<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-model href="https://grothendieck.commutator.io/tei/grothendieck.rng" type="application/xml" schematypens="http://relaxng.org/ns/structure/1.0"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:lang="fr">
  <teiHeader>
    <fileDesc>
      <titleStmt>
        <title>Fonds Grothendieck, cote n° 136, pages 141–160 — transcription</title>
        <author>Alexandre Grothendieck</author>
        <respStmt>
          <resp>transcription automatique — première passe, non vérifiée contre les pages par une personne (<date when="2026-10-03">2026-10-03</date>)</resp>
          <name xml:id="pass" type="model">Opus 5.5 (claude-opus-5-5)</name>
        </respStmt>
        <respStmt>
          <resp>procédure, outillage, export TEI</resp>
          <orgName xml:id="ed">grothendieck.commutator.io (Commutator, Paris)</orgName>
        </respStmt>
      </titleStmt>
      <editionStmt>
        <edition>Édition de démonstration</edition>
      </editionStmt>
      <publicationStmt>
        <publisher>Commutator</publisher>
        <pubPlace>Paris</pubPlace>
        <date when="2026-10-03">2026-10-03</date>
        <availability status="restricted">
          <p>Le fonds Alexandre Grothendieck est sous droits. Cette transcription
          est une édition de démonstration, non autorisée, produite par une
          machine et non vérifiée ; aucune image du fonds n'est reproduite. La
          source LaTeX dont ce fichier dérive est publiée sous https://github.com/Commutator-IO/grothendieck-project.</p>
        </availability>
        <ref target="https://grothendieck.commutator.io/">https://grothendieck.commutator.io</ref>
      </publicationStmt>
      <sourceDesc>
        <msDesc>
          <msIdentifier>
            <country>France</country>
            <settlement>Montpellier</settlement>
            <repository>Université de Montpellier</repository>
            <collection>Fonds Alexandre Grothendieck (archives mathématiques, 1949–1991)</collection>
            <idno type="cote">136</idno>
          </msIdentifier>
          <head>Complexe de De Rham à puissance divisée [conférence de 1976 à l’IHÉS] : notes manuscrites (s.d.).</head>
          <msContents>
            <summary>Pages 141 à 160 de la cote, dans la
            numérotation des archivistes (crayon, en bas à gauche de chaque
            page) ; lot 8 de vingt pages.
            Les pages absentes de la transcription ne portent pas de
            mathématiques et sont omises ; le saut dans la numérotation en est
            le seul enregistrement.</summary>
          </msContents>
          <history><origin><origDate>[à partir de 1975-1976]</origDate><note>Datation de l'inventaire de l'Université de Montpellier, reproduite telle quelle ; les crochets sont ceux des archivistes.</note></origin></history>
          <additional>
            <surrogates>
              <bibl>
                <ref target="https://grothendieck.umontpellier.fr/136.pdf">https://grothendieck.umontpellier.fr/136.pdf</ref>
                <note>Fac-similé numérique de l'Université de Montpellier. Sa
                première page est une feuille de garde générée par
                l'université : la page <hi rend="italic">n</hi> des archivistes
                est la page <hi rend="italic">n</hi>+1 du PDF, et l'attribut
                <hi rend="monospace">facs</hi> de chaque
                <hi rend="monospace">pb</hi> tient compte de ce décalage.</note>
              </bibl>
            </surrogates>
          </additional>
        </msDesc>
      </sourceDesc>
    </fileDesc>
    <encodingDesc>
      <projectDesc>
        <p>Transcription mathématique du fonds, une passe de vingt pages par
        conversation avec un grand modèle multimodal, sous la procédure
        <hi rend="monospace">transcribe-grothendieck</hi> du dépôt. Le fichier
        LaTeX est la source de référence ; ce TEI en est dérivé mécaniquement
        par <hi rend="monospace">scripts/tei.mjs</hi> et n'a pas été relu.</p>
      </projectDesc>
      <editorialDecl>
        <p>L'édition n'est pas diplomatique : elle encode les mathématiques et
        l'apparat, rien du support. Correspondance avec l'apparat de la source :
        <hi rend="monospace">\ill</hi> devient <hi rend="monospace">gap[@reason='illegible']</hi>
        (jamais deviné) ; <hi rend="monospace">\uncertain</hi> devient
        <hi rend="monospace">unclear</hi> ; <hi rend="monospace">\supplied</hi> devient
        <hi rend="monospace">supplied</hi> (restitué par le transcripteur) ;
        <hi rend="monospace">\add</hi> devient <hi rend="monospace">add</hi>
        (ajout de l'auteur, en interligne ou sur un mot biffé) ;
        <hi rend="monospace">\struck</hi> devient
        <hi rend="monospace">del</hi> (biffé par l'auteur) ;
        <hi rend="monospace">\note</hi> devient <hi rend="monospace">note[@type='editorial']</hi>
        (du transcripteur) ; <hi rend="monospace">\drawing</hi> devient
        <hi rend="monospace">note[@type='drawing']</hi> (dessin de l'auteur, décrit par le
        transcripteur) ; <hi rend="monospace">\marginal</hi> devient
        <hi rend="monospace">note[@type='authorial'][@place='margin']</hi> (de l'auteur) ;
        <hi rend="monospace">\page</hi> devient <hi rend="monospace">pb</hi>.</p>
        <p>Restitution et ajout de l'auteur n'ont longtemps fait qu'une macro. Ils
        ont été séparés le 26 septembre 2026 par une règle vérifiable dans le
        fichier, non par une relecture : un ajout accolé au mot qu'il complète
