^{*}</formula>)</note></p>
<pb n="37" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/18.pdf#page=38"/>
<p>D'autre part, on aura ici <del>ici</del>
<formula notation="TeX" rend="display">\beta \in Q(\mathbb{R}) \subset P'(\ \struck{)} \subset P'(\mathbb{R})</formula>
donc
<formula notation="TeX" rend="display">\mathbb{R}(\gamma) = \mathbb{R}(\beta, \gamma) = \mathbb{R}(\beta, \alpha) = \mathbb{R}(\beta, \alpha) = \mathbb{R}(\alpha)</formula>
et par suite
<formula notation="TeX" rend="display">\mathbb{R}(\gamma) = \mathbb{R}(\alpha)</formula>
qui est donc <formula notation="TeX">= \mathbb{C}</formula> <del>sauf</del> <del>sauf</del> dans le cas
exceptionnel précisé plus haut.</p>
<p><hi rend="italic">Remarque</hi> Soit <formula notation="TeX">M</formula> un motif sur <formula notation="TeX">\mathbb{R}</formula>, <del><formula notation="TeX">\mathbb{R}</formula>,</del>
correspondant à une <del><gap reason="illegible"/></del> <del><gap reason="illegible"/></del> <formula notation="TeX">T_{B}(M)</formula>. Alors on
<del>on</del> ne peut avoir <formula notation="TeX">f_{\infty M} = \mathrm{id}_{M}</formula> que si <formula notation="TeX">M</formula> est une
somme <unclear>directe</unclear> de puissances tensorielles de <formula notation="TeX">\mathbb{Q}(2)</formula>.</p>
<p><note type="editorial" resp="#pass">Ce qui suit, jusqu'au bas du feuillet, est encadré puis annulé par trois
longs traits diagonaux. Le calcul se lit néanmoins et il est transcrit.</note></p>
<p>La relation <formula notation="TeX">f_{\infty}\, j(\lambda)\, f_{\infty}^{-1} = j(\lambda')</formula>
<del><formula notation="TeX">j(\lambda')</formula></del> indique, faisant
<formula notation="TeX">\lambda = C \in S_{\mathbb{R}}</formula> <del><formula notation="TeX">C \in S(\mathbb{R}</formula></del>
<formula notation="TeX" rend="display">f_{\infty}\, C\, f_{\infty}^{-1} = C' = C^{-1} = \eta\, C \qquad (\eta = i(-1))</formula>
d'où
<formula notation="TeX" rend="display">f_{\infty} \in \mathrm{Norm}_{G_{\mathbb{R}}}\left(\mathrm{im}_{G_{\mathbb{R}}}(C, C^{-1})\right)</formula>
<del><formula notation="TeX">K' = \mathrm{Norm}_{G_{\mathbb{R}}}(C, C^{-1}) \supset \mathrm{Norm}_{G_{\mathbb{R}}}(C) = K</formula></del>
<gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">[= \mathrm{Ker}\,\varepsilon\,/\,\dot{i}(\mu_{2})]</formula>, et <gap reason="illegible"/> les
images <formula notation="TeX">\dot{f}_{\infty}</formula>, <formula notation="TeX">\dot{C}</formula> de <formula notation="TeX">f_{\infty}</formula>, <formula notation="TeX">C</formula>,</p>
<p><unclear>Considérons</unclear> <formula notation="TeX">G/i(\mu_{\ill{}}) = \dot{G}</formula></p>
<p>donc
<formula notation="TeX" rend="display">\dot{f}_{\infty} \in \mathrm{Norm}\ \struck{\mathrm{Norm}}_{\dot{G}_{\mathbb{R}}}\left(\dot{C}, \dot{C}^{-1}\right) \overset{\mathrm{df}}{=} K'</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\dot{K} = \mathrm{Norm}\ \struck{\mathrm{Norm}}_{\dot{G}_{\mathbb{R}}}\left(\dot{C}\right) \subset K'</formula></p>
<pb n="38" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/18.pdf#page=39"/>
<p><del><gap reason="illegible"/></del></p>
<p>Soit <formula notation="TeX">K</formula> un corps topologique <del>-gique</del> isomorphe à <formula notation="TeX">\mathbb{C}</formula>, <formula notation="TeX">X</formula> un
schéma <unclear>algébrique</unclear> défini <del>sur</del> sur <formula notation="TeX">K</formula>. Alors
<formula notation="TeX">X_{\mathrm{top}}</formula> est défini, <supplied resp="#pass">si <formula notation="TeX">X</formula> est non sing.</supplied> et aussi
<formula notation="TeX">H^{*}(X_{\mathrm{top}}, K)</formula>. <del><formula notation="TeX">(\ )</formula></del> D'autre part, <supplied resp="#pass">la cohomologie</supplied>
de Hodge est définie, <gap reason="illegible"/>, soit <formula notation="TeX">H^{*}(X)</formula> [indépendant de la structure
topologique <del><gap reason="illegible"/></del> de <formula notation="TeX">K</formula>]. Alors le choix d'un isom. top. 
