<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-model href="https://grothendieck.commutator.io/tei/grothendieck.rng" type="application/xml" schematypens="http://relaxng.org/ns/structure/1.0"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:lang="fr">
  <teiHeader>
    <fileDesc>
      <titleStmt>
        <title>Fonds Grothendieck, cote n° 136, pages 21–40 — transcription</title>
        <author>Alexandre Grothendieck</author>
        <respStmt>
          <resp>transcription automatique — première passe, non vérifiée contre les pages par une personne (<date when="2026-10-03">2026-10-03</date>)</resp>
          <name xml:id="pass" type="model">Opus 5.5 (claude-opus-5-5)</name>
        </respStmt>
        <respStmt>
          <resp>procédure, outillage, export TEI</resp>
          <orgName xml:id="ed">grothendieck.commutator.io (Commutator, Paris)</orgName>
        </respStmt>
      </titleStmt>
      <editionStmt>
        <edition>Édition de démonstration</edition>
      </editionStmt>
      <publicationStmt>
        <publisher>Commutator</publisher>
        <pubPlace>Paris</pubPlace>
        <date when="2026-10-03">2026-10-03</date>
        <availability status="restricted">
          <p>Le fonds Alexandre Grothendieck est sous droits. Cette transcription
          est une édition de démonstration, non autorisée, produite par une
          machine et non vérifiée ; aucune image du fonds n'est reproduite. La
          source LaTeX dont ce fichier dérive est publiée sous https://github.com/Commutator-IO/grothendieck-project.</p>
        </availability>
        <ref target="https://grothendieck.commutator.io/">https://grothendieck.commutator.io</ref>
      </publicationStmt>
      <sourceDesc>
        <msDesc>
          <msIdentifier>
            <country>France</country>
            <settlement>Montpellier</settlement>
            <repository>Université de Montpellier</repository>
            <collection>Fonds Alexandre Grothendieck (archives mathématiques, 1949–1991)</collection>
            <idno type="cote">136</idno>
          </msIdentifier>
          <head>Complexe de De Rham à puissance divisée [conférence de 1976 à l’IHÉS] : notes manuscrites (s.d.).</head>
          <msContents>
            <summary>Pages 21 à 40 de la cote, dans la
            numérotation des archivistes (crayon, en bas à gauche de chaque
            page) ; lot 2 de vingt pages.
            Les pages absentes de la transcription ne portent pas de
            mathématiques et sont omises ; le saut dans la numérotation en est
            le seul enregistrement.</summary>
          </msContents>
          <history><origin><origDate>[à partir de 1975-1976]</origDate><note>Datation de l'inventaire de l'Université de Montpellier, reproduite telle quelle ; les crochets sont ceux des archivistes.</note></origin></history>
          <additional>
            <surrogates>
              <bibl>
                <ref target="https://grothendieck.umontpellier.fr/136.pdf">https://grothendieck.umontpellier.fr/136.pdf</ref>
                <note>Fac-similé numérique de l'Université de Montpellier. Sa
                première page est une feuille de garde générée par
                l'université : la page <hi rend="italic">n</hi> des archivistes
                est la page <hi rend="italic">n</hi>+1 du PDF, et l'attribut
                <hi rend="monospace">facs</hi> de chaque
                <hi rend="monospace">pb</hi> tient compte de ce décalage.</note>
              </bibl>
            </surrogates>
          </additional>
        </msDesc>
      </sourceDesc>
    </fileDesc>
    <encodingDesc>
      <projectDesc>
        <p>Transcription mathématique du fonds, une passe de vingt pages par
        conversation avec un grand modèle multimodal, sous la procédure
        <hi rend="monospace">transcribe-grothendieck</hi> du dépôt. Le fichier
        LaTeX est la source de référence ; ce TEI en est dérivé mécaniquement
        par <hi rend="monospace">scripts/tei.mjs</hi> et n'a pas été relu.</p>
      </projectDesc>
      <editorialDecl>
        <p>L'édition n'est pas diplomatique : elle encode les mathématiques et
        l'apparat, rien du support. Correspondance avec l'apparat de la source :
        <hi rend="monospace">\ill</hi> devient <hi rend="monospace">gap[@reason='illegible']</hi>
        (jamais deviné) ; <hi rend="monospace">\uncertain</hi> devient
        <hi rend="monospace">unclear</hi> ; <hi rend="monospace">\supplied</hi> devient
        <hi rend="monospace">supplied</hi> (restitué par le transcripteur) ;
        <hi rend="monospace">\add</hi> devient <hi rend="monospace">add</hi>
        (ajout de l'auteur, en interligne ou sur un mot biffé) ;
        <hi rend="monospace">\struck</hi> devient
        <hi rend="monospace">del</hi> (biffé par l'auteur) ;
        <hi rend="monospace">\note</hi> devient <hi rend="monospace">note[@type='editorial']</hi>
        (du transcripteur) ; <hi rend="monospace">\drawing</hi> devient
        <hi rend="monospace">note[@type='drawing']</hi> (dessin de l'auteur, décrit par le
        transcripteur) ; <hi rend="monospace">\marginal</hi> devient
        <hi rend="monospace">note[@type='authorial'][@place='margin']</hi> (de l'auteur) ;
        <hi rend="monospace">\page</hi> devient <hi rend="monospace">pb</hi>.</p>
        <p>Restitution et ajout de l'auteur n'ont longtemps fait qu'une macro. Ils
        ont été séparés le 26 septembre 2026 par une règle vérifiable dans le
        fichier, non par une relecture : un ajout accolé au mot qu'il complète
        est une restitution (<hi rend="monospace">supplied</hi>), un ajout
        isolé est de l'auteur (<hi rend="monospace">add</hi>). Certains
        <hi rend="monospace">add</hi> sont donc encore des restitutions du
        transcripteur, que seuls les fac-similés départageront.</p>
        <p>Les mathématiques sont transportées en TeX dans
        <hi rend="monospace">formula[@notation='TeX']</hi>, les diagrammes
        commutatifs en <hi rend="monospace">formula[@notation='tikz-cd']</hi>,
        sans conversion. Une marque d'apparat située à l'intérieur d'une
        formule (un exposant illisible, un symbole biffé) reste dans le TeX de
        la formule, sous les mêmes macros.</p>
        <p>Orthographe, ponctuation et lapsus de l'auteur sont conservés ; une
        faute évidente est signalée par une note, jamais corrigée.</p>
      </editorialDecl>
      <appInfo>
        <application ident="grothendieck-tei" version="2">
          <label>scripts/tei.mjs</label>
          <ref target="https://github.com/Commutator-IO/grothendieck-project">https://github.com/Commutator-IO/grothendieck-project</ref>
        </application>
      </appInfo>
      <schemaRef type="ODD" url="https://grothendieck.commutator.io/tei/grothendieck.odd"/>
    </encodingDesc>
    <profileDesc>
      <langUsage>
        <language ident="fr">français, avec la notation mathématique de l'auteur</language>
      </langUsage>
    </profileDesc>
    <revisionDesc>
      <change when="2026-10-03" who="#ed">Export TEI depuis la source LaTeX.</change>
      <change when="2026-10-03" who="#pass">Première passe de transcription.</change>
    </revisionDesc>
  </teiHeader>
  <text>
    <body>
      <div type="batch" n="2">
<div type="section">
<head>Un lemme arithmétique sur les coefficients binomiaux</head>
<pb n="21" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/136.pdf#page=22"/><p><note type="editorial" resp="#pass">la page continue un énoncé commencé avant le lot : les hypothèses du lemme, et la définition de <formula notation="TeX">e</formula>, sont sur la page précédente.</note></p>
<p><del><unclear>Lemme 3</unclear></del> Alors on a <formula notation="TeX">x_N = x_{N+1}</formula>.</p>
<p><hi rend="bold">Dém.</hi> Posons
<formula notation="TeX" rend="display">y_\varepsilon = x_{N+p^\varepsilon} - x_N \qquad 0 \leq \varepsilon \leq e ,</formula>
d'où <formula notation="TeX">y_\varepsilon - y_0 = x_{N+p^\varepsilon} - x_{N+1}</formula>.