        est une restitution (<hi rend="monospace">supplied</hi>), un ajout
        isolé est de l'auteur (<hi rend="monospace">add</hi>). Certains
        <hi rend="monospace">add</hi> sont donc encore des restitutions du
        transcripteur, que seuls les fac-similés départageront.</p>
        <p>Les mathématiques sont transportées en TeX dans
        <hi rend="monospace">formula[@notation='TeX']</hi>, les diagrammes
        commutatifs en <hi rend="monospace">formula[@notation='tikz-cd']</hi>,
        sans conversion. Une marque d'apparat située à l'intérieur d'une
        formule (un exposant illisible, un symbole biffé) reste dans le TeX de
        la formule, sous les mêmes macros.</p>
        <p>Orthographe, ponctuation et lapsus de l'auteur sont conservés ; une
        faute évidente est signalée par une note, jamais corrigée.</p>
      </editorialDecl>
      <appInfo>
        <application ident="grothendieck-tei" version="2">
          <label>scripts/tei.mjs</label>
          <ref target="https://github.com/Commutator-IO/grothendieck-project">https://github.com/Commutator-IO/grothendieck-project</ref>
        </application>
      </appInfo>
      <schemaRef type="ODD" url="https://grothendieck.commutator.io/tei/grothendieck.odd"/>
    </encodingDesc>
    <profileDesc>
      <langUsage>
        <language ident="fr">français, avec la notation mathématique de l'auteur</language>
      </langUsage>
    </profileDesc>
    <revisionDesc>
      <change when="2026-10-03" who="#ed">Export TEI depuis la source LaTeX.</change>
      <change when="2026-10-03" who="#pass">Première passe de transcription.</change>
    </revisionDesc>
  </teiHeader>
  <text>
    <body>
      <div type="batch" n="8">
<div type="section">
<head>Le yoga coalgèbres <formula notation="TeX">\mapsto</formula> Algèbres</head>
<pb n="143" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/136.pdf#page=144"/><p><note type="editorial" resp="#pass">titre encadré en tête de page : « Le yoga coalgèbres <formula notation="TeX">\mapsto</formula> Algèbres <gap reason="illegible"/> » ; il ouvre une suite continue jusqu'à la p. 151.</note></p>
<p><formula notation="TeX">k</formula> anneau, on travaille dans le topos <formula notation="TeX">\widehat{C}</formula>, où <formula notation="TeX">C_k</formula> est la catégorie des <formula notation="TeX">k</formula>-algèbres. Le foncteur oubli
<formula notation="TeX" rend="display">C_k \longrightarrow \mathrm{Ens}, \qquad A \longmapsto A</formula>
est un objet de <formula notation="TeX">\widehat{C}_k</formula> muni d'une structure de <formula notation="TeX">k</formula>-Algèbre, <del>foncteur vers les <formula notation="TeX">k</formula>-algèbres</del> noté <formula notation="TeX">\mathcal{O}_k</formula>. Si <formula notation="TeX">M</formula> est un <formula notation="TeX">k</formula>-module, <formula notation="TeX">V(M)</formula> (ou <formula notation="TeX">V_k(M)</formula>) <unclear>désignera</unclear> le <del>foncteur</del> <formula notation="TeX">\mathcal{O}_k</formula>-Module
<formula notation="TeX" rend="display">V(M)(A) = \operatorname{Hom}_{k\text{-mod}}(M, A) = \operatorname{Hom}_{A\text{-mod}}(M_A, A).</formula>
<formula notation="TeX">V(M)</formula> dépend fonctoriellement de <formula notation="TeX">M</formula>, de façon contravariante, et on voit que <formula notation="TeX">V</formula> est un foncteur <unclear>pl. fid.</unclear> des <formula notation="TeX">k</formula>-modules vers les <formula notation="TeX">\mathcal{O}_k</formula>-Modules
<formula notation="TeX" rend="display">\operatorname{Hom}_k(M, N) \xrightarrow{\ \sim\ } \operatorname{Hom}_{\mathcal{O}_k}(V(N), V(M)).</formula>
De façon générale<add>, comme <formula notation="TeX">V(N)</formula> est représentable par <formula notation="TeX">\operatorname{Sym}^*(N)</formula>,</add> les morphismes dans <formula notation="TeX">\widehat{C}_k</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">V(N) \longrightarrow \text{\struck{$V(M), \operatorname{Sym}(B)$}}\ F \qquad (\text{où } F \in \operatorname{ob} \widehat{C}_k)</formula>
correspondent aux éléments de <formula notation="TeX">F(\operatorname{Sym}^*(N))</formula> :
<formula notation="TeX" rend="display">\operatorname{Hom}_{\widehat{C}_k}(V(N), F) \simeq F(\operatorname{Sym}^*(N)),</formula>
en particulier si <formula notation="TeX">F = \operatorname{Spec} B</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\operatorname{Hom}_{\widehat{C}_k}(V(N), \operatorname{Spec} B) \simeq \operatorname{Hom}_{k\text{-alg}}(B, \operatorname{Sym}^*(N)) ;</formula>
en faisant <formula notation="TeX">B = \operatorname{Sym}^*(M)</formula> il vient
<formula notation="TeX" rend="display">\operatorname{Hom}_{\widehat{C}_k}(V(N), V(M)) \simeq \operatorname{Hom}_{k\text{-mod}}(M, \operatorname{Sym}^* N).</formula>
Soit
<formula notation="TeX" rend="display">u^* : V(N) \longrightarrow V(M)</formula>
correspondant à
<formula notation="TeX" rend="display">u : M \longrightarrow \operatorname{Sym}^*(N).</formula>
On constate que <del><gap reason="illegible"/></del>
<formula notation="TeX" rend="display">u(x) = \sum u_i(x), \qquad u_i(x) \in \operatorname{Sym}^i(N)</formula>
(la famille des <del><gap reason="illegible"/></del>
<formula notation="TeX" rend="display">u_i : M \longrightarrow \operatorname{Sym}^i(N)</formula>
<del><gap reason="illegible"/></del> « loc. finie »), alors si on a <formula notation="TeX">\lambda \in \mathcal{O}_k(A) = A</formula></p>
<pb n="144" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/136.pdf#page=145"/><p>et <formula notation="TeX">x^* \in V(N)(A) = \operatorname{Hom}_{k\text{-mod}}(N, A)</formula>,