<formula notation="TeX">u : K \to</formula> <del><formula notation="TeX">\to</formula></del> <formula notation="TeX">\mathbb{C}</formula> définit un isomorphisme
<formula notation="TeX" rend="display">H^{*}(X_{\mathrm{top}}, K) \ \xrightarrow{\ \sim\ }\ \struck{(K)} \ \xrightarrow{\ \sim\ }\ H^{*}(X)</formula>
et on vérifie aussitôt <unclear>que</unclear> <unclear>cet</unclear> isomorphisme ne dépend
pas du choix de <del>de</del> <formula notation="TeX">u</formula>. [En d'autres termes, si <formula notation="TeX">K = \mathbb{C}</formula>,
alors les <del>de</del> deux homomorphismes</p>
<p><figure type="diagram"><formula notation="tikz-cd">\begin{tikzcd}[column sep=small, row sep=small, nodes={font=\scriptsize}]
H^{*}(X_{\mathrm{top}}, \mathbb{C}) \arrow[r] \arrow[rd] &amp; H^{*}(X) \arrow[d] \\
{} &amp; H^{*}(X^{c})
\end{tikzcd}</formula></figure></p>
<p><note type="editorial" resp="#pass">la flèche verticale porte à droite « (antilinéaire <del>linéaire</del>) »
et à gauche la mention « non commut. ».</note></p>
<p>(où <formula notation="TeX">c : \mathbb{C} \to \mathbb{C}</formula> est la conjugaison complexe) sont
<del><unclear>conjugués</unclear></del> <unclear>déduits</unclear> l'un de l'autre
<unclear>par</unclear> <unclear>extension</unclear> de <formula notation="TeX">c</formula> aux <del>aux</del> coefficients de
<formula notation="TeX">H^{*}(X_{\mathrm{top}}, \mathbb{C})</formula>]</p>
<p>Cela nous permet, notant <del><gap reason="illegible"/></del> <formula notation="TeX">u : \mathbb{R} \to \mathbb{C}</formula>, de
définir <del><formula notation="TeX">H^{*}(X_{\mathrm{to}}</formula></del>
<formula notation="TeX">H^{*}(X_{\mathrm{top}}, \mathbb{R}) \hookrightarrow H^{*}(X)</formula> (même si <formula notation="TeX">X</formula> <gap reason="illegible"/> <unclear>définie</unclear>)
<supplied resp="#pass">un homom. injectif contenu <gap reason="illegible"/></supplied></p>
<p><del>Supposons</del> <formula notation="TeX">X</formula> projective <del>et lisse</del> <gap reason="illegible"/> non singulière,
alors le choix d'un <del>isom.</del> <del>isom.</del> top. 