L'hypothèse s'écrit donc, en distinguant le cas <formula notation="TeX">i = N</formula>, <formula notation="TeX">i = N+1</formula> :
<formula notation="TeX" rend="display">(S) = S\bigl(N, e, (y_\varepsilon)_{0 \leq \varepsilon \leq e}\bigr)
  \quad
  \begin{cases}
    c_{N, p^\varepsilon}\, y_\varepsilon = 0 &amp; 0 \leq \varepsilon \leq e \\
    c_{N+1, p^\varepsilon - 1}\, (y_\varepsilon - y_0) = 0 &amp; 0 \leq \varepsilon \leq e
  \end{cases}</formula>
(le cas <formula notation="TeX">\varepsilon = 0</formula> étant trivial). La conclusion s'écrit <formula notation="TeX">y_0 = 0</formula>.
En fait, nous allons déduire cette conclusion du système plus faible
(équivalent si <formula notation="TeX">E</formula> est annulé par <formula notation="TeX">p</formula>, i.e. est un <formula notation="TeX">\mathbb{F}_p</formula>-vectoriel)
<formula notation="TeX" rend="display">(\bar S) = \bar S\bigl(N, e, (y_\varepsilon)_{0 \leq \varepsilon \leq e}\bigr)
  \quad
  \begin{cases}
    y_\varepsilon = 0 \ \text{si}\ c_{N, p^\varepsilon} \not\equiv 0 \ (p) &amp; 0 \leq \varepsilon \leq e \\
    y_\varepsilon - y_0 = 0 \ \text{si}\ c_{N+1, p^\varepsilon - 1} \not\equiv 0 \ (p) &amp; 1 \leq \varepsilon \leq e .
  \end{cases}</formula>
Pour prouver que ce système implique que <formula notation="TeX">y_0 = 0</formula>, <unclear>on procède par</unclear> récurrence sur <formula notation="TeX">N</formula>.
Comme la première égalité pour <formula notation="TeX">\varepsilon = 0</formula> donne <formula notation="TeX">y_0 = 0</formula> si <formula notation="TeX">N+1 \not\equiv 0 \ (p)</formula>,
la conclusion est triviale pour <formula notation="TeX">N = 0</formula>. <del><gap reason="illegible"/></del> On suppose <formula notation="TeX">N &gt; 0</formula>
<add>et prouvé pour les <formula notation="TeX">N' &lt; N</formula></add>. <del>La conclusion est triviale si <formula notation="TeX">N+1 \not\equiv 0 \ (p)</formula>.</del>
Donc OPS <formula notation="TeX">N + 1 \equiv 0 \ (p)</formula>, soit <formula notation="TeX">N+1 = (N'+1)p</formula>, où <formula notation="TeX">N' = \frac{N+1}{p} - 1 &lt; N</formula>
(car <formula notation="TeX">\frac{N+1}{p} &lt; N+1</formula>). Alors le cor. précédent montre que le syst. 
<formula notation="TeX">\bar S = \bar S(N, e, (y_\varepsilon)_{0 \leq \varepsilon \leq e})</formula> (compte tenu de
<formula notation="TeX">N+1 \equiv 0 \ (p)</formula>, qui nous permet d'oublier la première équation pour <formula notation="TeX">\varepsilon = 0</formula>)
équivaut au système (où <formula notation="TeX">e' = e - 1</formula>, <formula notation="TeX">y'_\varepsilon = y_{\varepsilon+1}</formula> pour
<formula notation="TeX">0 \leq \varepsilon \leq e' = e - 1</formula>) :
<formula notation="TeX" rend="display">\text{\struck{$\bar S'$}}
  \quad
  \begin{cases}
    y'_\varepsilon = 0 \ \text{si}\ c_{N', p^\varepsilon} \not\equiv 0 \ (p) &amp; 0 \leq \varepsilon \leq e' \\
    y'_\varepsilon - y_0 = 0 \ \text{si}\ c_{N'+1, p^\varepsilon - 1} \not\equiv 0 \ (p) &amp; 0 \leq \varepsilon \leq e'
  \end{cases}</formula>
Pour <formula notation="TeX">\varepsilon = 0</formula> cette dernière équation donne <del><gap reason="illegible"/></del> <formula notation="TeX">y'_0 = y_0</formula>, donc on peut
se borner à <formula notation="TeX">1 \leq \varepsilon \leq e'</formula> (et se rappeler <formula notation="TeX">y'_0 = y_0</formula>).</p>
<pb n="22" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/136.pdf#page=23"/><p>Mais donc ce système n'est autre que
<formula notation="TeX">\bar S' = \bar S'(N', e', (y'_\varepsilon)_{0 \leq \varepsilon \leq e'})</formula>.
Notons que <formula notation="TeX">p^e \geq N+1 = (N'+1)p</formula> implique que <formula notation="TeX">p^{e-1} \geq N'+1</formula>, i.e. 
<formula notation="TeX">p^{e'} \geq N' + 1</formula>. Donc on <unclear>a</unclear> les mêmes conditions que précédemment,
avec cette fois-ci <formula notation="TeX">N' &lt; N</formula>. Par hyp. de récurrence on a donc <formula notation="TeX">y'_0 = 0</formula>, donc <formula notation="TeX">y_0 = 0</formula>,
cqfd. Ouf !</p>
<p><hi rend="bold">Théorème 1.</hi> Soient <formula notation="TeX">E</formula> un groupe abélien, <formula notation="TeX">N \in \mathbb{N}</formula>, <formula notation="TeX">(x_i)_{i \in \mathbb{N}}</formula>
une famille d'éléments de <formula notation="TeX">E</formula>, telle que l'on ait
<formula notation="TeX" rend="display">\binom{j}{i} (x_j - x_i) = 0 \qquad \text{pour } j &gt; i \geq N .</formula>
Alors on a <formula notation="TeX">x_i = x_N</formula> <formula notation="TeX">\forall i \geq N</formula>.</p>
<p><hi rend="bold">Dém.</hi> Quitte à localiser en tous les nbs premiers <formula notation="TeX">p</formula>, on peut supposer <formula notation="TeX">E</formula> un module
sur <formula notation="TeX">\mathbb{Z}_p</formula>. Il suffit de prouver <formula notation="TeX">x_{N+1} = x_N</formula> (car par récurrence on aura
<formula notation="TeX">x_{N+2} = x_{N+1}</formula> etc.). Choisissons <formula notation="TeX">e</formula> <add><formula notation="TeX">\in \mathbb{N}</formula></add> tel que <formula notation="TeX">p^e \geq N+1</formula> ;
on vérifie que les <formula notation="TeX">x_i</formula> pour <formula notation="TeX">i</formula> de la forme <formula notation="TeX">N</formula> ou <formula notation="TeX">N + p^\varepsilon</formula>,
<formula notation="TeX">0 \leq \varepsilon \leq e</formula>, <gap reason="illegible"/>. Le lemme 2 nous montre que <formula notation="TeX">x_{N+1} = x_N</formula>, cqfd.</p>
</div>
<div type="section">
<head>Les foncteurs « ombres » <formula notation="TeX">\omega_N</formula></head>
<p><hi rend="bold">Cor. 1.</hi> Soient <formula notation="TeX">k</formula> un anneau commutatif, <formula notation="TeX">S = k\{T\}</formula> l'alg. des polynômes à
puiss. div., <del><formula notation="TeX">M</formula> un <formula notation="TeX">k</formula>-module</del> <formula notation="TeX">S^{+(N)}</formula> l'idéal à p. div. 