<formula notation="TeX" rend="display">u^*(x^*) = \widetilde{x^*} \circ u \in \operatorname{Hom}_{k\text{-mod}}(M, A), \qquad M \xrightarrow{\ u\ } \operatorname{Sym}^* N \xrightarrow{\ \widetilde{x^*}\ } A,</formula>
où <formula notation="TeX">\widetilde{x^*}</formula> est l'hom. de <formula notation="TeX">k</formula>-alg. prolongeant <formula notation="TeX">x^*</formula>. On a donc
<formula notation="TeX" rend="display">u^*(x^*)(x) = \sum_{i \geqslant 0} \widetilde{x^*}^{\,i}(u_i(x)), \qquad x \in M</formula>
(<formula notation="TeX">\widetilde{x^*}^{\,i}</formula> étant la <unclear>restriction</unclear> de <formula notation="TeX">x^*</formula> à <formula notation="TeX">\operatorname{Sym}^i N</formula>), d'où, si <formula notation="TeX">\lambda \in A</formula>,
<formula notation="TeX" rend="display">u^*(\lambda x^*)(x) = \sum_{i \geqslant 0} \lambda^i\, \widetilde{x^*}^{\,i}(u_i(x)) = \sum_{i \geqslant 0} \widetilde{x^*}^{\,i}(\lambda^i u_i(x)).</formula>
Donc dans la correspondance entre <formula notation="TeX">u^*</formula> et <formula notation="TeX">u</formula>, <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">A</formula>, <gap reason="illegible"/> de <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">x^*</formula> <gap reason="illegible"/> la <del>multiplication</del> <add><unclear>correspondance</unclear></add> <del><gap reason="illegible"/></del> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">\lambda</formula> dans le <formula notation="TeX">\mathcal{O}_k</formula>-module <del><gap reason="illegible"/></del> <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">N_A</formula>) correspond l'opération
<formula notation="TeX" rend="display">u = \sum u_i \longmapsto u^\lambda = \sum \lambda^i u_i .</formula>
On en conclut que <formula notation="TeX">u^*</formula> est <unclear>homogène de degré</unclear> <formula notation="TeX">n</formula> (i.e. satisfait, pour <formula notation="TeX">A</formula>, <formula notation="TeX">\lambda</formula> variables,
<formula notation="TeX" rend="display">u^* \circ \lambda_{V(N)} = \lambda^n_{V(M)} \circ u^* \text{)}</formula>
ssi tous les <formula notation="TeX">u_i</formula> pour <formula notation="TeX">i \neq n</formula> sont nuls, i.e. ssi <formula notation="TeX">u</formula> est un hom
<formula notation="TeX" rend="display">M \longrightarrow \operatorname{Sym}^n N.</formula>
[En effet, il faut avoir <formula notation="TeX">\sum (\lambda^i - \lambda^n) u_i = 0</formula> <formula notation="TeX">\forall A</formula>, <formula notation="TeX">\lambda \in A</formula>, prenant <formula notation="TeX">A = k[T]</formula> et <formula notation="TeX">\lambda = T</formula>, on doit avoir <formula notation="TeX">\sum (T^i - T^n) u_i(x) = 0</formula>, i.e. <formula notation="TeX">\sum (T^i - T^n) u_i(x) = 0</formula> pour tout <formula notation="TeX">i \neq n</formula>, <formula notation="TeX">x \in M</formula>, <formula notation="TeX">n \neq i</formula>, d'où <del><formula notation="TeX">u_i(x)</formula></del> <formula notation="TeX">u_i(x) = 0</formula></p>
<pb n="145" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/136.pdf#page=146"/><p>pour <formula notation="TeX">i \neq n</formula>, et (comme <formula notation="TeX">x</formula> arbitraire) <formula notation="TeX">u_i = 0</formula> pour <formula notation="TeX">i \neq n</formula>.] Donc les <del><gap reason="illegible"/></del> <add>morphismes</add> homogènes de degré <formula notation="TeX">1</formula> de <formula notation="TeX">V(N)</formula> dans <formula notation="TeX">V(M)</formula> correspondent exactement aux homs de <formula notation="TeX">k</formula>-modules
<formula notation="TeX" rend="display">M \longrightarrow N</formula>
(qui sont par suite nécessairement <formula notation="TeX">\mathcal{O}_k</formula>-linéaires !). Cela prouve en même temps la pleine fidélité.</p>
<p>On détermine de même les morphismes
<formula notation="TeX" rend="display">\prod_{i \in I} V(N_i) \longrightarrow F \qquad \text{\struck{$V(\textstyle\coprod_i N_i)$}}</formula>
compte tenu de l'isom. évident
<formula notation="TeX" rend="display">\prod_{\alpha \in I} V(N_\alpha) \simeq V\Bigl(\bigoplus N_\alpha\Bigr)</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">double trait vertical en marge gauche des deux lignes qui suivent.</note>
(de façon générale il est trivial que <formula notation="TeX">V</formula> transforme <formula notation="TeX">\varinjlim</formula> quelc. en <formula notation="TeX">\varprojlim</formula>). Dans le cas de <formula notation="TeX">F = V(M)</formula>, cela correspond donc aux hom
<formula notation="TeX" rend="display">M \xrightarrow{\ u\ } \operatorname{Sym}^*\Bigl(\bigoplus N_\alpha\Bigr) = \bigotimes_\alpha \operatorname{Sym}^*(N_\alpha).</formula>
Ici il y a lieu de décomposer <formula notation="TeX">M</formula> suivant les multidegrés <formula notation="TeX">i = (i_\alpha)_{\alpha \in I} \in \mathbb{N}^I</formula>,
<formula notation="TeX" rend="display">u(x) = \sum_{(i_\alpha)} \underbrace{u_{(i_\alpha)}(x)}_{\in\, \bigotimes_\alpha \operatorname{Sym}^{i_\alpha}(N_\alpha)}</formula></p>
<pb n="146" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/136.pdf#page=147"/><p><gap reason="illegible"/> on voit que si <formula notation="TeX">\lambda = (\lambda_\alpha) \in \mathcal{O}_k(A)^I</formula>, <formula notation="TeX">(x^*_\alpha) \in \bigl(\prod V(N_\alpha)\bigr)(A)</formula>,
<formula notation="TeX" rend="display">u^*\bigl((\lambda_\alpha x^*_\alpha)_{\alpha \in I}\bigr) = (u^\lambda)^*(x^*_\alpha)</formula>
i.e.