<formula notation="TeX">u : K \xrightarrow{\ \sim\ } \mathbb{C}</formula> définit une décomposition <gap reason="illegible"/>
<formula notation="TeX" rend="display">\varphi : \coprod_{p,q} H^{q}(X, \struck{H^{q}(X,}\ \Omega^{p}_{X}) \ \xrightarrow{\ \sim\ }\ H^{*}(X)</formula>
compatible avec la <del>filt.</del> filtration de <formula notation="TeX">H^{*}(X)</formula>. On vérifie encore
que <formula notation="TeX">\varphi</formula> <del>ou <formula notation="TeX">\varphi</formula></del> est indépendant du choix de <formula notation="TeX">u</formula>.</p>
<p><note type="authorial" place="margin"><del><gap reason="illegible"/></del> <del><formula notation="TeX">\mathbb{R}</formula></del> <unclear>notant</unclear>
<formula notation="TeX">H^{*}(X_{?}, \mathbb{R})</formula> <del><gap reason="illegible"/> de <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">K</formula>)</del> anti<gap reason="illegible"/>
<formula notation="TeX">H^{*}(X)^{-} = \sqrt{-1}\, H^{*}(X)^{+}</formula></note></p>
<pb n="39" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/18.pdf#page=40"/>
<p>Enfin, supposons maintenant que <formula notation="TeX">K</formula> soit isomorphe <del>à</del> <formula notation="TeX">\mathbb{R}</formula>
[on peut supposer, ou <formula notation="TeX">K = \mathbb{R}</formula>, ce <formula notation="TeX">\mathbb{R}</formula> n'ayant pas
d'automorphismes non triviaux] <del>]</del> soit <formula notation="TeX">K'</formula> une clôture algébrique de
<formula notation="TeX">K</formula>, <formula notation="TeX">\pi = \mathbb{Z}/2\struck{;} = \mathbb{Z}/2\mathbb{Z}</formula> son groupe de
Galois, <formula notation="TeX">X</formula> lisse [<del><unclear>projectif</unclear></del>] sur <formula notation="TeX">K</formula> <del><formula notation="TeX">K</formula></del>. Alors
on peut expliquer <unclear>ce</unclear> <unclear>qui</unclear> précède :
<del><formula notation="TeX">H^{*}(X_{\mathrm{top}}, \mathbb{R}) \xrightarrow{\ \sim\ } H^{*}(X) \otimes_{K} K'</formula></del>, on trouve
<note type="editorial" resp="#pass">cette ligne est écrite puis entièrement biffée, une première parenthèse « <formula notation="TeX">, \mathbb{R})</formula> » étant déjà raturée en cours d'écriture ; ce qui suit la remplace.</note>
<formula notation="TeX" rend="display">\left[\ \varphi_{K'} : \coprod_{p,q} H^{q}(X, \struck{\Omega\,}(X, \Omega^{p}_{X}) \otimes_{K} K' \ \xrightarrow{\ \sim\ }\ H^{*}(X \struck{\ }) \otimes_{K} K'\ \right]</formula>
et d'après ce qui <gap reason="illegible"/> été vu plus haut, <del>ces</del> ces isomorphismes
<del><gap reason="illegible"/></del> <hi rend="italic">commutent à <formula notation="TeX">\pi</formula></hi>, donc proviennent d'un isomorphisme
<gap reason="illegible"/>
<formula notation="TeX" rend="display">\varphi : \coprod_{p,q} H^{q}(\struck{;}\ H^{q}(X, \Omega^{p}_{X}) \ \xrightarrow{\ \sim\ }\ H^{*}(X)</formula></p>
<p>En résumé, chaque fois que <formula notation="TeX">X</formula> est projectif non singulier sur un corps
<del>top.</del> top. loc. compact <del>compact</del> archimédien, on a une
décomposition <formula notation="TeX">\varphi</formula> <unclear>comme</unclear> dessus de <formula notation="TeX">H^{*}(X)</formula>, <gap reason="illegible"/>,
compatible avec la filtration. Si on <unclear>pose</unclear> <del>pose</del>
<formula notation="TeX" rend="display">H^{p,q}(X) = \varphi\left(H^{q}(X, \Omega^{p}_{X})\right) \subset F^{p} H^{q}(X)</formula></p>
<p>Si <formula notation="TeX">K</formula> n'est pas <del>pas</del> topologique, alors pour <unclear>tout</unclear>
<unclear>choix</unclear> d'une <del>une</del> topologie <unclear>localement</unclear>
archimédienne <formula notation="TeX">T</formula> sur <formula notation="TeX">K</formula>, on <unclear>déduit</unclear> <gap reason="illegible"/></p>