<del>engendré par les <formula notation="TeX">T^{(i)}</formula>, <formula notation="TeX">i \geq N</formula></del> défini par
<formula notation="TeX">S^{+(N)} = \sum_{i \geq N} k\, T^{(i)}</formula>, et considérons, pour un <formula notation="TeX">k</formula>-module <formula notation="TeX">M</formula>, le
<formula notation="TeX">S</formula>-module gradué
<formula notation="TeX" rend="display">\omega_N(M) = M \otimes_k S^{+(N)} = \sum_{i \geq N} M\, T^{(i)} .</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">il écrit <formula notation="TeX">M \otimes_S S^{+(N)}</formula> ; le produit tensoriel est sur <formula notation="TeX">k</formula>.</note>
Alors :</p>
<pb n="23" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/136.pdf#page=24"/><p>a) Le foncteur <formula notation="TeX">\omega_N</formula> de la catégorie des <formula notation="TeX">k</formula>-modules vers celle des <formula notation="TeX">S</formula>-modules
(gradués) est pleinement fidèle.</p>
<p>b) <formula notation="TeX">\forall M</formula>, <del>l'application</del> l'application
<formula notation="TeX" rend="display">M \xrightarrow{\ \varphi\ } \prod_{i \geq N} \omega_N(M)_i = \prod_{i \geq N} M\, T^{(i)}</formula>
donnée par <formula notation="TeX">\varphi(x) = (x\, T^{(i)})_{i \geq N}</formula> induit une bijection de <formula notation="TeX">M</formula> avec le
sous-ens. de <formula notation="TeX">\prod_{i \geq N} \omega_N(M)_i</formula> formé des systèmes <formula notation="TeX">(x_i)_{i \geq N}</formula>
satisfaisant aux conditions
<formula notation="TeX" rend="display">(*) \qquad T^{(j)} x_i = c_{ij}\, x_{i+j} \qquad \forall i \geq N,\ j \geq 1 .</formula></p>
<p><hi rend="bold">Dém.</hi> <del>a)</del> <add>b)</add> Si <formula notation="TeX">x_i = x\, T^{(i)}</formula>, on a
<formula notation="TeX">T^{(j)} x_i = x\, T^{(i)} T^{(j)} = c_{ij}\, x\, T^{(i+j)} = c_{ij}\, x_{i+j}</formula>, donc
<formula notation="TeX">\varphi(x)</formula> se trouve dans le sous-ens. indiqué. L'injectivité de <formula notation="TeX">\varphi</formula> est claire.
Bijectivité ? Posons <formula notation="TeX">x_i = \xi_i\, T^{(i)}</formula>, <formula notation="TeX">\xi_i \in M</formula>. La condition <formula notation="TeX">(*)</formula> s'écrit
<formula notation="TeX" rend="display">\xi_i\, T^{(i)} T^{(j)} = c_{ij}\, \xi_{i+j}\, T^{(i+j)} ,
  \qquad \xi_i\, T^{(i)} T^{(j)} = c_{ij}\, \xi_i\, T^{(i+j)} ,</formula>
i.e. <formula notation="TeX">c_{ij} (\xi_{i+j} - \xi_i) = 0</formula> pour <formula notation="TeX">i \geq N</formula>, <formula notation="TeX">j \geq 1</formula>, et il résulte du th. 
que les <formula notation="TeX">\xi_i</formula> sont tous égaux à un même <formula notation="TeX">\xi \in M</formula>, cqfd.</p>
<p>a) Soient <formula notation="TeX">M</formula>, <formula notation="TeX">M'</formula> deux <formula notation="TeX">k</formula>-modules. Alors <formula notation="TeX">\operatorname{Hom}(\omega_N(M), \omega_N(M'))</formula>
s'identifie à l'ens. des systèmes de <formula notation="TeX">k</formula>-hom. (<formula notation="TeX">i \geq N</formula>)
<formula notation="TeX" rend="display">u_i : M \to M' \qquad
  \bigl( M \simeq M\, T^{(i)} = \omega_N(M)_i ,\ \ M' \simeq M'\, T^{(i)} = \omega_N(M')_i \bigr)</formula></p>
<pb n="24" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/136.pdf#page=25"/><p>tels que <formula notation="TeX">\forall j \geq 1</formula>, on ait commutativité dans</p>
<p><figure type="diagram"><formula notation="tikz-cd">\begin{tikzcd}
M\, T^{(i)} \arrow[r, "{\cdot T^{(j)}}"] \arrow[d, "{u_i \otimes T^{(i)}}"'] &amp; M\, T^{(i+j)} \arrow[d, "{u_{i+j} \otimes T^{(i+j)}}"] \\
M'\, T^{(i)} \arrow[r, "{\cdot T^{(j)}}"'] &amp; M'\, T^{(i+j)}
\end{tikzcd}</formula></figure></p>
<p>i.e. tels qu'on ait <formula notation="TeX">c_{ij}(u_{i+j} - u_i) = 0</formula> si <formula notation="TeX">i \geq N</formula>, <formula notation="TeX">j \geq 1</formula>, et le th. nous
permet de conclure que les <formula notation="TeX">u_i</formula> sont égaux, d'où la conclusion
<formula notation="TeX" rend="display">\operatorname{Hom}_k(M, M') \xrightarrow{\ \sim\ }
  \operatorname{Hom}_{S\text{-mod.\ gr.}}\bigl(\omega_N(M), \omega_N(M')\bigr) .</formula></p>
<p><hi rend="bold">Rmq. 1.</hi> Le foncteur <formula notation="TeX">\omega_N</formula> admet un adjoint à droite <formula notation="TeX">\pi_N</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\operatorname{Hom}_{S\text{-mod.\ gr.}}\bigl(\omega_N(M), \mathcal{M}\bigr)
  \simeq \operatorname{Hom}_k\bigl(M, \pi_N(\mathcal{M})\bigr)</formula>
en posant
<formula notation="TeX" rend="display">\pi_N(\mathcal{M}) \subset \prod_{i \geq N} \mathcal{M}_i ,\qquad
  \pi_N(\mathcal{M}) = \bigl\{ (x_i)_{i \geq N} \bigm| x_i\, T^{(j)} = c_{ij}\, x_{i+j}
  \ \ \forall i \geq N,\ j \geq 1 \bigr\} .</formula>
En considération de ceci, <del>il existe</del> les parties a) et b) du corollaire 1 sont
équivalentes, b) signifiant que l'hom. can. d'adjonction
<formula notation="TeX">M \to \pi_N(\omega_N(M))</formula> est <del><gap reason="illegible"/></del> un isomorphisme.</p>
<p><hi rend="bold">Rmq. 2.</hi> Considérons <formula notation="TeX">\omega_0(M) = M \otimes_k S = M \otimes_k k\{T\}</formula> ; alors
<formula notation="TeX">\omega_N(M) = S^{+(N)} \cdot \omega_0(M)</formula>. <del><gap reason="illegible"/></del> <unclear>Si on veut</unclear> aussi écrire,
si <formula notation="TeX">N \geq N' \geq 0</formula>,
<formula notation="TeX" rend="display">\omega_N(M) \simeq \sum_{i \geq N} \omega_{N'}(M)_i
  \overset{\text{déf}}{=} \tau_{\geq N}\bigl(\omega_{N'}(M)\bigr)
  \qquad \text{(« troncation »)} .</formula>
Donc on</p>
<pb n="25" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/136.pdf#page=26"/><p>voit donc que les foncteurs « ombres » <formula notation="TeX">\omega_N</formula> sont d'autant plus grossiers que <formula notation="TeX">N</formula> est
plus grand. Néanmoins ils sont tous pleinement fidèles (NB les foncteurs <formula notation="TeX">\tau_N</formula> ne sont pas
pl. fidèles bien sûr, pas <unclear>même</unclear> sur la sous-catégorie des « ombres virtuelles
d'ordre <formula notation="TeX">N-1</formula> », i.e. des modules gradués dont les composantes sont nulles en degrés
<formula notation="TeX">\leq N-1</formula>.</p>
<p>Soit <formula notation="TeX">\mathrm{Omb}(k)</formula> la catégorie des « ombres virtuelles » de <formula notation="TeX">k</formula>-modules, i.e. des
<formula notation="TeX">S = k\{T\}</formula>-modules gradués [à degrés <formula notation="TeX">\geq 0</formula> ?]. Soit, <formula notation="TeX">\forall N \geq 0</formula>,
<formula notation="TeX">\mathrm{Omb}_{N\text{-tr}}(k)</formula> la sous-catégorie pleine des modules <formula notation="TeX">N</formula>-négligeables,
i.e. tels que <formula notation="TeX">\mathcal{M}_i = 0</formula> si <formula notation="TeX">i \geq N</formula>.