<formula notation="TeX" rend="display">u^* \prod_\alpha \lambda_{\alpha\, V(N_\alpha)} = (u^\lambda)^* ,</formula>
où <del><formula notation="TeX">u^\lambda</formula></del>
<formula notation="TeX" rend="display">u^\lambda = \sum_{(i_\alpha)} \Bigl(\prod_\alpha \lambda_\alpha^{i_\alpha}\Bigr) u_{(i_\alpha)} .</formula>
Donc, si on se donne <formula notation="TeX">n = (n_\alpha)_{\alpha \in I} \in \mathbb{N}^I</formula>, <formula notation="TeX">u^*</formula> est multihomogène de <add>multi</add>degré <formula notation="TeX">n</formula> ssi <unclear>c'est</unclear> <gap reason="illegible"/>
<formula notation="TeX" rend="display">u : M \longrightarrow \bigotimes_\alpha \operatorname{Sym}^{n_\alpha}(N_\alpha).</formula>
En particulier, si tous les <formula notation="TeX">n_\alpha</formula> sont égaux à <formula notation="TeX">1</formula>, cela signifie que <formula notation="TeX">u^*</formula> est homogène de degré <formula notation="TeX">1</formula> en tous les arguments ssi
<formula notation="TeX" rend="display">u : M \longrightarrow \bigotimes_\alpha N_\alpha</formula>
(en identifiant <formula notation="TeX">N_\alpha</formula> à <formula notation="TeX">\operatorname{Sym}^1 N_\alpha</formula>). Mais alors on constate tout de suite que <formula notation="TeX">u^*</formula> est <add><gap reason="illegible"/></add> multilinéaire (prouvant aussi <del><gap reason="illegible"/></del> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> du cas d'<formula notation="TeX">1</formula> variable (« en fixant les autres »)). Donc les accouplements multil.
<formula notation="TeX" rend="display">\prod V(N_\alpha) \longrightarrow \text{\struck{\ill{}}}\ V(M)</formula>
correspondent aux hom
<formula notation="TeX" rend="display">M \longrightarrow \bigotimes_\alpha N_\alpha ,</formula>
en particulier les accouplements bil.
<formula notation="TeX" rend="display">V(N) \times V(N') \longrightarrow V(M)</formula>
correspondent aux hom
<formula notation="TeX" rend="display">M \longrightarrow N \otimes N' .</formula></p>
<pb n="147" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/136.pdf#page=148"/><p>Faisant <formula notation="TeX">M = N = N'</formula>, on trouve qu'une loi de composition bilinéaire sur <formula notation="TeX">V(M)</formula> correspond à un hom
<formula notation="TeX" rend="display">\Delta : M \longrightarrow M \otimes M</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">à droite de la formule : « on dit que <formula notation="TeX">M</formula> devient une <add>coalgèbre</add> », la suite de la phrase biffée.</note>
(<unclear>cf.</unclear> aussi « application diagonale ») ; <del>on dit que</del> <formula notation="TeX">\Delta</formula> est associative, <add><unclear>resp.</unclear></add> <del>commutative</del>, <add><unclear>resp.</unclear></add> <del>unitaire</del> si la loi de composition sur <formula notation="TeX">V(M)</formula> l'est. <del><gap reason="illegible"/></del> <unclear>Cela s'explicite</unclear> par les diagrammes bien connus. Pour l'unitarité, on note que <formula notation="TeX">e \in V(M)(k)</formula> s'identifie à une augmentation ou counité
<formula notation="TeX" rend="display">M \xrightarrow{\ \varepsilon\ } k</formula>
(satisfaisant des conditions qu'on n'écrit pas, qui se définissent de façon unique). Par contre, une augmentation (<unclear>ou multiplication</unclear>) <formula notation="TeX">V(M) \to \mathcal{O}_k = V(k)</formula> correspond à un hom <formula notation="TeX">k \to M</formula>, i.e. à un élément de <formula notation="TeX">M</formula> (<unclear>appelé unité</unclear>) la condition ici est
<formula notation="TeX" rend="display">\Delta e = e \otimes e .</formula>
Notons que par suite de la formule
<formula notation="TeX" rend="display">V\bigl(\varinjlim_i M_i\bigr) = \varprojlim_i V(M_i)</formula>
(pour <del><gap reason="illegible"/></del> <add>lim.</add> d'indices quelc.), une lim. quelc. de coalgèbres est une coalgèbre, et les <del><gap reason="illegible"/></del> <add>axiomes</add> d'ass., d'unit., de comm.</p>
<pb n="148" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/136.pdf#page=149"/><p>passent à la limite.</p>
<p>Soit <del><gap reason="illegible"/></del> <formula notation="TeX">Z</formula> un ens. Une graduation de type <formula notation="TeX">Z</formula> de <formula notation="TeX">M</formula> est une décomposition en somme directe
<formula notation="TeX" rend="display">M \simeq \bigoplus_{\alpha \in Z} M_\alpha \qquad ((M_\alpha) \text{ sous-modules de } M)</formula>
<del><gap reason="illegible"/></del> s'écrit aussi comme décomposition de <formula notation="TeX">V(M)</formula> en produit
<formula notation="TeX" rend="display">V(M) \simeq \prod_{\alpha \in Z} V(M_\alpha)</formula>