<p><note type="authorial" place="margin"><gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">\mathbb{Z}/2\mathbb{Z}</formula>) <gap reason="illegible"/> opérant via son opération sur
<formula notation="TeX">X_{\mathbb{C}\,\mathrm{top}}</formula> <unclear>compact</unclear> <hi rend="italic">et</hi> sur <formula notation="TeX">\mathbb{C}</formula>
dans <formula notation="TeX">\otimes_{\mathbb{R}} \mathbb{C}</formula>, <formula notation="TeX">\simeq H^{*}(X_{\mathbb{C}\,\mathrm{top}}, \mathbb{R})^{\pi} \simeq H^{*}(X_{\mathrm{top}} = X_{\mathbb{C}\,\mathrm{top}}/\pi_{0}\,;\, \mathbb{R})</formula>, <del><formula notation="TeX">= H^{*}(\xi, \mathbb{C}\,\mathrm{top}, \mathbb{R})^{-}</formula></del></note></p>
<pb n="40" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/18.pdf#page=41"/>
<p><formula notation="TeX" rend="display">H^{*}(X)_{T} = \struck{H^{*}(X} = H^{*}(X) \otimes_{K} \widehat{K}_{T}.</formula>
une décomposition :
<formula notation="TeX" rend="display">\boxed{\ \varphi_{T} : \coprod_{p,q} H^{q}(X, \struck{\Omega\,}(X, \Omega^{p}_{X})_{T} \ \longrightarrow\ H^{*}(X)_{T}\ }</formula></p>
<p>Cela permet de <del>défin.</del> définir
<formula notation="TeX" rend="display">H^{p,q}_{T}(X) = \varphi_{T} \struck{=} \varphi_{T}\left(H^{q}(X, \Omega^{p}_{X})_{T}\right) \cap H^{*}(X) \ \subset\ F^{p}\!\left(H^{q}(X)\right)</formula>
qui est un sous-<hi rend="italic"><formula notation="TeX">K</formula>-espace</hi> <del>espace</del> <hi rend="italic">vectoriel de
<formula notation="TeX">H^{q}(X)</formula></hi>, défini canoniquement <del>par</del> par la donnée de <formula notation="TeX">T</formula>. Nous
pouvons de <del><formula notation="TeX">=</formula></del>
<formula notation="TeX" rend="display">H^{p,q}_{T}(X, \mathbb{R}) = \varphi_{T} \struck{=} \varphi_{T}\left(H^{q}(X, \Omega^{p}_{X})_{T}\right) \cap H^{*}(X_{T}, \mathbb{R}) \cap H^{*}(X)</formula>
<del>c'est <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> un sous-espace vectoriel de <formula notation="TeX">H^{q}(X)</formula></del>
c'est <gap reason="illegible"/> un <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">\widehat{K}_{T}</formula> : <del><formula notation="TeX">\widehat{K}_{T} \simeq \mathbb{C}</formula></del>
si <formula notation="TeX">\widehat{K}_{T} \simeq \mathbb{R}</formula>, <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> (c'est un <gap reason="illegible"/>
<del><formula notation="TeX">\mathbb{R}_{T}</formula></del> <unclear><formula notation="TeX">\mathbb{R}_{T}</formula></unclear>-espace vectoriel), si
<gap reason="illegible"/> si
<formula notation="TeX" rend="display">\mathbb{R}_{T} = \struck{\mathbb{R}_{T}} = \mathbb{R} \cap K, \qquad \text{donc } \widehat{K}_{T} \simeq \mathbb{C}</formula>
[sous-<hi rend="italic">corps</hi> <del><gap reason="illegible"/></del> <hi rend="italic">réel</hi> pour <formula notation="TeX">T</formula> <del><formula notation="TeX">r</formula> <formula notation="TeX">T</formula></del>] ; à
<unclear>fortiori</unclear>, <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> on <gap reason="illegible"/> obtient
<unclear>ainsi</unclear> <unclear>ainsi</unclear> <del><gap reason="illegible"/></del> <gap reason="illegible"/>, <gap reason="illegible"/>
<formula notation="TeX" rend="display">K_{r} \simeq \bigcap_{T} \mathbb{R}_{T} \ \struck{= \mathbb{R}_{T}} \ \simeq\ \text{plus grand sous-corps tot.\ réel de } K</formula>
[N.B. <formula notation="TeX">K_{r}</formula> est une ext. <del>algéb.</del> algébrique <gap reason="illegible"/>
<unclear>corps</unclear> <unclear>premier</unclear> <formula notation="TeX">\mathbb{Q}</formula>.]</p>
<p><note type="editorial" resp="#pass">Le feuillet s'arrête là, aux deux tiers de la page. Rien ne se poursuit
au feuillet 41, qui est une couverture de sa main ouvrant un tout autre
développement (lot suivant).</note></p>
</div>
      </div>
    </body>
  </text>
</TEI>