<note type="editorial" resp="#pass">le signe entre <formula notation="TeX">i</formula> et <formula notation="TeX">N</formula> est surchargé ; la lecture <formula notation="TeX">\geq</formula> est celle qui s'accorde avec la phrase suivante.</note>
C'est une sous-catégorie épaisse <add>la s.-cat. pleine de <formula notation="TeX">\mathrm{Omb}</formula> formée</add>, la
catégorie quotient <del>est</del> <add>(des « <formula notation="TeX">N</formula>-ombres virtuelles »)</add> est can. équivalente à
celle des <formula notation="TeX">S</formula>-modules gradués tels que <formula notation="TeX">\mathcal{M}_i = 0</formula> si <formula notation="TeX">i &lt; N</formula>. Le foncteur quotient
s'identifie donc au foncteur « troncature » <formula notation="TeX">\tau_N</formula>. On vérifie que
<formula notation="TeX" rend="display">\tau_N(\mathcal{M}) \hookrightarrow \mathcal{M}</formula>
(inclusion fonctorielle) <add>correspondant au fait que</add> <del>le foncteur <gap reason="illegible"/></del> <unclear>le
quotient</unclear> admet un adjoint à droite (cf. <unclear>fid. comme de part</unclear>)
<formula notation="TeX" rend="display">\operatorname{Hom}_{\mathrm{Omb}}\bigl(\mathcal{N}, \tau_N(\mathcal{M})\bigr) \simeq
  \operatorname{Hom}_{N\text{-}\mathrm{Omb}\ \text{ou}\ \mathrm{Omb}}\bigl(\tau_N(\mathcal{N}), \tau_N(\mathcal{M})\bigr) .</formula></p>
<p>Appelons « négligeables » dans <formula notation="TeX">\mathrm{Omb}</formula> les ombres <formula notation="TeX">\mathcal{M}</formula> (qui sont
<formula notation="TeX">\varinjlim</formula> <add>filtrantes</add> d'ombres <formula notation="TeX">N</formula>-négligeables (pour <formula notation="TeX">N</formula> variable)), i.e. telles que
(<formula notation="TeX">\forall i \in \mathbb{Z}</formula>) <formula notation="TeX">\forall x \in \mathcal{M}_i</formula>, <formula notation="TeX">\exists N \in \mathbb{N}</formula> tel que
<formula notation="TeX">T^{(\alpha)} \cdot x = 0</formula> pour <formula notation="TeX">\alpha \geq N</formula>, i.e. <formula notation="TeX">S^{+(N)} \cdot x = 0</formula>. C'est encore une
sous-catégorie épaisse, et la localisée est
<note type="editorial" resp="#pass">la phrase s'arrête là ; la page suivante reprend sur une autre feuille.</note></p>
</div>
<div type="section">
<head>Le théorème sur <formula notation="TeX">M \otimes_k S</formula></head>
<pb n="26" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/136.pdf#page=27"/><p><formula notation="TeX">S = k\{T\}</formula> (polynômes à p.d.), anneau gradué à degrés <formula notation="TeX">\geq 0</formula> ; <formula notation="TeX">M</formula> un <formula notation="TeX">k</formula>-module,
<formula notation="TeX">N \geq 0</formula>, d'où <formula notation="TeX">M \otimes_k S</formula> et par suite
<formula notation="TeX" rend="display">M \otimes_k S \to \varphi_N \tau_N (M \otimes_k S) .</formula></p>
<p><hi rend="bold">Thm.</hi> L'hom. précédent est un iso en degrés <formula notation="TeX">\geq 0</formula>, i.e. on a
<formula notation="TeX" rend="display">(*) \qquad M \otimes_k S \xrightarrow{\ \sim\ } \varphi^{\circ}_N \tau_N (M \otimes_k S)
  \qquad (\forall N \geq 0) .</formula>
En somme <unclear>équivalent</unclear> : <formula notation="TeX">M \otimes_k S \in \operatorname{Im}</formula> de <formula notation="TeX">\varphi^{\circ}_N</formula>,
<formula notation="TeX">M \otimes_k S \in \operatorname{Im}</formula> de <formula notation="TeX">\varphi^{\circ}_{\infty}</formula> ; on <unclear>énonce</unclear>
<gap reason="illegible"/>.</p>
<p>NB En degrés <formula notation="TeX">\geq N</formula>, c'est clair que c'est un isom., il suffit donc de regarder les degrés
<formula notation="TeX">0 \leq i &lt; N</formula>. Le cas <formula notation="TeX">i = 0</formula> a été traité déjà par une démonstration explicite (on la
retrouvera dans la dém. qui suivra).</p>
<p><hi rend="italic">Reformulation du Thm</hi> : si <formula notation="TeX">0 \leq i \leq N</formula>, on a
<formula notation="TeX" rend="display">(M \otimes_k S)_i \xrightarrow{\ \sim\ }
  \operatorname{Hom}^i\bigl(\tau_{N-i}(S), M \otimes_k S\bigr) ,
  \qquad (M \otimes S)_i \simeq M ,\quad \xi\, T^{(i)} \leftarrow\!\shortmid\ \xi</formula>
(seul le cas <formula notation="TeX">0 \leq i &lt; N</formula> étant à établir).</p>
<p><hi rend="bold">Cor.</hi>
<formula notation="TeX">\operatorname{Ext}^n\bigl(\tau_{N-i}(S)[-i], M \otimes_k S\bigr) = 0</formula> si <formula notation="TeX">n &gt; 0</formula>,
<formula notation="TeX">\forall i \geq 0</formula> (seul le cas <formula notation="TeX">i &lt; N</formula> est non trivial).
<note type="editorial" resp="#pass">lecture du corollaire incertaine : l'indice et le décalage sont serrés.</note></p>
<p>Ce théorème équivaut à l'énoncé suivant, où <formula notation="TeX">k</formula> ne figure plus :</p>
<p><hi rend="bold">Th.</hi> Soient <formula notation="TeX">0 \leq i \leq N</formula> deux entiers, <formula notation="TeX">M</formula> un <formula notation="TeX">\mathbb{Z}</formula>-module,
<formula notation="TeX">(\xi_k)_{k \geq N}</formula> une famille d'éléments de <formula notation="TeX">M</formula>, telle que l'on ait
<formula notation="TeX" rend="display">(1) \qquad c_{l,k}\, \xi_k = c_{l, k-i}\, \xi_{k+l} \qquad \text{pour } k \geq N,\ l \geq 0 .</formula></p>
<pb n="27" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/136.pdf#page=28"/><p>Alors il existe un unique <formula notation="TeX">\xi \in M</formula> tel que l'on ait
<formula notation="TeX" rend="display">(2) \qquad \xi_k = c_{i, k-i}\, \xi \quad \Bigl(= \binom{k}{i} \xi\Bigr)
  \qquad \text{pour tout } k \geq N .</formula>
(NB <formula notation="TeX">c_{h,l}</formula> désigne le coefficient binomial <formula notation="TeX">\frac{(h+l)!}{h!\,l!}</formula>.)</p>
<p><hi rend="bold">Dém.</hi> (1) Réduction au cas où <formula notation="TeX">\exists p</formula> nb premier, tel que <formula notation="TeX">n \cdot \mathrm{id}_M</formula>
bijectif <formula notation="TeX">\forall n \in \mathbb{Z}</formula> tel que <formula notation="TeX">(n, p) = 1</formula>, i.e. <formula notation="TeX">M</formula> un <formula notation="TeX">\mathbb{Z}_p</formula>-module
(<formula notation="TeX">\mathbb{Z}_p \overset{\text{déf}}{=} \mathbb{Z}_{(p\mathbb{Z})}</formula>). Supposons qu'on sache
prouver dans ce cas <gap reason="illegible"/> (il existe alors <formula notation="TeX">k = k(p)</formula> tel que
<formula notation="TeX">c_{k, k-i} \not\equiv 0 \ (p)</formula>, i.e. <formula notation="TeX">c_{k, k-i} \in \mathbb{Z}_p^*</formula>). Prouvons le th. en
général. Les <formula notation="TeX">c_{k, k-i}</formula> (<formula notation="TeX">k \geq N</formula>) ne sont pas <unclear>tous</unclear> divisibles par un même nb
premier, donc ils sont premiers entre eux, donc <formula notation="TeX">\exists\, k_1, \ldots, k_r \geq N</formula> et des
entiers <formula notation="TeX">m_1, \ldots, m_r \in \mathbb{Z}</formula> tels que
<formula notation="TeX" rend="display">\sum_{\alpha=1}^{r} m_\alpha\, c_{k_\alpha, k_\alpha - i} = 1 .</formula>
Donc la relation (2) implique, en multipliant par les <formula notation="TeX">m_\alpha</formula> et sommant,
<formula notation="TeX" rend="display">\xi = \sum_{1}^{r} m_\alpha\, \xi_{k_\alpha} ,</formula>
d'où l'unicité de <formula notation="TeX">\xi</formula>. Prouvons qu'avec ce choix de <formula notation="TeX">\xi</formula>, on a bien (2), i.e.