(notations évidentes). Il est <unclear>d'ailleurs</unclear> commode <add>(<gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> de cela)</add> <del><gap reason="illegible"/></del> <add>les</add> <gap reason="illegible"/> les <add><formula notation="TeX">M_*</formula> gradués</add>, par <formula notation="TeX">Z</formula> comme des familles <formula notation="TeX">(M_\alpha)_{\alpha \in Z}</formula> de <formula notation="TeX">k</formula>-modules, donc <formula notation="TeX">V(M_*)</formula> comme la famille des <formula notation="TeX">V(M_\alpha)</formula> <formula notation="TeX">(\alpha \in Z)</formula>.</p>
<p>Si <formula notation="TeX">Z</formula> est muni d'une structure de groupe abélien, alors la structure dite sur <formula notation="TeX">M</formula> revient à faire opérer le groupe diagonalisable de <formula notation="TeX">\widehat{C}_k</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">D(Z) = G : A \longmapsto \operatorname{Hom}_{\mathrm{Ab}}(Z, A^*) \simeq \operatorname{Hom}_{k\text{-alg}}(k(Z), A),</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">G = \operatorname{Spec} k(Z)</formula>
(<formula notation="TeX">k(Z)</formula> : <unclear>algèbre de groupe</unclear>) <add><unclear>lin. sur</unclear></add> <formula notation="TeX">M</formula> [<gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> qu'on entend : sur <formula notation="TeX">W(M) : A \mapsto M \otimes A</formula>, <gap reason="illegible"/> au choix pour</p>
<pb n="149" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/136.pdf#page=150"/><p><note type="authorial" place="margin">en marge gauche, écrit en long et relié par une accolade au paragraphe suivant : « La donnée d'une telle <formula notation="TeX">\Delta</formula> revient à la donnée des <formula notation="TeX">\Delta_n : M_n \to \sum_{i+j=n} M_i \otimes M_j</formula>, i.e. de <formula notation="TeX">\prod_{i+j=n} V(M_i) \times V(M_j) \to V(M_{i+j})</formula> », avec sous <formula notation="TeX">V(M_i) \times V(M_j)</formula> et <formula notation="TeX">V(M_{i+j})</formula> les notations <formula notation="TeX">V(M)^i \times V(M)^j</formula> et « <formula notation="TeX">V(M)^n</formula> ».</note>
contragrédiente, sur <formula notation="TeX">V(M)</formula>].</p>
<p>Une structure de coalg. <formula notation="TeX">\Delta</formula> sur <formula notation="TeX">M</formula> est dite compatible avec la graduation, si
<formula notation="TeX" rend="display">\Delta : M \longrightarrow M \otimes M</formula>
est compatible avec la « graduation totale » (<formula notation="TeX">\Delta(M_n) \subset \sum_{i+j=n} M_i \otimes M_j</formula>), <unclear>ce qui revient au même</unclear>, si la loi de composition sur <formula notation="TeX">V(M)</formula> est compatible avec les graduations, i.e. provient d'homs
<formula notation="TeX" rend="display">\underset{V(M)^i}{V(M_i)} \times \underset{V(M)^j}{V(M_j)} \longrightarrow \underset{V(M)^{i+j}}{V(M_{i+j})} .</formula>
Il revient aussi au même de dire que la multiplication dans <formula notation="TeX">V(M)</formula> (<unclear>donc la</unclear> comultiplication de <formula notation="TeX">M</formula>) commute à l'action de <formula notation="TeX">G</formula>.
<note type="authorial" place="margin">NB dans ce pt de vue « familles de modules indexés par <formula notation="TeX">M_i</formula> », on tient compte que <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">\Delta</formula> <gap reason="illegible"/> revient à se donner des <formula notation="TeX">\Delta^{(ij)} : M_{i+j} \to M_i \otimes M_j</formula> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/> <unclear>loc. finis</unclear> <gap reason="illegible"/> : <formula notation="TeX">V(M)^i \times V(M)^j \to V(M)^{i+j}</formula> <gap reason="illegible"/> <gap reason="illegible"/>.</note></p>
<p>Bien sûr, les <gap reason="illegible"/> (resp. de coalgèbres graduées) correspondent aux <gap reason="illegible"/> des <formula notation="TeX">\mathcal{O}_k</formula>-Alg. correspondantes (éventuellement graduées).</p>
<p>Condition d'anticommutativité, lorsqu'on dispose d'un hom
<formula notation="TeX" rend="display">\text{\struck{\ill{}}}\ Z \longrightarrow \mathbb{Z}/2\mathbb{Z}</formula>
(i.e. <formula notation="TeX">\mu_2 \to G</formula>) qui permet de <del><gap reason="illegible"/></del> <add>déduire de la graduation de <formula notation="TeX">M</formula> une</add> graduation de type <formula notation="TeX">\mathbb{Z}/2\mathbb{Z}</formula>, <unclear>idem pour</unclear> <formula notation="TeX">V(M)</formula>.</p>
<pb n="150" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/136.pdf#page=151"/><p><note type="authorial" place="margin">en marge gauche, écrit en long : « signifie que le composé <formula notation="TeX">M^2 \xrightarrow{\Delta^{11}} M^1 \otimes M^1 \to \operatorname{Sym}^2 M^1</formula> est nul (<unclear>degré impair</unclear>) » ; un trait le rattache à la condition <formula notation="TeX">x^2 = 0</formula> ci-dessous.</note>
On dit <del>alors</del> que <formula notation="TeX">\Delta</formula> (ou la coalgèbre <formula notation="TeX">M</formula>) est anticommutative si <del><gap reason="illegible"/></del> la multiplication sur <del><formula notation="TeX">V(M)</formula></del> l'algèbre graduée <del><formula notation="TeX">V(M) = V(M)^{\mathrm{pair}}</formula></del>
<formula notation="TeX" rend="display">V(M) = V(M)^{\mathrm{pair}} \times V(M)^{\mathrm{impair}}</formula>
l'est, i.e. si on a (pour <formula notation="TeX">x, y \in V(M)(A)</formula> homogènes mod <formula notation="TeX">2</formula>)
<formula notation="TeX" rend="display">xy = (-1)^{\deg x \deg y}\, yx ,</formula>
i.e. <formula notation="TeX">xy = yx</formula> si <formula notation="TeX">x</formula> ou <formula notation="TeX">y</formula> <add>est de degré pair</add> <del><gap reason="illegible"/></del>, <del><formula notation="TeX">xy = yx</formula></del> <formula notation="TeX">xy = -yx</formula> i.e. <formula notation="TeX">xy + yx = 0</formula> si l'un et l'autre de degré impair). On laisse au lecteur le soin de <unclear>diagrammatiser</unclear> cette condition.</p>
<p>On dit que <formula notation="TeX">\Delta</formula> (ou la coalgèbre <formula notation="TeX">M</formula>) est alternée si la multiplication de <formula notation="TeX">V(M)</formula> l'est, i.e. si on a pour <del><gap reason="illegible"/></del> <formula notation="TeX">x, y \in V(M)(A)</formula>, homogènes mod <formula notation="TeX">2</formula>, <del><gap reason="illegible"/></del>
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{cases}
    xy = yx &amp; \text{si } x \text{ ou } y \text{ de degré pair}  \\
    x^2 = 0 &amp; \text{si } x \text{ de degré impair.}
  \end{cases}</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">la condition <formula notation="TeX">x^2 = 0</formula> est entourée.</note>
Comme, si <formula notation="TeX">x</formula> et <formula notation="TeX">y</formula> de degré impair, <unclear>alterné</unclear> <formula notation="TeX">\Rightarrow</formula> <formula notation="TeX">xy + yx = 0</formula>, donc
<formula notation="TeX" rend="display">x^2 = y^2 = (x+y)^2 = 0 ,</formula>
<gap reason="illegible"/> donc <add><gap reason="illegible"/></add> la coalgèbre <unclear>associée</unclear> <gap reason="illegible"/> l'Algèbre est anticomm., donc <gap reason="illegible"/> anticommutative. Bien sûr, <unclear>alternance et</unclear> anticommutativité <add><unclear>la condition</unclear></add> <del><gap reason="illegible"/></del> <add><gap reason="illegible"/></add> <unclear>des</unclear> <del><gap reason="illegible"/></del> <gap reason="illegible"/> coalgèbres se conservent par <unclear>lim. quelc.</unclear></p>
<p>On définit les <formula notation="TeX">k</formula>-<add>co</add>dérivations d'une coalgèbre, et les <formula notation="TeX">k</formula>-antidérivations (<unclear>degré</unclear></p>
<pb n="151" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/136.pdf#page=152"/><p><unclear>supposé</unclear> de degré impair, i.e. <unclear>échangeant parité</unclear> des degrés) pour des coalgèbres <del><gap reason="illegible"/></del> comme correspondant aux dérivations resp. antidérivations de la <formula notation="TeX">\mathcal{O}_k</formula>-Algèbre <formula notation="TeX">V(M)</formula> (<unclear>soit graduée</unclear> mod <formula notation="TeX">2</formula>). On a donc que le crochet de deux dérivations est une dérivation, l'anticrochet de deux antidérivations est une antidérivation. On notera que si <formula notation="TeX">\partial</formula> (<unclear>venant</unclear> à un gr. de degrés quelc.) est un endom. de <formula notation="TeX">M</formula> et de degré <formula notation="TeX">\nu</formula>, alors l'endom. correspondant de <formula notation="TeX">V(M)</formula> est de degré <formula notation="TeX">-\nu</formula> — sauf si on change les degrés <add>de signe</add> <del><gap reason="illegible"/></del> par l'astuce
<formula notation="TeX" rend="display">\underset{V(M^{-i})}{V(M_i)} = V(M)^i = V(M)_{-i} .</formula>
Mais pour les histoires de dérivation <add>et antidérivation</add> <del><gap reason="illegible"/></del> seul un degré mod <formula notation="TeX">2</formula> importe, donc il n'y a pas <unclear>lieu</unclear> de distinguer entre degré <formula notation="TeX">i</formula> et <formula notation="TeX">-i</formula> d'un endom. linéaire.</p>
<p>On traite de façon analogue les « coproduits divisés », <del><gap reason="illegible"/> « <gap reason="illegible"/> » d'une coalgèbre</del> <add>modules <gap reason="illegible"/>, <unclear>sous-coalgèbre</unclear> d'une</add> coalgèbre <gap reason="illegible"/> Pour le faire avec la généralité qui convient (<unclear>par seulement</unclear> dans le cas comm., <gap reason="illegible"/> mais aussi le cas anticomm.) il faut d'abord disposer des <unclear>résultats</unclear> dans le cas pas « co », mais ordinaire.</p>
</div>
<div type="section">
<head>Généralités sur coalg. et comodules</head>
<pb n="152" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/136.pdf#page=153"/><p><note type="editorial" resp="#pass">titre encadré en tête de page, de la main de Grothendieck.</note>
Soit <formula notation="TeX">s</formula> une <formula notation="TeX">k</formula>-coalg. (<del><gap reason="illegible"/></del>, ass., unit.)