<formula notation="TeX" rend="display">\xi_k = c_{k, k-i} \sum_{1}^{r} m_\alpha\, \xi_{k_\alpha} .</formula>
Pour prouver que cette relation est vraie, <del><gap reason="illegible"/></del> il suffit de prouver qu'elle est
vraie dans chaque <formula notation="TeX">M_p = M \otimes_{\mathbb{Z}} \mathbb{Z}_p</formula> (<formula notation="TeX">p \in P</formula>). Mais c'est une
conséquence immédiate du fait que le th. est vrai pour <formula notation="TeX">M_p</formula>.
<note type="editorial" resp="#pass">ici et à la page précédente il écrit tantôt <formula notation="TeX">c_{k,k-i}</formula>, tantôt <formula notation="TeX">c_{i,k-i}</formula> ; ces deux coefficients sont égaux, transcrits tels qu'écrits.</note></p>
<pb n="28" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/136.pdf#page=29"/><p>(2) <hi rend="italic">Cas où <formula notation="TeX">M</formula> est un <formula notation="TeX">\mathbb{Z}_p</formula>-module.</hi> Notons d'abord qu'il existe des <formula notation="TeX">k</formula>
arbitrairement grands tels que <formula notation="TeX">c_{i, k-i} \in \mathbb{Z}_p^*</formula>, i.e. 
<formula notation="TeX">c_{i, k-i} \not\equiv 0 \ (p)</formula>. Posons <formula notation="TeX">k - i = j</formula> ; il suffit de prendre <formula notation="TeX">j = p^\varepsilon</formula>,
avec <formula notation="TeX">\varepsilon</formula> tel que <formula notation="TeX">p^\varepsilon &gt; i</formula>, donc <formula notation="TeX">k = i + p^\varepsilon</formula>. Cela montre
l'unicité de <formula notation="TeX">\xi</formula>, car si <formula notation="TeX">k_0</formula> est tel que <formula notation="TeX">c_{i, k_0 - i} \in \mathbb{Z}_p^*</formula>, on aura
<del><gap reason="illegible"/></del> <formula notation="TeX">\xi = c_{i, k_0 - i}^{-1}\, \xi_{k_0}</formula>.</p>
<p>Considérons donc le système des <del><gap reason="illegible"/></del> <formula notation="TeX">\xi'_k = c_{i, k-i}\, \xi</formula> ; on voit de suite
que <del><unclear>analogue</unclear></del> <formula notation="TeX">(\xi'_k)_{k \geq N}</formula> satisfait les conditions (1) (où on
substitue <formula notation="TeX">\xi'_k</formula> à <formula notation="TeX">\xi_k</formula>), et <formula notation="TeX">\xi'_{k_0} = \xi_{k_0}</formula> ; donc, posant
<formula notation="TeX">\eta_k = \xi'_k - \xi_k</formula>, les <formula notation="TeX">(\eta_k)_{k \geq N}</formula> satisfont encore (1), et de plus
<formula notation="TeX">\eta_{k_0} = 0</formula>. Il suffit de prouver tous <formula notation="TeX">\eta_k = 0</formula> <del>donc</del> <formula notation="TeX">\forall k \geq N</formula>.
Donc on est ramené au</p>
<p><hi rend="bold">Corollaire.</hi> Si <formula notation="TeX">(\xi_k)_{k \geq N}</formula> <del>est</del> satisfait (1), et si de plus
<del><gap reason="illegible"/></del> il existe un <formula notation="TeX">k_0 \geq N</formula> tel que
<formula notation="TeX" rend="display">(1') \quad \xi_{k_0} = 0 , \qquad (3) \quad c_{i, k_0 - i} \not\equiv 0 \ (p) ,</formula>
alors <formula notation="TeX">\xi_k = 0</formula> <formula notation="TeX">\forall k \geq N</formula>.</p>
<pb n="29" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/136.pdf#page=30"/><p><hi rend="bold">Dém.</hi> En deux étapes.
<hi rend="bold">Lemme 1.</hi> <add>Si <formula notation="TeX">k \geq N</formula> tel que</add> <formula notation="TeX">\xi_k = 0</formula> si <formula notation="TeX">c_{i, k-i} \not\equiv 0 \ (p)</formula>.
<note type="editorial" resp="#pass">l'énoncé du lemme 1 est écrit en abrégé entre les lignes ; c'est la conclusion énoncée à la fin de la p. 31.</note></p>
<p><hi rend="bold">Lemme 1.1.</hi> Soient <del><formula notation="TeX">k_1, k</formula></del> <formula notation="TeX">k' \geq k \geq N</formula> tels que, posant <formula notation="TeX">j = k - i</formula>,
<formula notation="TeX">j' = k' - i</formula>, on ait
<formula notation="TeX" rend="display">(4) \qquad c_{i,j} \not\equiv 0 \ (p) \quad \text{et} \quad c_{i,j'} \not\equiv 0 \ (p) .</formula>
Alors on a l'équivalence
<formula notation="TeX" rend="display">(5) \qquad c_{j'-j, j} \not\equiv 0 \ (p) \iff c_{j'-j, j+i} \not\equiv 0 \ (p) ,</formula>
et si les conditions équivalentes (5) sont satisfaites, on a l'équivalence
<formula notation="TeX" rend="display">(6) \qquad \xi_k = 0 \iff \xi_{k'} = 0 .</formula></p>
<p><hi rend="bold">Dém. de 1.1.</hi> Calculons dans <formula notation="TeX">\mathbb{Q}</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">(a) \quad \frac{c_{j'-j, j+i}}{c_{j'-j, j}}
  = \frac{(j'+i)!}{(j'-j)!\,(j+i)!} : \frac{j'!}{(j'-j)!\, j!} ,
  \qquad
  (b) \quad \frac{c_{i, j'}}{c_{i, j}} = \frac{(i+j')!}{i!\, j'!} : \frac{(i+j)!}{i!\, j!} .</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">suivent une ligne (b') biffée, un encadré biffé (« Or dans <formula notation="TeX">\mathbb{Z}_p</formula> <gap reason="illegible"/> »), et une ligne (c) encadrée, <formula notation="TeX">\frac{j'!}{j!} : \frac{(j'+i-j)!}{i!}</formula>, dont la fin est raturée et illisible.</note>
Donc les deux quotients (a) et (b) sont égaux, et comme (b) est un quotient de deux unités
<del>de <formula notation="TeX">\mathbb{Z}_p</formula></del> <add>de <formula notation="TeX">\mathbb{Z}_p</formula></add>, on voit que <formula notation="TeX">c_{j'-j, j+i}</formula> et
<formula notation="TeX">c_{j'-j, j}</formula> sont également divisibles, donc l'un est une unité ssi l'autre l'est. Quand il
en est ainsi, les</p>
<pb n="30" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/136.pdf#page=31"/><p>relations (1) avec <formula notation="TeX">l = k' - k = j' - j</formula> donnent
<formula notation="TeX" rend="display">c_{j'-j, j+i}\, \xi_k = c_{j'-j, j}\, \xi_{k'} ,</formula>
et comme les coeff. sont des unités de <formula notation="TeX">\mathbb{Z}_p</formula>, on en conclut que
<formula notation="TeX">\xi_k = 0 \iff \xi_{k'} = 0</formula>, cqfd.</p>
<p><hi rend="bold">Dém. du lemme 1.</hi> Considérons le développement <formula notation="TeX">p</formula>-adique de <formula notation="TeX">i</formula> :
<formula notation="TeX" rend="display">i = i_0 + i_1 p + \cdots + i_r p^r \qquad 0 \leq i_\alpha \leq p - 1 \quad (0 \leq \alpha \leq r) ,</formula>
où on prendra <formula notation="TeX">r</formula> arbitrairement grand (sans même supposer que <formula notation="TeX">i_r \neq 0</formula> !). Considérons de
même le développement de <formula notation="TeX">j = k - i</formula> :
<formula notation="TeX" rend="display">j = j_0 + j_1 p + \cdots + j_r p^r \qquad 0 \leq j_\alpha \leq p - 1 \quad (0 \leq \alpha \leq r) .</formula>
L'hyp. <formula notation="TeX">c_{i,j} \not\equiv 0 \ (p)</formula> signifie que <formula notation="TeX">i_\alpha + j_\alpha \leq p - 1</formula>
<formula notation="TeX">\forall\, 0 \leq \alpha \leq r</formula>. Soit <del><gap reason="illegible"/></del>
<formula notation="TeX" rend="display">\delta_\alpha = (p-1) - (i_\alpha + j_\alpha) , \quad 0 \leq \delta_\alpha \leq p-1 ;
  \qquad
  j'_\alpha \overset{\text{déf}}{=} j_\alpha + \delta_\alpha = (p-1) - i_\alpha</formula>
(<formula notation="TeX">0 \leq j'_\alpha \leq p-1</formula>) et considérons <formula notation="TeX">j' = \sum_0^r j'_\alpha p^\alpha</formula>, donc
<formula notation="TeX">j' \geq j</formula> (<formula notation="TeX">\geq N</formula>) et <formula notation="TeX">j' - j = \delta \overset{\text{déf}}{=} \sum_0^r \delta_\alpha p^\alpha</formula>.
On a alors <del>(en plus de <formula notation="TeX">c_{i,j} \not\equiv 0</formula>)</del>
<formula notation="TeX" rend="display">c_{i, j'} \not\equiv 0 \ (p) \quad \text{car } i_\alpha + j'_\alpha \ (= p - 1) \leq p - 1 \ \ \forall \alpha ,</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">c_{j'-j, j} = c_{\delta, j} \not\equiv 0 \ (p) \quad \text{car } \delta_\alpha + j_\alpha = j'_\alpha \leq p - 1 ,</formula></p>
<p><note type="authorial" place="margin">Présentation plus simple : soit <formula notation="TeX">r \geq 0</formula> tel que <formula notation="TeX">p^r &gt; i + j</formula>, soit
<formula notation="TeX">\delta = p^r - 1 - (i+j)</formula>, d'où <formula notation="TeX">i + j + \delta = p^r - 1</formula> <formula notation="TeX">[= i + (j + \delta)]</formula>. Alors on a
<formula notation="TeX">c_{i, j+\delta} \not\equiv 0 \ (p)</formula>, <formula notation="TeX">c_{i+j, \delta} \not\equiv 0 \ (p)</formula> (compte tenu de
<formula notation="TeX">c_{ij} \not\equiv 0 \ (p)</formula>), donc <formula notation="TeX">\xi_k = 0 \iff \xi_{k'} = 0</formula>, où
<formula notation="TeX">k' = j' + i = j + \delta + i = p^r - 1</formula>, i.e. <gap reason="illegible"/></note>
<note type="editorial" resp="#pass">note marginale écrite le long du bord gauche, la feuille tournée ; deux mots biffés illisibles y sont omis.</note></p>
<pb n="31" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/136.pdf#page=32"/><p>donc en vertu de (1.1), on a <formula notation="TeX">\xi_k = 0 \iff \xi_{k'} = 0</formula>, où
<formula notation="TeX" rend="display">k' = i + j' = \sum_0^r (p-1) p^\alpha = p^{r+1} - 1 ;</formula>
donc on trouve que
<formula notation="TeX" rend="display">\xi_k = 0 \iff \xi_{p^{r+1} - 1} = 0 .</formula>
Pour <unclear>un</unclear> <formula notation="TeX">\tilde k</formula> <unclear>voisin</unclear>, on trouve, si <formula notation="TeX">\tilde k</formula> satisfait la même
condition que <formula notation="TeX">k</formula>, savoir <formula notation="TeX">c_{i, \tilde k - i} \not\equiv 0</formula>,
<formula notation="TeX">\xi_{\tilde k} = 0 \iff \xi_{p^{r+1}-1} = 0</formula>, où on choisit <formula notation="TeX">r</formula> tel que
<formula notation="TeX">p^{r+1} \geq</formula> <del><gap reason="illegible"/></del> <formula notation="TeX">j, \tilde j</formula> (<formula notation="TeX">\geq i</formula>). En comparant, on trouve
<formula notation="TeX">\xi_k = 0 \iff \xi_{\tilde k} = 0</formula>, i.e. si un <formula notation="TeX">\xi_k</formula> avec <formula notation="TeX">k \geq N</formula>,
<formula notation="TeX">c_{k, k-i} \not\equiv 0 \ (p)</formula>, est nul, tous le sont, cqfd.</p>
<p><hi rend="italic">Fin de la démonstration.</hi> Il <del>suffit de</del> faut prouver <formula notation="TeX">\xi_k = 0</formula>
<formula notation="TeX">\forall k \geq N</formula>. On a
<formula notation="TeX" rend="display">c_{l,k}\, \xi_k = c_{l, k-i}\, \xi_{k+l} \qquad \forall l \geq 0 ,</formula>
et il suffit de prouver qu'il existe <formula notation="TeX">l \geq 0</formula> tel que <formula notation="TeX">c_{l,k} \not\equiv 0 \ (p)</formula>, et de plus
<formula notation="TeX">\xi_{k+l} = 0</formula>, ce qui est le cas <del>si</del> en vertu de 1.1. si
<formula notation="TeX">c_{i, (k+l) - i} \not\equiv 0 \ (p)</formula>. Posons <formula notation="TeX">k - i = j</formula>, i.e. <formula notation="TeX">k = i + j</formula> ; on veut</p>
<pb n="32" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/136.pdf#page=33"/><p>donc <formula notation="TeX">c_{l, i+j}</formula> et <formula notation="TeX">c_{l+j, i} \not\equiv 0 \ (p)</formula>. C'est le contenu du</p>
<p><hi rend="bold">Lemme 2.</hi> Soient <formula notation="TeX">i, j \geq 0</formula>. Alors il existe <formula notation="TeX">l \geq 0</formula> tel que <del><gap reason="illegible"/></del>
<formula notation="TeX">c_{i+j, l}</formula> et <formula notation="TeX">c_{i, j+l}</formula> soient <formula notation="TeX">\not\equiv 0 \ (p)</formula>.</p>
<p><note type="editorial" resp="#pass">la démonstration qui suit est barrée de longs traits obliques jusqu'au haut de la p. 33 ; elle est transcrite en entier.</note>
<del>Dém.</del> Considérons les développements <formula notation="TeX">p</formula>-adiques de <formula notation="TeX">i</formula> et <formula notation="TeX">j</formula> :
<formula notation="TeX" rend="display">i = i_0 + i_1 p + \cdots + i_r p^r , \qquad j = j_0 + j_1 p + \cdots + j_r p^r ;</formula>
alors le développement <formula notation="TeX">p</formula>-adique de <del><gap reason="illegible"/></del> <add><formula notation="TeX">\sigma = i + j</formula></add>
<formula notation="TeX" rend="display">\sigma = \sigma_0 + \sigma_1 p + \cdots + \sigma_{r+1} p^{r+1}</formula>
est donné par le procédé usuel bien connu, i.e. on détermine par récurrence les couples
d'entiers <del><gap reason="illegible"/></del> <formula notation="TeX">\sigma_\alpha</formula> (<formula notation="TeX">0 \leq \alpha \leq r+1</formula>) et <formula notation="TeX">\rho_\alpha</formula>
(<formula notation="TeX">-1 \leq \alpha \leq r</formula>) — les <formula notation="TeX">\rho_\alpha</formula> sont les « retenues », égales soit à 0 ou 1 —
en posant
<formula notation="TeX" rend="display">(a) \quad \rho_{-1} = 0 ,</formula>
puis par récurrence par (<formula notation="TeX">0 \leq \alpha \leq r</formula>)
<formula notation="TeX" rend="display">(b) \quad i_\alpha + j_\alpha + \rho_{\alpha - 1} = \sigma_\alpha + p\, \rho_\alpha ,
  \qquad 0 \leq \sigma_\alpha, \rho_\alpha \leq p - 1</formula>
(cela détermine <formula notation="TeX">\sigma_\alpha</formula> et <formula notation="TeX">\rho_\alpha</formula>), enfin
<formula notation="TeX" rend="display">(c) \quad \sigma_{r+1} = \rho_r .</formula>
Posons