<formula notation="TeX">C</formula> un comodule <add>(à g.)</add> sur <formula notation="TeX">s</formula>,</p>
<p>donc <formula notation="TeX">V_k(C)</formula> est un Module <add>(à g.)</add> sur <formula notation="TeX">V_k(s)</formula> ; <del><gap reason="illegible"/></del> donc <add><unclear>l'Alg.</unclear></add> <formula notation="TeX">V_k(s)</formula> opère <add>(à g.)</add> sur <formula notation="TeX">V_k(C)</formula>, donc l'algèbre <formula notation="TeX">V_k(s)(k) = s^k</formula> opère <add>(à g.)</add> sur <formula notation="TeX">V_k(C)</formula>, donc <add>à droite</add> sur <formula notation="TeX">C</formula>. Donc <formula notation="TeX">C</formula> est un module <add>(à droite)</add> ordinaire sur <formula notation="TeX">s^k</formula>, et sa structure de <formula notation="TeX">k</formula>-module <unclear>s'en déduit</unclear> (par <formula notation="TeX">k \to s^k</formula>).</p>
<p>Quand peut-on récupérer la structure de comodule <add>(à g.)</add> sur <formula notation="TeX">s</formula>, connaissant la structure de module <add>(à dr.)</add> sur <formula notation="TeX">s^k</formula> ? [NB. il est clair que si on connaît la structure de <del><gap reason="illegible"/></del> module <add>à dr.</add> de <formula notation="TeX">C \otimes_k k'</formula> sur <formula notation="TeX">s^{k'}</formula> <formula notation="TeX">\forall k'</formula>, alors on connaît la structure de comodule de <formula notation="TeX">C</formula> sur <formula notation="TeX">s</formula> ; de façon plus précise, une telle structure de comodule <add>à g.</add> revient à <unclear>la</unclear> donnée d'une structure de module, <add>à droite</add> de
<formula notation="TeX" rend="display">W(C) = (k' \longmapsto C \otimes_k k') \quad \text{sous} \quad V(s) = (k' \longmapsto s^{k'} = \operatorname{Hom}_{k\text{-mod}}(s, k')) \text{.]}</formula>
Soit <formula notation="TeX">u \in s^k</formula>, <formula notation="TeX">u : s \to k</formula>, alors l'op. <formula notation="TeX">u_C</formula> de <formula notation="TeX">u</formula> sur <formula notation="TeX">C</formula> est le composé</p>
<p><figure type="diagram"><formula notation="tikz-cd">\begin{tikzcd}
C \arrow[r, "\Delta_C"] \arrow[rr, bend right=30, "u_C"'] &amp; C \otimes s \arrow[r, "\mathrm{id}_C \otimes u"] &amp; C \otimes k \simeq C
\end{tikzcd}</formula></figure></p>
<p>donc la connaissance des <formula notation="TeX">u_C</formula> équivaut à la connaissance du composé
<formula notation="TeX" rend="display">C \xrightarrow{\ \Delta_C\ } C \otimes s \xrightarrow{\ \mathrm{id}_C \otimes u\ } \prod_{u \in s^k} C \otimes k</formula>
et cela est bien si
<formula notation="TeX" rend="display">C \otimes s \longrightarrow \prod_{u \in s^k} C \otimes k</formula>
est injectif.</p>
<pb n="154" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/136.pdf#page=155"/><p>Si <formula notation="TeX">C</formula> est plat sur <formula notation="TeX">k</formula>, et <formula notation="TeX">s \hookrightarrow k^I</formula> pour <formula notation="TeX">I</formula> convenable
i.e. <formula notation="TeX">s \to k^{(s^k)}</formula> <formula notation="TeX">\bigl(x \mapsto (u(x))_{u \in s^k}\bigr)</formula> est injectif,
alors <formula notation="TeX">C \otimes s \to C \otimes_s k^I</formula> est injectif, mais
<formula notation="TeX" rend="display">C \otimes_k k^{(I)} \longrightarrow (C \otimes_k k)^I = C^I</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\operatorname{Hom}(k^{(I)}, C)</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">ce <formula notation="TeX">\operatorname{Hom}</formula> est écrit sous <formula notation="TeX">(C \otimes_k k)^I</formula>, relié par un signe d'égalité vertical.</note>
est-il injectif ? <unclear>Oui</unclear>, par passage à la limite inductive sur <formula notation="TeX">I</formula>, on se ramène au cas <formula notation="TeX">I</formula> fini // <gap reason="illegible"/> <unclear>on conclut</unclear> sans hypothèse de platitude sur <formula notation="TeX">C</formula> en supposant que <formula notation="TeX">s</formula> est <hi rend="italic">libre</hi> sur <formula notation="TeX">k</formula> …</p>
<p><note type="editorial" resp="#pass">deux traits obliques en marge gauche.</note>
<formula notation="TeX" rend="display">s = k[U] , \qquad s^k = k\{\{T\}\} \quad \text{structure de \uncertain{k-alg.\ ordinaire}}</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">C = k[U][Y_0, \ldots, Y_n] = k[U, Y_0, \ldots, Y_n] , \qquad C^k = k\{\{T\}\}\{\{X_0, \ldots, X_n\}\}</formula>
structure de <formula notation="TeX">k</formula>-alg. ordinaire qui est une <formula notation="TeX">s^k</formula>-alg.</p>
<p><formula notation="TeX">C^k</formula> opère sur <formula notation="TeX">C</formula> par les
<formula notation="TeX" rend="display">T^{(i)} X_0^{(i_0)} \cdots X_n^{(i_n)} \quad \text{opérant par l'op.\ diff.} \quad D_U^{(i)} D_{Y_0}^{(i_0)} \cdots D_{Y_n}^{(i_n)} .</formula>
<del>NB</del> Donc <formula notation="TeX">s^k</formula> opère par les <formula notation="TeX">D_U^{(i)}</formula>.</p>
<p><hi rend="italic">Remarque.</hi> Toutes ces opérations sont <del><unclear>nilpotentes</unclear></del> <add>loc.</add> <unclear>nilpotentes</unclear>, de façon précise si <formula notation="TeX">P \in C</formula> fixé, <formula notation="TeX">P</formula> de degré <formula notation="TeX">\leqslant n</formula>, si <formula notation="TeX">f \in C^k</formula> est d'<hi rend="italic">ordre</hi> <formula notation="TeX">&gt; n</formula>, alors <formula notation="TeX">D_f P = 0</formula> <gap reason="illegible"/> fonction <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">f \in s^k</formula> d’ordre &gt; …</p>