<formula notation="TeX" rend="display">l_\alpha = (p-1) - \sigma_\alpha \quad (0 \leq \alpha \leq r+1) ,
  \qquad l = \sum_0^{r+1} l_\alpha p^\alpha ,</formula>
d'où
<formula notation="TeX" rend="display">\sigma + l = \sum_0^{r+1} (p-1) p^\alpha = p^{r+2} - 1 ,
  \quad \text{i.e.} \quad l = p^{r+2} - 1 - \sigma .</formula>
On a alors, grâce à (b),
<formula notation="TeX" rend="display">(a') \quad \rho_{-1} = 0 ,</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">(b') \quad (i_\alpha + j_\alpha + l_\alpha) + \rho_{\alpha-1} = (p-1) + p\, \rho_\alpha
  \quad \text{si } 0 \leq \alpha \leq r</formula>
(où <formula notation="TeX">\sigma_\alpha</formula> et <formula notation="TeX">\rho_\alpha</formula> sont <formula notation="TeX">\geq 0</formula>, <formula notation="TeX">\leq p-1</formula>),
<formula notation="TeX" rend="display">(b')^{\text{bis}} \quad i_{r+1} + j_{r+1} + l_{r+1} + \rho_r = (p-1) + p \cdot 0
  \qquad (i_{r+1} = 0,\ j_{r+1} = 0) ;</formula>
<del>(c') <gap reason="illegible"/></del> ce qui montre que <del><gap reason="illegible"/></del> l'addition des</p>
<pb n="33" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/136.pdf#page=34"/><p><note type="editorial" resp="#pass">le haut de la page, encore sous les traits obliques, achève la phrase (« entiers <formula notation="TeX">i</formula>, <formula notation="TeX">j</formula>, <formula notation="TeX">l</formula>, donnés par leurs développements <formula notation="TeX">p</formula>-adiques … ») ; le reste est illisible.</note>
Soit <formula notation="TeX">r \geq 0</formula> tel que <formula notation="TeX">p^r &gt; i + j</formula>, soit <del><gap reason="illegible"/></del> <formula notation="TeX">l = p^r - 1 - (i+j)</formula>.
<del><unclear>Je dis que</unclear></del> <gap reason="illegible"/>
<formula notation="TeX" rend="display">i + j + l = p^r - 1 = \sum_{\alpha=0}^{r-1} (p-1) p^\alpha
  \qquad [\,(i+j) + l = i + (j+l)\,] .</formula>
On sait alors, par le critère habituel, que l'on a <formula notation="TeX">c_{i+j, l} \not\equiv 0 \ (p)</formula>, et pour la
même raison <formula notation="TeX">c_{i, j+l} \not\equiv 0 \ (p)</formula>, cqfd.</p>
<p>NB Le lemme commun qui a servi dans les lemmes 1 et 2 est le suivant : si <formula notation="TeX">\mu, \nu \geq 0</formula>
sont tels que <formula notation="TeX">\mu + \nu = p^r - 1</formula> (<formula notation="TeX">r \geq 0</formula> convenable), alors
<formula notation="TeX">c_{\mu, \nu} \not\equiv 0 \ (p)</formula>. <del>(plus précisément, <formula notation="TeX">c_{\mu,\nu}</formula> <gap reason="illegible"/>)</del></p>
<pb n="34" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/136.pdf#page=35"/><p><note type="editorial" resp="#pass">calculs isolés sur un petit feuillet, sans texte.</note>
<formula notation="TeX" rend="display">\boxed{\ v_p(n!) = \frac{n - \mathrm{chif}_p\, n}{p-1}\ }
  \qquad n = \sum_{\alpha \geq 0} n_\alpha p^\alpha , \quad
  \mathrm{chif}_p\, n = \sum n_\alpha</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">n - \mathrm{chif}_p\, n = \sum n_\alpha (p^\alpha - 1) , \qquad
  \frac{n - \mathrm{chif}_p\, n}{p-1} = \sum_\alpha n_\alpha (1 + \cdots + p^{\alpha-1})</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\text{\struck{$v_p(n!)$}}\ \
  v_p\Bigl(\frac{p^n}{n!}\Bigr) = n - \frac{n - \mathrm{chif}_p\, n}{p-1}
  = \frac{\mathrm{chif}_p(n) + n(p-2)}{p-1}</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">v_p\bigl((n+1)!\bigr) =</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">la ligne reste inachevée ; un trait la sépare de la suite.</note>
<formula notation="TeX" rend="display">v_p\Bigl(\frac{p^{r+1}!}{(p^r!)^p\, p!}\Bigr)
  = \underbrace{v_p(p^{r+1}!)}_{\frac{p^{r+1}-1}{p-1}}
  - p\, \underbrace{v_p(p^r!)}_{\frac{p^r - 1}{p-1}}
  - \underbrace{v_p(p!)}_{1}
  = 0</formula></p>
</div>
<div type="section">
<head>Hom homogènes et troncatures</head>
<pb n="36" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/136.pdf#page=37"/><p><formula notation="TeX" rend="display">\begin{aligned}
    \operatorname{Hom}^d(M^*, \varphi_N N^*)
    &amp;= \operatorname{Hom}(M^*[-d], \varphi_N N^*) \\
    &amp;\simeq \operatorname{Hom}\bigl(\tau_N(M^*[-d]), N^*\bigr) \\
    &amp;\simeq \operatorname{Hom}\bigl((\tau_{N-d} M^*)[-d], N^*\bigr) \\
    &amp;\simeq \operatorname{Hom}^d(\tau_{N-d} M^*, N^*)
  \end{aligned}</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">N^* \in \operatorname{Ob} \mathcal{M}_N \qquad
  \boxed{\ \operatorname{Hom}^d(M^*, \varphi_N N^*) \simeq \operatorname{Hom}^d(\tau_{N-d} M^*, N^*)\ }</formula></p>
<p><hi rend="italic">Supposons</hi>
<formula notation="TeX" rend="display">M^* \in \mathcal{M}^*\ [\text{i.e. } M^j = 0 \text{ si } j &lt; -d] ,</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">N^* = \tau_N N \otimes_k S_k \simeq \tau_N N_{S_k} \quad (N \text{ un } k\text{-module}) ,
  \qquad N \geq 0 .</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">il emploie la même lettre <formula notation="TeX">N</formula> pour l'entier de troncature et pour le <formula notation="TeX">k</formula>-module.</note>
Alors
<formula notation="TeX" rend="display">\operatorname{Hom}^d(M^*, \varphi_N \tau_N N_{S_k})
  = \operatorname{Hom}^d(M^*, \underbrace{\varphi_N \tau_N N_{S_k}}_{= \tau_N \varphi_N \tau_N N_{S_k}})
  = \operatorname{Hom}^d(M^*, \tau_N \ldots</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">la ligne s'interrompt sur un début de fraction. La moitié inférieure de la feuille, écrite tête-bêche et barrée de deux longs traits obliques, porte un autre calcul sans rapport apparent :</note>
<note type="drawing" resp="#pass">une boucle et quelques points, avec des flèches à double pointe partant d'un sommet, étiquetées <formula notation="TeX">x</formula> et <formula notation="TeX">xg</formula> ; au-dessous « Diagramme de Cayley » et un encadré « <formula notation="TeX">g</formula>, <formula notation="TeX">g'</formula>, <formula notation="TeX">gh</formula> » ; une seconde boucle et deux flèches horizontales vers la gauche.</note></p>
<pb n="38" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/136.pdf#page=39"/><p>d'où
<formula notation="TeX" rend="display">\boxed{\ \operatorname{Hom}^d(M^*, N \otimes_k S_k)
  \simeq \operatorname{Hom}^d\bigl(\tau_{N-d} M, \tau_N (N \otimes_k S_k)\bigr)\ }
  \qquad \text{si }
  \begin{cases} M^* \in \mathcal{M}_{-d} \\ N \geq 0 \end{cases}</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">dans le premier encadré, un symbole raturé illisible précède <formula notation="TeX">N \otimes_k S_k</formula>.</note>
p. ex.
<formula notation="TeX" rend="display">\boxed{
  \begin{aligned}
    \operatorname{Hom}^d(M \otimes_k S_k, N \otimes_k S_k)
    &amp;\xrightarrow{\ \sim\ } \operatorname{Hom}^d(\tau_{N-d} M_{S_k}, \tau_N N_{S_k}) \\
    &amp;\simeq \operatorname{Hom}_k(M, N)
    \qquad \text{si } d \geq 0,\ N \geq 0
  \end{aligned}}</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">sous <formula notation="TeX">\operatorname{Hom}_k</formula>, l'indice <formula notation="TeX">k</formula> est écrit sur un symbole raturé.</note></p>
<p>Hom. homogènes de degré <formula notation="TeX">d \in \mathbb{Z}</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\tau_\alpha M_{S_k} \to \tau_\beta N_{S_k} \qquad (\beta \geq \alpha) .</formula></p>
<p>a) <del><formula notation="TeX">d \geq 0</formula></del>. Supposons d'abord <formula notation="TeX">\boxed{d \geq \beta - \alpha}</formula>, i.e. 
<formula notation="TeX">\alpha + d \geq \beta</formula>. On a <del><formula notation="TeX">\operatorname{Hom}^i(M</formula> <gap reason="illegible"/></del>
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{aligned}
    \operatorname{Hom}^d(\tau_\alpha M_{S_k}, \tau_\beta N_{S_k})
    &amp;\xleftarrow{\ \sim\ } \operatorname{Hom}^d\bigl(\tau_\alpha M_{S_k},
      \underbrace{\tau_{\alpha+d} \tau_\beta N_{S_k}}_{= \tau_{\alpha+d} N_{S_k}}\bigr) \\
    &amp;\xleftarrow{\ \sim\ } \operatorname{Hom}^d(M_{S_k}, N_{S_k}) \simeq \operatorname{Hom}_k(M, N)
  \end{aligned}</formula>
(si <formula notation="TeX">u : M \to N</formula>, il lui correspond l'hom.
<formula notation="TeX" rend="display">m\, T^{(j)} \longmapsto u(m)\, T^{(d)} T^{(j)} = c_{d,j}\, u(m)\, T^{(d+j)} ,
  \qquad j \geq \alpha \ ) .</formula></p>
<p>b) Supposons <formula notation="TeX">0 \leq d &lt; \beta - \alpha</formula> <add>i.e. <formula notation="TeX">\beta \geq \beta - d &gt; \alpha</formula></add> ; on a alors
<formula notation="TeX" rend="display">\text{\struck{$\operatorname{Hom}^d(\tau_\alpha M_{S_k}, \tau_\beta N_{S_k})
  \to \operatorname{Hom}^d(\tau_{\beta-d} M_{S_k}, \tau_\beta N_{S_k})
  \simeq \operatorname{Hom}_k(M, N)$}}</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">la flèche biffée porte en dessous l'abréviation « inj. ».</note></p>
<pb n="40" facs="https://grothendieck.umontpellier.fr/136.pdf#page=41"/><p><formula notation="TeX" rend="display">\operatorname{Hom}^d\bigl(\tau_\alpha M_{S_k}, \underbrace{\tau_\beta N_{S_k}}_{\cap\ \tau_{\alpha+d} N_{S_k}}\bigr)
  \hookrightarrow \operatorname{Hom}^d(\tau_\alpha M_{S_k}, \tau_{\alpha+d} N_{S_k})
  \simeq \operatorname{Hom}_k(M, N)</formula>
(sous-mod. des hom. de degré <formula notation="TeX">d</formula> de <formula notation="TeX">\tau_\alpha M_{S_k}</formula> dans
<formula notation="TeX">\tau_{\alpha+d} N_{S_k}</formula> qui <unclear>envoient</unclear> <formula notation="TeX">\tau_\alpha M_{S_k}</formula> dans
<formula notation="TeX">\tau_\beta N_{S_k} \subset \tau_{\alpha+d} N_{S_k}</formula>).</p>
<p>Il faut <unclear>donc prendre</unclear> les <formula notation="TeX">u : M \to N</formula> tels que l'hom. correspondant
<formula notation="TeX">\tau_\alpha M_{S_k} \to \tau_{\alpha+d} N_{S_k}</formula>
<formula notation="TeX" rend="display">\bigl( m\, T^{(j)} \longmapsto c_{d,j}\, u(m)\, T^{(d+j)} \bigr)</formula>
<del>vérifie que <gap reason="illegible"/> <formula notation="TeX">M_S</formula></del> <unclear>envoie</unclear> <gap reason="illegible"/> dans <formula notation="TeX">\tau_\beta N_{S_k}</formula>, i.e. 
tels que
<formula notation="TeX" rend="display">\begin{cases}
    c_{d, \alpha}\, u = 0 \\
    c_{d, \alpha+1}\, u = 0 \\
    \cdots \\
    c_{d, \beta-d}\, u = 0
  \end{cases}</formula>
(ce qui <unclear>s'écrit</unclear> <formula notation="TeX">c_{d,j}\, u = 0</formula> si <formula notation="TeX">\alpha \leq j &lt; \beta - d</formula>
<del><gap reason="illegible"/></del>).</p>
<p>c) <formula notation="TeX">d &lt; 0</formula>. Notons que
<formula notation="TeX" rend="display">N \otimes S_k = \varphi_{0 \beta} \tau_\beta N_{S_k} = \tau_0 \varphi_{\beta} \tau_\beta N_{S_k}
  \subset \varphi_\beta N_{S_k} ,</formula>
donc <add>si <formula notation="TeX">M^* \in \operatorname{Ob} \mathcal{M}^*</formula>,</add>
<formula notation="TeX" rend="display">\operatorname{Hom}^d(M^*, N_{S_k}) \subset \operatorname{Hom}^d(M^*, \varphi_\beta \tau_\beta N_{S_k})
  = \operatorname{Hom}(M^*[-d], \varphi_\beta N_{S_k})
  = \operatorname{Hom}(\tau_\beta M^*[-d], N_{S_k}</formula>
<note type="editorial" resp="#pass">le calcul s'arrête là, au bas de la page ; la suite, si elle existe, est au-delà du lot. La dernière borne du système, <formula notation="TeX">c_{d,\beta-d}</formula>, et la condition <formula notation="TeX">j &lt; \beta - d</formula> sont transcrites telles qu'écrites, sans les accorder.</note></p>
</div>
      </div>
    </body>
  </text>
</TEI>