<p><note type="editorial" resp="#pass">deux traits obliques en marge gauche.</note>
Supposons <formula notation="TeX">s</formula> <formula notation="TeX">k</formula>-<del><gap reason="illegible"/></del> coalgèbre cocommutative, unitaire, libre comme <formula notation="TeX">k</formula>-module, quelles sont les structures de <formula notation="TeX">s^k</formula>-<unclear>Algèbres</unclear> sur <add>les <formula notation="TeX">k</formula>-modules</add> <formula notation="TeX">C</formula> qui proviennent d'une structure de <formula notation="TeX">k</formula>-comodule ? <add><unclear>i.e.</unclear> comme <formula notation="TeX">s</formula> libre – cf. ci-dessus</add>
<formula notation="TeX" rend="display">C \longrightarrow C \otimes_k s \hookrightarrow \operatorname{Hom}_k(s^k, C)</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\text{\struck{$C \otimes_k \operatorname{Hom}_k((s^k)^k, k)$}} \longrightarrow \operatorname{Hom}_k(s^k, C \otimes k)</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">la dernière ligne est en partie biffée ; sous l'argument biffé on lit <formula notation="TeX">(s^k)^k</formula>. Le passage reste en suspens en bas de page.</note></p>
<pb n="156" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/136.pdf#page=157"/><p>On voit que <unclear>dans</unclear> OK <unclear>ces</unclear> <formula notation="TeX">\forall x \in C</formula>, l'application
<formula notation="TeX" rend="display">i_x : u \longmapsto u_C\, x , \qquad s^k \longrightarrow C</formula>
est dans <formula notation="TeX">C \otimes_k s</formula>, <del><gap reason="illegible"/></del> i.e. <unclear>en termes</unclear> d'une base <formula notation="TeX">(e_\alpha)_{\alpha \in A}</formula> de <formula notation="TeX">s</formula>) on a une formule
<formula notation="TeX" rend="display">u_C\, x = \Bigl(\underbrace{\sum x_\alpha \otimes e_\alpha}_{\substack{\text{somme finie,} \\ x_\alpha \in C}}\Bigr)(u) = \sum u(e_\alpha)\, x_\alpha</formula>
<unclear>en posant</unclear>, on <unclear>pose</unclear>
<formula notation="TeX" rend="display">u(e_\alpha) = u_\alpha \quad \text{dans} \quad u \longmapsto (u_\alpha)_{\alpha \in A} ,\ s^k \simeq k^A ,</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">u . x = \sum u_\alpha x_\alpha .</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">triple trait vertical en marge gauche des trois lignes qui suivent.</note>
Cela signifie aussi que <formula notation="TeX">u \mapsto u.x</formula> est continue pour <unclear>la</unclear> top. discrète sur <formula notation="TeX">C</formula> et la top. de convergence simple sur <formula notation="TeX">s^k</formula>. On en conclut que
<formula notation="TeX" rend="display">s^k \longrightarrow \operatorname{Hom}_k(C, C)</formula>
est continu, quand on met dans les deux cas la top. de conv. simple-discrète …</p>
<p>Supposons maintenant que <formula notation="TeX">s</formula> soit graduée <add><formula notation="TeX">= \sum s_n</formula></add> (<unclear>graduée</unclear> <formula notation="TeX">\Delta</formula>) donc <formula notation="TeX">s^k</formula> gradué,
<formula notation="TeX" rend="display">s^k = \prod_{n \in \mathbb{Z}} {s_n}^k = \prod_{n \in \mathbb{Z}} (s^k)_n .</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">sous le dernier membre, une accolade porte « déf ».</note>
Soit <formula notation="TeX">C</formula> <add><formula notation="TeX">= \sum C_m</formula></add> <unclear>comodule</unclear> gradué — donc …
<formula notation="TeX">C^k = \prod (C_m)^k = \prod (C^k)_m</formula> <del>comodule</del> gradué sur <formula notation="TeX">s^k = \prod (s^k)_n = \prod ({s_n}^k)</formula>.
Alors <del>si <formula notation="TeX">u \in s^k</formula></del> si <formula notation="TeX">u \in (s^k)_n</formula>, <formula notation="TeX">(u_C)^k : V(C_m) \to V(C_{m+n})</formula>,
donc <formula notation="TeX">u_C : C_{m+n} \to C_m</formula> i.e. <formula notation="TeX">u_C</formula> <hi rend="italic">diminue</hi> les degrés de <formula notation="TeX">n</formula> ! (Pour qu'il les augmente il faudrait changer de signe les degrés de <formula notation="TeX">C</formula> <del><gap reason="illegible"/></del> <add>ou</add> plutôt exiger que <formula notation="TeX">V(C)^m \overset{\mathrm{def}}{=} V(C_{-m})</formula> …)</p>
<pb n="158" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/136.pdf#page=159"/><p>Donc la catégorie des <formula notation="TeX">s</formula>-comodules gradués équivaut à la catégorie des <formula notation="TeX">s^k</formula>-modules gradués <formula notation="TeX">C</formula> <del><gap reason="illegible"/></del> qui sont « <del><gap reason="illegible"/></del> <unclear>loc. nilpotents</unclear> » i.e. tels que <formula notation="TeX">\forall x \in C</formula>, <formula notation="TeX">u \mapsto u.x</formula> de <formula notation="TeX">s^k</formula> dans <formula notation="TeX">C</formula> soit continue pour la top. simple sur <formula notation="TeX">s^k</formula> (<del><formula notation="TeX">=</formula></del> <unclear>top. produit</unclear> sur <formula notation="TeX">k^A</formula>).</p>
<pb n="159" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/136.pdf#page=160"/><p><note type="editorial" resp="#pass">notes de sa main dans la marge d'un feuillet dactylographié retourné ; elles reprennent le calcul de la p. 156.</note>
<formula notation="TeX" rend="display">\text{\struck{\ill{}}}\ (s^k)^n = (s_{-n})^k</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">u : \underset{V(C_{-m})}{V(C_m)^m} \longrightarrow \underset{V(C_{-m-n})}{V(C)^{m+n}}</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">la suite de ces notes manque dans le lot ; l'argument se poursuit au-delà de la p. 160.</note></p>
</div>
      </div>
    </body>
  </text>
</TEI>
